Күөх быйаҥ күрэҕэр барыта 11 647 киһи, 3 809 звено, ол иһигэр, 1 248 толору мэхэньисээссийэлээх, 1 552 ситэтэ суох мэхэньисээссийэлээх, 16 көлө-илии, 998 илиинэн оттуур биригээдэлэр итиэннэ араас мааркалаах 3 809 тыраахтар үлүмнэһэн үлэлии сылдьаллар. Мэҥэ Хаҥалас улууһун отчуттара 1 232 туонна, Чурапчы хаһаайыстыбалара 872, уус алданнар 783 туонна, аммалар 711 туоннаны чөкөтөн, инники күөҥҥэ иһэллэр.
Оттон эбэлэр сүнньүлэригэр олорор улуустарга уһун, күүстээх ардахтартан уонна хайалаах сирдэргэ муус, хаар ууллуутуттан сылтаан, уу таһыма үрдээн, оттооһун хаамыыта улаханнык атахтанна.
Хоромньуну ааҕыы саҕаланна
Сааскытааҕар быдан элбэх уу кэлэн, Сунтаар улууһугар Кэмпэндээйи, Туойдаах уонна Тэҥкэ суолларын алдьаттта, Ньурба Маалыкайыгар элбэх ходуһаны ылла. Өлүөнэ өрүскэ халаан арыылары, хочолору итиэннэ намыһах сиргэ олорор ыаллар олбуордарын, оҕуруоттарын, хортуоппуйдарын сирин ылла. Эбээн Бытантай улууһугар Баатаҕай-Алыытыгар уонна Кустуурга ыаллар олбуордарыгар киирдэ. Оттон Дьааҥы улууһугар муниципальнай суолталаах ыксаллаах быһыы-майгы эрэсиимэ биллэриллэн, көмө тэриллэ сылдьар.
– Айылҕаттан олус улахан тутулуктаахпыт, алта улууска, ол иһигэр, Эбээн Бытантай уонна Дьааҥы улуустарыгар уустук быһыы-майгы үөскээтэ. Өрүс хочолоругар уонна арыыларга баар ходуһалары, сорох сиргэ кэбиһиилээх оттору, охсуллубут оту уу ылла. Билигин да уу кэлэ турар, хоромньуну ааҕыы, анаалыстааһын үлэтэ саҕаланна, тустаах докумуоннар улуустарга ыытылыннылар. Биһиги сорукпут биир: сүөһүбүтүн-сылгыбытын кыстатар оппутун хааччыныы, – диэн тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров «Якутия 24» ханаал «Актуальное интервью» биэриитигэр дьэҥкэтик эттэ.
Улуустарга тыа хаһаайыстыбатын уонна бэтэринээрийэ управлениеларын исписэлиистэриттэн, олохтоох дьаһалталар үлэһиттэриттэн састааптаах оробуочай бөлөхтөр тэрилиннилэр. Бу бөлөхтөр тахсыбыт хоромньуну ааҕаллар, халаан уута хаарыйан ааспыт хаһаайыстыбаларын, хотоннорун, ходуһаларын, бааһыналарын көрөллөр-истэллэр, камеральнай аахтары оҥорор чахчылары түмэллэр.
Өлүөхүмэ улууһугар
Киин уонна илин эҥээр улуустарга тэҥнээтэххэ, Өлүөхүмэ улууһун сирэ-уота төрүт атын айылҕалаах, манна алаастар диэн суохтар. Нэһилиэктэр олохтоохторо өрүс арыыларыгар уонна хочолоругар эрэ оттоон, сүөһүлэрин-сылгыларын ииттэн олороллор. Улуус үрдүнэн барыта 13 000 гектаар ходуһа баарыттан (туһанылларыттан), халаан уута 7 958 гектаары, ол иһигэр, Кыыллаах Арыыга 1 444 гектаар ходуһаны уонна 93 гектар бурдук бааһынатын ылбыт.
Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын сүрүн агронома Сардаана Никитина иһитиннэрбитинэн, улуус бары хаһаайыстыбалара, бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, быйыл сайын 14 290 туонна оту, 3000 туонна сиилэһи уонна 1 027 туонна сенаһы бэлэмниир сорудахтаахтар. Ааспыт кыстыктан 1 196 туонна от, 93 туонна сенаж, 1 000 сиилэс ордубут. Билиҥҥи туругунан, илиигэ туппут 43 туонна эрэ оттоохтор, былырыын баччаларга 2 003 туонна от чөкөтүллүбүт, 1 450 туонна сиилэс бэлэмнэммит. Тыа хаһаайыстыбатын управлениета нэһилиэктэртэн ыраах көһөн оттуур мобильнай биригээдэлэри тэрийиигэ сайаапка хомуйуутун саҕалаабыт.
Арыылартан уу түһэн, отчуттар ходуһа куурарын кэтэһэллэр. Хоро олохтооҕо Антонина Габышева маннык кэпсиир: "Халаан уута арыыга уонча хонук кэриҥэ туран баран түспүтэ, билигин төрүт куура илик, сатыы да киһи хаамтаҕына ньылбырыйа сылдьар. Сатахха кэлэ-кэлэ кыралаан ардыы турар, онон, баҕар, иккис балаһа уу кэлиэ диэн дьиксинэбит. Сүүрүк охсон, от барыта хаптаччы сытан хаалбыт, эбиитин бадараан буолбут. Урут да сайын уу кэлэн аастаҕына, оннук буоларын бэрт эрэйинэн охсуллара. Биһиги оппут нүөл сир, арыы, ото буолан киһини самаҕар, хара быарыгар тиийэ үүнэр. Дьэ оннук уһун от сыппытын утары оҕустардахха, иилистэн хаалар, инньэ гынан араастаан албастаан, кырыытынан киирэн эҥин охсор идэлээхтэр. Нэһилиэк үгүс ыаллара сылгылаахтар, оттон ынах сүөһүнү 21 ыал ииттэр, холобур, биһиги түөрт ыанар ынахтаахпыт".
