Уопсастыба

Күүлэй – үлэ өрөгөйдүүр күнэ

— Тихон Николаевич, бастатан туран, хаһыат ааҕааччыларын аатыттан эйигин улахан ситиһиигинэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит! Тэрээһин хайдах ааста?
— Барҕа махтал! Быйылгы «Ходуһа хоһууттара» күүлэйгэ бэйэм төрөөбүт дойдум — Хаҥалас улууһун иккис Дьөппөнүн аатыттан кыттан кэллим. Күрэхтэһии олус тыҥааһыннаахтык ааста. Хас биирдии сөкүүндэни көдьүүстээхтик туһанарга кыһалынныбыт. Күрэх кэмигэр 30 суотайдаах сири 1 чаас 44 мүнүүтэ устата охсон, бэйэм саастыылаахтарбар бастаатым. Ону таһынан былырыыҥҥы кыайыылаах көрдөрүүтүн 16 мүнүүтэ тупсаран, эр дьоҥҥо бастыҥ от охсооччу аатын ыллым.
Тэрээһин үрдүк таһымнаахтык ааспытын бэлиэтиэхпин баҕарабын. СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, Ил Түмэн дьокутааттара Александр Атласов, Андрей Находкин, СӨ Тыа хаhаайыстыбатын миниистирин эбээhинэhин толорооччу Анна Стручкова, тыа хаһаайыстыбатын үлэhиттэрэ үтүө-мааны тылларын анаатылар. Биллэр асчыт Николай Атласов минньигэс отуу аһынан күндүлээтэ. Ону таһынан доруобуйаны бэрэбиэркэлиир аахсыйа, кэнсиэр, хапсаҕай, мас тардыһыыта, сүүрүү — барыта дьон сэргэ сүргэтин көтөҕөргө ананна. Дьон-сэргэ олус астынна, сынньанна. Түгэнинэн туһанан, «Ходуһа хоһууттара -- 2026» тэрийээччилэригэр, Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтатыгар, чуолаан баһылык Дмитрий Тихоновка, култуура үлэһиттэригэр, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэригэр, салайааччы Аркадий Лукиҥҥа уонна судьуйаларга истиҥник махтанабын. Кэнэҕэскитин да маннык үтүө тэрээһиннэр ыытылла турдуннар, кыттааччылар сылтан сыл эбиллэн истиннэр!
— Куйаар ситимигэр «былырыын маннык күүлэйгэ бүтэһик миэстэни ылбытым» диэн суруйбуккун. Ол аата быйылгы кыайыыҥ — биир сыллаах күүстээх дьаныар, тулуур түмүгэ дуо? Күрэхтэһиигэ хайдах бэлэмнэммиккиний?
— Оннук. Былырыын күүлэйгэ холонон көрөн баран, саастыылаахтарбар бүтэһик миэстэ буолбутум. Ол кэнниттэн бэйэбэр кытаанах сыал-сорук туруоруммутум. Быйыл хайаан да ситиһиилээхтик кыттыахтаахпын диэн, дьаныһан туран дьарыктанан барбытым. Күһүн хаар түһүөр диэри от охсон бэлэмнэммитим. Онтон кыһын, саас дьиэ иһигэр аҕам оҥорон биэрбит тренажерунан эрчиллибитим. Быйыл ыһыах инниттэн дьон тэлгэһэтин охсон саҕалаабытым. Күн аайы дьарыктаммытым түмүгэр күүлэйгэ бэлэмнээх тиийбитим.
— От охсуутугар эрчиллии таһынан хотууруҥ сытыы, табыгастаах буолуохтаах. Маныаха ким көмөлөстө, өйөөтө?
— Ходуһаҕа миигин кытта тэҥҥэ 84 саастаах аҕам Николай Тихонович хотуурбун таптайан, бэлэмнээн, охсор ньымабын туруоран, чочуйан, олус улахан көмө-тирэх буола сырытта. Ыалбыт Иван Лебедев секунданнаан, сүбэлээн-амалаан, улаханнык өйөөтө. Чугас дьоммор махталым муҥура суох! Онон бу мин эрэ ситиһиим буолбатах — бу биһиги уопсай кыайыыбыт.
— Утарсааччыларыҥ хайдах этилэрий? Күүлэйгэ кимнээх ордук чорбойдулар?
— Кыттааччылар олус бэлэмнээхтэр, күүстээхтэр этэ. Мин бөлөхпөр Мэҥэ Хаҥалас Майатыттан Максим Забровскай иккис, Петровкаттан Юрий Ксенофонтов үһүс миэстэ буоллулар. Манна даҕатан эттэххэ, Максим Дмитриевич былырыын Свердловскай уобаласка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы күүлэйгэ иккис миэстэни ылбыта кэрэхсэбиллээх. Атын бөлөхтөргө Амма улууһун Эмис нэһилиэгин от охсооччулара тэҥнээхтэрин булбатылар. Холобур, 18-39 саастаах эдэр дьоҥҥо Данил Тимофеев кыайыы өрөгөйүн биллэ, оттон кини ини-биитэ Тихон Авдеевич үһүс миэстэни ылла. 60-тан үөһээ саастаахтарга кинилэр биир дойдулаахтара Илья Пестерев бастаата.
Күүлэйгэ кыттыы киһиэхэ тугу биэрэрий? Киһи күүлэйгэ сылдьан сэргэхсийэр, сүргэтэ көтөҕүллэр, бу ханнык да эрчиллиитээҕэр киһи доруобуйатын чэбдигирдэр дьарык буолар. Онон, уолаттар, эр дьон, сахалар төрүт дьарыкпытын өрө тутуоххайыҥ диэн ыҥырабын! Күүлэйи уопсай күүһүнэн киэҥ араҥаҕа биллэриэххэйиҥ, кыттыыны көҕүлүөххэйиҥ!

