Дьонун-сэргэтин быыһаабыта
Аҕам Крылов Николай Константинович 1909 сыл ыам ыйын 17 -гэр күн сирин көрбүтэ. Төрөөбүт сирэ адаархай таас хайалаах Өймөкөөн Икки ампаар диэн ааттаах. Эрдэ тулаайах хаалан баран 10 саастааҕар атыыһыттары кытта Таатта сирин булбута. 1934 - 1940 сс. талыы-талба хонуулардаах Тааттаҕа Уолба нэһилиэгэр «Кыһыл сухаһыт» диэн колхуос бэрэссэдээтэлинэн үлэлээн, бастакы колкуостар тэриллиилэригэр сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ. Эдэр эрдэҕиттэн сытыы-хотуу, кэлбит- барбыт эдэр киһи Коммунистическай баартыйа чилиэнэ этэ. 1941 сыллааххабаартыйа сорудаҕынан Игидэй нэһилиэгэр Сельпо бэрэссэдээтэлинэн ананан барбыта.
Аҕам Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар сылларын этинэн-хаанынан билбитэ. Кураан сыллар тураннар бурдук ууммэккэ улахан хоргуйуу саҕаламмыта. Холкуоска сэриигэ барбыт дьону оҕолор, дьахталлар, кырдьаҕастар солбуйбуттара. Ол кэмҥэ Николай Константинович дьону тумэр, салайар дьоҕурун көрдөрөн, боруон былаанын толорууну кытта, нэһилиэк дьонун-сэргэтин туһугар турууласпыта . Оччотооҕу сылларга сут-кураан, хоргуйуу кэмигэр кини тугу кыайарынан, сатыырынан дьон олоҕун чэпчэтэ, кыһалҕатын быһаара сатыыра. Ол курдук, кэнсэлээрийэ дьиэтин салҕааһынын бэкээринэ гынан уларыта оҥорон, тулаайах оҕолору, кыаммат дьону үлэлэппитэ. Илдьирийэн бүппүт таҥастаах дьоҥҥо эмиэрикэ куулун нэрээт суруйан биэрэрэ. Онон дьон үксэ куул таҥастаах буолара. Дьон туһугар кыһаллан өлүүнү-сүтүүнү аччаппыта. Биирдэ, күһүөрү кыһын холкуос 11 чооскутун бэйэтэ өлөрөн, оройуон киинигэр Ытык Күөлгэ остолобуойга туттарбыта,. Сэрии саҕана аһы -үөлү, табаары да карточкалаах эрэ биэрэр кэмнэригэр, карточката суох чэй, табаах, бурдук ылан туҥэттэрбитэ. Онон олох мөлтөх туруктаах, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатыныы сылдьар элбэх дьону өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Билигин санаатахха, бу чооскулар аһылыктарын, үүттэрин, тардарын, бурдуктарын, уотурбатын үлэһиттэр, кыамматтар төһө туһаммыттарын,онтон төһөтө тыыннаах хаалан өрүһүллүбүттэрин өйдөөн кэлэн сыаналыыгын, махтанаҕын.
Аҕам ити курдук дьонун-сэргэтин кытта куруук бииргэ сылдьан, сатабылынан, булугаһынан-талыгаһынан үгүстэри аччыктаан өлүүттэн быыһаан турар. Онон дьоҥҥо үтүө сыһыанынан ытыктабылы, убаастабылы ылбыта. Хаста даҕаны боруоҥҥа харчынан, таҥаһынан көмө оҥорбута. 1947 сылга биир бастакынан Сталиннаах мэтээли ылбыта. Сталин илии баттааһыннаах Бочуотунай грамота, Баартыйаҕа 50 сыл бэлиэ, элбэх мэтээллэр, махтал суруктар хаһаайыннара. Таптыыр, ытыктыыр аҕабыт сааһыран баран, орто дойдуттан 1984 сыллаахха барбыта.
Эр дьону солбуйан
Аҕам Николай Константинович сэрии бүппүтүн, Кыайыы буолбутун кэннэ 1945 сыллаахха ийэбин, Белолюбская Иустиния Макаровнаны кэргэн ылан, алаһа дьиэ тэринэн 7 оҕону төрөппүттэрэ. Күн күбэй ийэм туһунан кэпсиир буоллахха кини 1920 сыллаахха атырдьах ыйын 18 кунугэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оччотооҕу кэмҥэ буоларыныы, эрдэ тулаайах хаалбыта. Сэрии ыар сылларыгар холкуоска оттоон-мастаан, биригэдьиирдээн, кыладыапсыктаан үлэ элбэҕин кини толороро. Сэрии саҕана Чурапчынан, Тааттанан уот кураан сыллар тураннар, от, бурдук үүммэккэ хоргуйуу саҕаламмыта. От суох буолан холкуос сүөһүтүн атын оройуоннарга көһөрөллөрө. Ол курдук, ийэм аах 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Таатта Амматыгар, Уодайга 20-тэн тахса сүөһүнү, 40-ча сылгыны от сиэтэ диэн кыстата үүрэн илдьибиттэрэ. Онно илдьэн олохтоон баран, төннөн кэлэн Ньимиидэҕэ 20-чэ сүөһү турар хотонун тутан кыстаппыттара. 1941 сыллаах сэтинньи ыйыгар Уус- Майаҕа икки ыанньыксыт уонна үс сүөһү үлэһитэ буолан 20 сүөһүнү илдьибиттэрэ. Ыраахтан көстөр мырааннары быһан, үгүс урэхтэри туораан, унньуктаах уһуннук айаннаан Уус-Майаны булбуттара. Төннөн иһэннэр аара суолга олох хойукку күһүн кыстык хаар түһэн быстаран өлө сыспыттара. Аны онтон кэлэн баран Орджоникидзе оройуонугар иккиэ эрэ буолан барбыттара. Кинилэр иннилэринэ Намҥа 20 сылгыны үүрэн барбыт дьон, сылгыларын уордаран, суутунан хаайыыга барбыттар, онтон төннүбэтэхтэр. Ол курдук оччолорго сэрии саҕанааҕы сокуон, тыйыс, кытаанах этэ. Оннук өр айаннаан олунньу ыйга Булгунньахтаахха тиийбиттэр. Онно сылгыларын аһатан, сэниэ ылан баран, аны салгыы Улахан Ааҥҥа айаннаабыттар. Астара-үөллэрэ туох аанньа буолуой, сорох күн айахтарыгар тугу да укпакка, аһаабакка да айанныыллар эбит. Суолларын-иистэрин олохтоох дьон ыйан-кэрдэн көмөлөһөллөр эбит. Ийэм сэрии бүтүөр диэри холкуоска салайар, дьаһайар үлэҕэ сылдьыбыта.
Ити курдук ийэлээх аҕам сэрии ыар сылларыгар бары сэбиэскэй норуоту кытта тэҥҥэ, кыайыы туһугар туруулаһан , үлэлээн сэмэй кылааттарын киллэрбиттэрэ. Билигин кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ бары үөрэхтэнэн, үлэһит, араас идэлээх исписэлиис буолан үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Раиса КРЫЛОВА, Дьокуускай
Хаартыскалар ааптар тиксэриитинэн
-
0
-
1
-
0
-
0
-
0
-
0
