Уопсастыба

Далан утумнааччыта
Дьокуускай куоракка олорор Ньурба улууһуттан төрүттээхтэр түмсүүлэрэ бэркэ үлэлээбит, дьон салааны толору мустубуттар, олорор миэстэ тиийбэккэ, сорохтор туран эрэн көрдүлэр-иһиттилэр. Дьаһал саҕаланыан иннигэр «Бичик-Айар» кинигэ кыһата кинигэ атыытын тэрийэн, ыалдьыттар кинигэ атыыластылар, ааптарга илии баттатан ыллылар.

Биһирэми саҕалыырыгар «Бичик-Айар» кинигэ кыһатын генеральнай дириэктэрэ Август Егоров ааҕааччылар сааланы толору мустубуттарын маннык быһаарда:
– Саҥа кинигэ сүрэхтэниитигэр өтөрүнэн маннык элбэх киһи мустубута диэн суоҕа, онон маны дьон болҕомтотун тардар кинигэ тахсыбытын быһыытынан сыаналыыр сиэрдээх. Бу кинигэни мин биир бастакынан аахпытым, дьэ, чахчы киһи умсугуйа, сорох түгэннэргэ уйадыйа ааҕар кинигэтэ! Дмитрий Пономарев-Дьолуолаах суруйар үлэнэн дьарыктаммыта уонча эрэ сыл буолла, сэттэ сыллааҕыта биһиги кини маҥнайгы кинигэтин таһаарбыппыт. Онтон бу сүрдээх дьоһун арамааны ааҕааччыларыгар уунна. Бу кинигэ 2 500 ахсаанынан бэчээттэммитэ эрээри, номнуо барыта кэриэтэ атыыланан, хаттаан таһааттаран эрэбит.
Саха норуодунай суруйааччыта Василий Яковлев-Далан «Тулаайах оҕо», «Тыгын Дархан» арамааннарын аахпыт, биһирээбит дьон «Ньырбакааны» эмиэ сэҥээрбит буолуохтааххыт. Литератутаҕа хорсун быһыыны оҥордо диэн сыаналыыбын, тоҕо диэтэххэ, Далан курдук улахан суруйааччы айымньытын эридьиэстээн, утумнаан, ону салҕаан суруйарга киһи эрэ холоммот. Онон, Дьолуолааҕы Далан үтүө саҕалааһынын утумнааччы диэн этиэххэ сөп.
Дьолуолаах айар үлэҕэ үктэниэҕиттэн киһи хараҕар тута быраҕыллар, устар ууну сомоҕолуур уус-уран тыллаах-өстөөх суруйааччы. Мин биир бэйэм бу арамааны ааҕа олороммун, бэрт элбэх билбэт тылларбыт буллум, хата, «Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта» баар буолан, онон сирдэтэн олор быһаарыыларын биллим, өссө онно суох тыллар эмиэ элбэхтэр. Ити ааптар суруйар кэмин, оччотооҕу олоҕу-дьаһаҕы, дьон-сэргэ сыһыанын, сиэри-туому үчүгэйдик үөрэппитин-чинчийбитин, баһылаабытын көрдөрөр. Мин кинини Далантан туох да диэн тутахсыта санаабатым, баҕар, баһан этии курдук иһиллиэ эрээри, «Бу Далан суруйан хаалларбытын бэчээттээтибит», -- диэбиппит буоллар, бука, үгүстэр итэҕэйиэ, ылыныа этигит. Оннук үрдүк таһымнаахтык суруллубут айымньы буолар. Билигин, уус-уран айымньыны ааҕыы таһыма лаппа түспүт кэмигэр, бу арамаан ааҕааччы интэриэһин тардыа диэн эрэнэбит. Дьолуолаах бэйэтин аатын чахчы ааттатар айымньыны таһаарда диэн сыана быһабыт, махтанабыт. Дьолуолаах «Омолдоон олоҕо» диэн сэһэни суруйан бүтэрбитэ, ону биһиги бастаан «Ньырбакааны» таһаарарга быһаарбыппыт, тоҕо диэтэххэ, Омолдоон Ньырбакаан сиэнэ буолар. Дмитрий Пономарев-Дьолуолаах бэйэтэ Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан төрүттээх, дьылҕатын батыһан Ньурбаҕа олохсуйбут, бу улуус устуоруйатын үчүгэйик билэр. Омолдоон туһунан айымньыта эмиэ бэрт интэриэһинэй суруйуу. Мин бу кинигэҕэ сэҥээрбитим диэн, ааптар оччотооҕу саха дьонун дириҥ итэҕэллээх, сиэрдээх-туомнаах дьон быһыытынан үрдэтэн көрдөрбүтэ, Улуу Ил туһунан толкуйдатара буолар. Даҕатан эттэххэ, кэлиҥҥи сылларга Ньурба улууһун устуоруйатыгар сыһыаннаах икки арамаан таҕыста: иллэрээ сыл эмиэ Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан төрүттээх суруйааччы Василий Гоголев-Уйулҕан «Хаҥаластан хааннаахтар, тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона» диэн кинигэтин таһаарбыппыт, бүгүн бу «Ньырбакааны» биһирэмниибит.