Хаҥалас улууһугар
Уу кэлэн иһэрин истэн, арыыларга уонна хочолорго оттуур хаһаайыстыбалар рулоннаах отторун үөһэ, куттала суох сиргэ, таһаарбыттара. Ол эрээри, кэтэспиттэринээҕэр балысхан уу кэлэн, балачча элбэх бугулу уонна охсуллубут оту былдьаттылар. Билигин уу син түһэн, ханна чөллөөх сир баарынан көрөн, оттоон эрэллэр.
Улуус үрдүнэн барыта 680 киһи, 260 тыраахтар, 247 звено, ол иһигэр 118 толору мэхэньисээссийэлээх, 70 ситэтэ суох мэхэньисээссийэлээх, 2 көлө уонна 58 илии звенолара оттуу сылдьаллар. 410 туонна оту чөкөппүттэр (былырыын баччаларга 1 118 туонна от кэбиһиллибит).
Ил Түмэн дьокутаата, II Дьөппөн нэһилиэгэр баар «Өктөөп 50 сыла сопхуос» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин салайааччы Тихон Скрябин маннык этэр:
– Биһиги 250-280 туонна оту хааччыннахпытына, сүөһүбүтүн кыстатабыт. Ходуһабытын барытын ууга былдьаттыбыт. Балаһыанньаттан тахса сатаан, биир толору мэхэньисээссийэлээх биригээдэни тэрийэн, ыраах алааска оттото ыыттыбыт. Сатахха, сэлээркэ суоҕа уустуктары үөскэтэр. Онон Бырабыыталыстыбаҕа анал хамыыһыйа тэриллиэн уонна ходуһаларын ууга былдьатан ыраах көһөн оттуурга күһэллибит хаһаайыстыбаларга оттук-уматык чааһыгар көмө көрүллүөн наада. Бу халаан хас да улууһу хаарыйан ааспытын учуоттаан, уу ылбатах сирдэригэр тиийэн оттуур мобильнай биригээдэлэри тэрийэн саппааска оттотор итиэннэ өрөспүүбүлүкэ таһыттан эбии оту атыылаһар туһунан кэпсэтиини саҕалыыр көдьүүстээх буолуо дии саныыбын. Оччотугар эрэ сүөһүбүтүн-сылгыбытын энчирэппэккэ кыстатар оту булунуохпут.
Нам улууһугар
Сүрүннээн хотугу нэһилиэктэр хаһаайыстыбаларара арыыга хойут, хочоҕо уонна алааска баар ходуһаларын бүтэрэн баран киирэллэр. Кыстыгы көрсө улуус 27 533 туоннаны оттуур былааннааҕыттан, 489 туоннаны чөкөппүт, былырыын бу көрдөрүү 627 туонна эбит. Көстөрүн курдук улахан хаалыы тахсыбатах.
Тыа хаһаайыстыбатын улуустааҕы управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы Юрий Петров иһитиннэрбитинэн, халаан уута алта нэһилиэккэ 80,5 гектаардаах ходуһаны уонна 6,9 гектаардаах хортуоппуй бааһынатын ылбыт. Билигин управление ходуһаларын ууга былдьаппыт дьоҥҥо алаастарга оттуур сир булан биэрэргэ үлэлии уонна хоромньуну ааҕа сылдьар. Улуус дьаһалтата эмсэҕэлээбит хһаайыстыбаларга көмө биир дьаһалын быһыытынан, өрүһү туоруур баарсаҕа чэпчэтии көрөргө быһаарбыт.
Ходуһа барыта ууга сытар
Ордук уустук балаһыанньа Дьааҥы улууһугар үөскээтэ, халаан уута үс сэлиэнньэҕэ элбэх дьиэни ылла. Ол туһунан улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Екатерина Ноговицына маннык этэр (биһиги от ыйын 28 күнүгэр кэпсэппиппит):
– Суордаахха уу кыратык түстэ эрээри, Дуулаҕалаахха иккис балаһа кэлэ турар. Дуулаҕалаахтан алын сытар Дьааҥы куорат, Боронук олохтоохторо сэрэхтээх буолуу эрэсиимигэр олороллор (от ыйын 31 күнүнээҕи чахчынан, Боронугу уу ылла) . Ардах кэлэ-кэлэ түһэр буолан, 2022 сыллаах улахан халаан хатылыныа диэн саллабыт. Сайдыыга уу түспүтэ эрээри, аппа-оҥхой сирдэргэ баһыллан хаалла. Дьон-норуот күүһүнэн, ким туох кыахтааҕынан гуманитарнай көмөнү, харчыны, таҥаһы-сабы, туттар тэрили Баатаҕайынан уонна Дьокуускайынан, биир дойдулаахтар түмсүүлэрин кытыннаран хомуйан, тиксэрэ олоробут. Оттон ходуһабыт барыта ууга сытар, онон оттооһуҥҥа дьэ, ыарахан балаһыанньа буолла.
Хаартыскалары Сардаана Никитина, Тихон Скрябин, Сергей Сивцев ыыттылар
-
1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
