Уопсастыба

Племрассадниктан саҕалаан

Пуорумҥа РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйаачы Роман Некрасов, министиэристибэ сүөһүнү иитиигэ уонна племенной дьыалаҕа департаменын дириэктэрин солбуйааччы Владимир Кравченко, Арассыыйа Билимҥэ акадьыамыйатын (РАН) акадьыамыктара: Бүтүн Арассыыйатааҕы племенной дьыала билим-чинчийэр үнүстүүтүн дириэктэрэ Иван Дунин, К. Тимирязев аатынан РГАУ бэрэпиэссэрдэрэ Харон Амерханов, Юсупжан Юлдошбаев, Санкт-Петербургдааҕы федеральнай чинчийэр киин аһылыгынан хааччыллыы проблемаларын чинчийиигэ Хотугулуу-Арҕааҥҥы киинин дириэктэрин солбуйааччы Касим Лайшев, Санкт-Петербургдааҕы бэтэринээринэй мэдиссиинэ судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ Анатолий Стекольников, араас эрэгийиэннэр тустаах салааларын салайааччылара, учуонайдар, өрөспүүбүлүкэ тустаах биэдэмистибэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ, норуот дьокутааттара кыттыыны ыллылар. Өр сыллартан олохсуйбут племенной баазаны сайыннарыы, тыйыс айылҕалаах хотугу дойду уратыларыгар сөп түбэһиннэрэн ууһатыллыбыт ынах сүөһү, сылгы уонна таба боруодаларын харыстааһын, хаһаайыстыбалары өйүүр дьаһаллар, каадыры бөҕөргөтүү уо.д.а. тустарынан кэпсэттилэр.
Саха Сиригэр сүөһү-сылгы боруодатын тупсарыыга бастакы сэмэй холонуу өссө Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин (1917) иннинэ оҥоһуллубута, холбоһуктаах хаһаайыстыбалар (холкуостар) тэриллиэхтэриттэн биллэрдик тэтимирбитэ. Билим ситиһиилэригэр олоҕурбут силиэксийэлиир-племенной үлэ тиһигэ Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин быһаарыытынан, 1951 сыллаахха ынах сүөһүнү иитиигэ племенной рассадник тэриллиэҕиттэн саҕаламмыта. Племенной рассадник Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Алдан улуустарын холкуострын хабан үлэлээбитэ. Лоп курдук 75 сыл анараа өттүгэр Тимирязев аатынан Москубатааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатын бүтэрэн кэлбит эдэр исписэлиистэр Пантелеймон Михайлов салалтатынан, сэрии уонна кураан сылларыгар эмсэҕэлээбит холкуостарга ынах сүөһү ахсаанын чөлүгэр түһэрии, боруоданы тупсарыы үлэтин саҕалаабыттара, искусственнай сиэмэлээһини киллэрбиттэрэ. Дьэ ити кэмтэн ыла селекционердар утумнаахтык үлэлээн-хамсаан, саха төрүт сүөһүлэрин (саха ынаҕын, сылгытын, табатын) тыйыс килиимэттээх Уһук Хотугу дойдуга үөскээбит төрүт боруода быһыытынан бигэргэттэрбиттэрэ. Соҕурууттан аҕалыллыбыт боруодалары саха сүөһүтүн хаанынан байытан, үрдүк бородууксуйаны биэрэр, олохсутуллубут боруодалары үөскэппиттэрэ.
Күн бүгүн өрөспүүбүлүкэ племеннай сулууспата бигэ туруктаахтык сайдар. «Сахаагроплем» судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтин сэргэ бу салааҕа Силиэксийэ эрэгийиэннээҕи киинэ, молекулярнай-генетическэй уонна иммуногенетическэй эспэртиисэ лабораториялара, үүт хаачыстыбатын силиэксийэлиир хонтуруол лабораторията уо.д.а. үлэлииллэр.

Осеменатордар күрэхтэстилэр

Ил Дархан ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны элбэтиигэ, атыннык эттэххэ, аһылык өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыыга тиэхиньик-осеменатордар биир сүрүн оруолу ылаллар. Онон кинилэргэ улахан болҕомто ууруллан, от ыйын 1 күнүгэр АГАТУ баазатыгар осеменатордар уон иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурустара ыытылынна.
Тоҕус улуустан 10 исписэлиис кэлэн, теорияны билиигэ, аныгы биотехнология ньымаларын туһаныы сатабылларыгар, үлэ көрдөрүүлэрин сыаналааһыҥҥа тургутустулар. Хас да түһүмэхтээх күрэхтэһии түмүгүнэн, «“Бөртө“ сылгы собуота» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ осеменатора Надежда Васильева (Хаҥалас) бастаата, «Бөтүҥ» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин осеменатора Мария Никитина (Амма) иккис миэстэни ылла, Элгээйи нэһилиэгин осеменатора Раиса Иванова (Сунтаар) үһүс миэстэ буолла.