Хотуурдаах оҕо саас

— Тихон Николаевич, эн хаскыттан оттуугун?
– Мин аҕам Николай Тихонович сопхуоска бэтэринээринэн өр сылларга бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Онон мин хотоҥҥо кинини батыһа сылдьан, ынахтары, ньирэйдэри көрөн-истэн улааппытым. Аҕам үтүө холобурунан от охсорго, мунньарга үөрэммитим. Бэһис кылаастан ынахтаах сайылыкка үлэлээбитим. Сайын устата ходуһаҕа уолаттары кытта тиритэ-хорута оттоон, күһүн кэбиспит бугулларбыт кэчигирэһэн туралларын көрөр туохтааҕар да күндү, үчүгэй буолара.
— Бастакы күүлэйгин өйдүүгүн дуо?

--Аан бастаан күүлэйгэ дэриэбинэбэр 21 саастаахпар кыттан бастаабытым, 20 суотай иэннээх сири 1 чаас 40 мүнүүтэ устата охсубутум. Онтон былырыын, бастакы сырыыбыттан сүүрбэттэн тахса сыл ааспытын кэннэ, үлэһит дьону өйүүр сыалтан өрөспүүбүлүкэтээҕи күүлэйгэ холонон көрбүтүм. Дьэ уонна быйыл үһүстээн кытынным. Онон ханнык баҕарар дьыаланы ылыстахха, дьаныардаах буоллахха, кыайыахха сөп.