Соһутта, сөхтөрдө
Ил Түмэн олохтоох салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев ааптары өр сыллартан билэр, кинини үтүө суобастаах үлэһит киһи быһыытынан сыаналыыр эбит.
– Дмитрий Пономареву мин өр сыллартан билэбин. Бу бүгүн соһутта, сөхтөрдө. Олус хомоҕой тыллаах-өстөөх, дириҥ ис хоһоонноох, киһи чахчы умсугуйан туран ааҕар айымньытын, саха литэрэтиирэтин хаҥатар биир дьоһун арамааны таһаарбыт. Элбэхтик үлэлээбитэ, архыып матырыйаалларын хаһыспыта уонна норуот үһүйээннэрин дириҥник үөрэппитэ көстөр. Бу кинигэтин өссө салҕыыр былааннаах эбит. Уон сыл анараа өттүгэр, саха биир талааннаах режиссера Юрий Макаров Ньырбакаан туһунан испиэктээҕи сыанаҕа туруорбута. Ону күүһүрдэн, бу саҥа арамаан сүрдээх үчүгэй уус-ууран киинэни устарга төһүү буолуон сөп эбит дии санаатым. Биһиги төрүттэрбит, Ньурба эрэ буолбакка, Сунтаар, Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү улуустарын аҕа уустарын төрдө буолбут улахан Далбар хотун туһунан дьоһуннаах кинигэ таҕыста! Ааптарга айымньылаах үлэни, үгүс ситиһиилэри, самай сүрүнэ, чэгиэн-чэбдик доруобуйаны баҕарабын! – диэтэ.

Ийэ эйэтиттэн Улуу Илгэ
М.К. Аммосов аатынан ХИФУ философияҕа хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, философия билимин дуоктара Андрей Саввинов болҕомтону норуоту сомоҕолуур тирэх өйдөбүллэргэ туһаайда:
– Дьоһуннаах кинигэ суруллубут. Бастатан туран, бу арамаан саха норуотун устуоруйатын туһунан урут тахсыбыт «Тулаайах оҕо», «Тыгын Дархан» курдук бөдөҥ айымньылары ситимнээн биэрдэ. Ханнык баҕарар норуот, омук биир сомоҕо быһыытынан сананарыгар тирэх өйдөбүллэрдээх буолар. Биһиэхэ, сахаларга, оннук өйдөбүлэринэн «Улуу Ил», «кыргыс үйэтэ», «саха ыраахтааҕыта» диэн тыллар буолаллар.
Бу саҥа арамаан хайа саҕаланыҕыттан Улуу Ил туһунан өйдөбүл баар! Ону таһынан, оҕону иитиигэ Ийэ эйэтэ, эйгэтэ, сабыдыала хайаан да баар буолуохтааҕын, оччотугар эрэ уол оҕо, эдэр киһи олоҕун сөптөөх суолунан оҥосторун көрөдөрөр.
Хаҥалас сиригэр тиийбит тоҥ уус тулаайах кыысчаана киһи-хара буоларыгар сүрүн оруолу кини ииппит ийэтэ Айтыына уонна Тыаһааны удаҕан ылаллар. Ньырбакаан бэйэтэ ыал ийэтэ буолан баран, оҕолорун, Мунньан Дархан уолаттарын, дьэ бу икки дьахтартан иҥэриммит киһилии сиэрдээх өйдөбүллэригэр тирэҕирэн иитэр. Ол түмүгэр, бу уолаттар Улуу Или батаһынан буолбакка, эйэлээх кэпсэтиинэн, Үрдүкү сүбэнэн олохтуур ордугун өйдүүллэр. Итиэннэ Бүлүү сиригэр тиийэннэр, араас аҕа уустарын түмэннэр, Улуу Или олохтууллар. Мин санаабар, арамаан саамай сүрүн санаата итиннэ сытар. Инньэ гынан, бу кинигэ саха аймахха сарсыҥҥылаах суоллары ыйан биэрэр кинигэ буолбут.

Утары уунарданныбыт
Саха норуодунай суруйааччыта Наталья Михалева-Сайа бэрт интэриэһинэй этиини оҥордо:
– Сунтаардар ньурбалары кытары олуйа олбуордаах, биир номохтоох дьон буолабыт эрээри, ити икки ардыгар номохторбут уларыйар эбиттэр. Ньырбакаан Сунтаарга кэлэн, «Дьаархан эмээхсинэ» диэн буолан хаалар. Түөрт уоллааҕа биллэр, өссө Ала Кырсын диэн баар эбит. Далан уонна Дьолуоллаах арамааннарын аахпыт дьон наһаа итэҕэйэллэр. Тоҕо диэтэххэ, бу – күүстээх айымньылар. Дьолуолаах тылын-өһүн мин хара бастакыттан астынабын. «Ньырбакааны» ааҕаарыбын Далан «Тулаайах оҕотун» уонна «Тыгын Дарханын» хос-хос аахтым.
Соторутааҕыта диэри «мөлтөөтүбүт» диир саҥалар иһиллэр буоллахтарына, билигин бөдөҥ, үчүгэй айымнььылар, чуолаан устуоруйаҕа сыһыаннаах, хантан хааннаахптытын, кимтэн кииннээхпитин, хайдах олорбуппутун көрдөрөр боччумнаах айымньылар таҕыстылар. Инньэ гынан, суруйааччылар ааҕааччыга утары уунарданныбыт. Даҕатан эттэххэ, архыып докумуоннарыгар тирэҕирэн, биһиги Түбэй нэһилиэкпит устуоруйата тахсаары сытар, бу кинигэ Ньырбакаан уолаттарын олуктарын уонна кинилэр сыдьааннарын үөрэтэргэ эбии буолуоҕа. Төрдө-төбөтө Тойук Булгудахха тахсар. Ити курдук хас биирдии кинигэ кэрэхсэбили үөскэтэр.

Бу курдук биһирэмҥэ элбэх киһи, суруйааччылар, Ньурбаттан уонна Мэҥэ Хаҥаластан ааптар үөлээннээхтэрэ, аймахтара тыл эттилэр, саҥа арамаан туһунан санааларын үллэһиннилэр, айымньылаах үлэни, чэгиэн-чэбдик доруобуйаны баҕардылар.

Хаартыскаҕа Анжела Пономарева, Александр Герасимов түһэриилэрэ.