Кинигэ сүрэхтэннэ

Ити күн «Сахаагроплем» СБТ аактабай саалатыгар «Племенному животноводству Якутии — 75 лет» диэн икки туомнаах кинигэ биһирэмэ тэрилиннэ. Кинигэни суруналыыс Татьяна Обулахова көрөн-истэн оҥорбут. Өрөспүүбүлүкэҕэ племенной үлэ устуоруйатын сүрүн түһүмэхтэринэн сырдатар, кэлэр кэскилин туһунан сэһэргиир баай ис хоһоонноох, элбэх хаартыскалардаах, бэрт тупсаҕай оҥоһуулаах кинигэ икки туомнаах, холбоон 1000 сирэйдээх. Иккис туомҥа бары улуустартан түмүллэн, 500 бэтэрээн (учуонайдар, зоотехниктар, селекционердар, осеменатордар) ахтыылара киллэриллибит. Биһирэм долгутуулаах түгэнинэн бэтэрээннэри чиэстээһин итиэннэ кинилэргэ анаммыт искибиэри арыйыы буолла.
– Бэтэрээннэр искибиэрдэрэ племенной сулууспа бары үлэһиттэрин сыралаах, айхаллаах үлэлэрин туһунан өйдөтө-саната туруоҕа, – диэтэ бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы  Сергей Местников.

Бииргэ үлэлээһин – сайдыы тирэҕэ

Саха Сиринээҕи судаарыстыбаннай племенной сулууспа 75 сылыгар анаммыт үөрүүлээх мунньах от ыйын 2 күнүгэр Бырабыыталыстыба 1 №-дээх дьиэтигэр ыытылынна.
Ил Дархан Айсен Николаев ыраахтан кэлбит ыалдьыттарга махталын биллэрэн туран, АПК салаатыгар Бэрэсидьиэн Владимир Путин туруорар соруктарын толорууга пуорум саҥа тэтими биэрэрин эттэ.
– Саха Өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнү хоту дойдуга иитии киининэн биллэр. Бу биһиэхэ экэниэмикэ салаата буоларын таһынан, олохтоох омуктар төрүт култуурабыт, хаһаайыстыбаннай дьарыкпыт. Аһылык өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыыга өрөспүбүлүкэ 32 племенной хаһаайыстыбата сүҥкэн кылааттарын киллэрэллэр, – диэтэ.
Федеральнай киин өйөбүлүнэн тыа хаһаайыстыбатыгар, тыа сирин территорияларын сайыннарыыга, агрокылаастары тэрийиигэ, төрүт боруода сүөһүлэри харааннааһыҥҥа ыытыллар үлэни-хамнаһы сырдатта. Салааны билим өттүнэн арыаллааһыны уонна Арассыыйа Билимҥэ акадьыамыйатын үнүстүүттэрин кытары бииргэ үлэлээһини кэҥэтии улахан суолталааҕын, Уһук Хоту сыыппара технологиятын киллэрии, өйөбүл дьаһалларын тупсарыы олус наадалааҕын бэлиэтээтэ.
РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Роман Некрасов Саха Өрөспүүбүлүкэтэ дойду Аартыкатааҕы түбэтигэр племенной үлэ тиһигин бастакынан тэрийбитин бэлиэтээтэ.
– Саха сүөһүтүн уһун тымныыны тулуйар, үрдүк бородууксуйаны биэрэр ураты кыаҕын Арассыыйа эрэ буолбакка, Аан дойду селекционердара билиммиттэрэ. Биһиги эрэгийиэннэрбитигэр, ол иһигэр Саха Сиригэр ураты бородууксуйа оҥоһуллар, олору Аан дойду ырыынагар таһаарыы инники сорук буолар, – диэтэ, АПК-ны сайыннарыыга улахан болҕомтотун уурарын иһин Айсен Николаевка махталын биллэрдэ.

Акадьыамык Харон Амерханов «Саха сүөһүтэ» генопуонда тэрилтэтин Нам улууһун Таастаах нэһилиэгэр баар салаатыгар сылдьан, төрүт боруоданы сайыннарыыга ыытыллар үлэни-хамнаһы көрөн астыммытын эттэ.
Федерация Сэбиэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна аһылык бэлиитикэтигэр, айылҕаны туһаныыга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Егор Борисов өрөспүүбүлүкэ таба ахсаанынан дойдуга иккис, сылгы ахсаанынан бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьарын санатта. Онон, сылгыны иитии федеральнай киинин Дьокуускайга тэрийэри наадалааҕынан аахта.
Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Артем Александров Уһук Хотугу сиргэ салааны сайыннарыыга төһүү буолар этиилэри оҥордо. Ол курдук, федерацияттан племенной биэҕэ көрүллэр субсидия кээписсиэнин саха сылгытыгар 2,5-кэ тиэрдиэххэ (билигин 1,5) диэтэ. Иккиһинэн, 1000 ынахтаах үүт пиэрмэлэрин тутууга уонна аныгы тэрилинэн хааччыйыыга субсидия көрүллэр, биһиэхэ эньиэргийэ өрөсүүрсэлэрин сыаната ыараханын учуоттаан, ити ирдэбили 100 ынахха, оттон саҥа тэрилинэн сэбилээһиҥҥэ 50 ынахха (билигин 200) түһэрэргэ эттэ.
От ыйын 3 күнүгэр «Сахаагроплемҥэ» РАН зоотехнияҕа уонна бэтэринээрийэҕэ салаатын көһө сылдьар мунньаҕа буолла.

Хаартыска: Анна Стручкова, Саргын Скрябин.