Тыа хаһаайыстабатыгар эдэр ыччаты ыҥырабыт

– Эн тыа хаһаайыстабатын ис-иһиттэн билэҕин. Дойдугар «Өктөөп 50 сыла сопхуос» диэн эстээри сылдьар ТХПК-ны сөргүтэн, бэйэҥ тус харчыгын уган, саҥалыы тыыннаан, олохтоохторго үлэ миэстэтин таһааран, нэһилиэнньэни үүт аһынан хааччыйан олус кэскиллээх дьыаланан дьарыктана сылдьаҕын. Бу хайысханы тоҕо талбыккыный?
— «Өктөөп 50 сыла» сопхуос Сэбиэскэй сойуус саҕана эт-үүт көрдөрүүтүнэн инники күөҥҥэ сылдьыбыта. Аҕам манна олоҕун тухары бэтэринээрдээбитэ. Мин оҕо эрдэхпиттэн хас биирдии үлэһити кытта алтыһан улааппытым. Ыанньыксыттар, тырахтарыыстар аймахтарым курдук күндүтүк саныыр дьонум буолаллар. Уларыта тутуу кэмигэр, үп-харчы тиийбэтиттэн сылтаан улам-улам үлэ уостан испитэ. Тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибэ оччолорго улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Үлэһиттэргэ хамнастарын хас эмэ ый сатаан төлөөбөт турукка тиийбиттэрэ, иэс-күүс бөҕө мунньуллубута. Ол балаһыанньаттан тахсарга күүстээхтик ылсыбыппыт. 2020 сыллаахха Хаҥалас улууһун дьаһалтатын этиитин ылынан, бэрэссэдээтэл буоларга сөбүлэспитим. ТХПК-ны хайаан да атаҕар туруоруохтаахпыт диэн санаанан салайтаран, тигинэччи үлэлээн-саҕалаабыппыт.
Бастатан туран, сүөһү эбии аһылыгын боппуруоһун быһаарбыппыт. Тюмень научнай киинин кытта дуогабар түһэрсэн, арыылаах үүнээйилэр ыгыллыбыт сиэмэлэрин хаҕын (жмых) аҕалтарбыппыт. Ону таһынан, урукку бааһыналарга эбиэс үүннэрэр буолбуппут. Ол түмүгэр үүт ыамын 30-40% үрдэппиппит.
Онтон “Хаҥалас агрохолдинг” диэн үүт аһы соҕотуопкалыыр киини үлэлэтэн саҕалаабыппыт. Онно ыаллыы сытар үс нэһилиэктэн: I Дьөппөнтөн, II Дьөппөнтөн уонна Хоточчуттан ыаммытынан үүтү тутар буолбуппут. Былырыын күһүн өр кэмнээх баҕа санаабытын толорон, дойдубутугар сабыс-саҥа арыы сыаҕын тутан үөрүүлээхтик арыйбыппыт. “Күндү ас” диэн аатынан тахсар минньигэс, иҥэмтэлээх бородууксуйабытын: үүтү, сүөгэйи, суораты, иэдьэгэйи, арыыны дьон-сэргэ сөбүлээн ылара кэрэхсэбиллээх. Түгэнинэн туһанан, үлэһит дьоммор-сэргэбэр, биир дойдулаахтарбар истиҥник махтанабын.
— Тыа хаһаайыстыбатын инникитин хайдах көрөҕүнүй?
— Биһиги тыа хаһаайыстыбатыгар эдэр ыччат кэлэрин ситиһиэхтээхпит. Онуоха бэлиитикэ уларыйыахтаах. Дьиэ кэргэнтэн, уһуйаантан, оскуолаттан саҕалаан, оҕону үлэҕэ сыһыаран, кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэрэн иитиэхтээхпит. “Үөрэххэ киирбэтэххинэ хотоҥҥо хара үлэһит буолуоҥ”, -- диэн куттуур олох сыыһа. Билиҥҥи дьалхааннаах кэмҥэ бэйэтэ бас билэр сирдээх-уоттаах, кэтэх хаһаайыстыбалаах киһи олох очурдарыгар оҕустарбат, бигэ тирэхтээх, аһыыр астаах-үөллээх, кэлэр кэскиллээх буоларын толору өйдүөхтээхпит. Оскуола кэнниттэн оҕолорбут АГАТУ-га, тыа хаһаайыстыбатын техникумугар киирэн, талбыт идэлэрин баһылаан баран, дойдуларыгар төннөн кэлэн, дьиэ-уот туттан олохсуйалларын, үлэлииллэрин-хамсыылларын ситиһиэхтээхпит. Холобур, биһиэхэ үөрэхтээх зоотехниктар, агрономнар, бэтэринээрдэр наһаа наадалар. Кинилэр үлэни аныгы тэтимнээхтик тэрийиэ этилэр диэн улахан эрэллээхпин.
Бу сырдык санаанан салайтаран, норуот дьокутаата буоларым быһыытынан, өрөспүүбүлүкэҕэ тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар сыһыаннаах кэскиллээх сокуоннары көҕүлээн, ырытан, дьүүллэһэн, нэһилиэнньэ туруктаах буоларын ситиһэр сыаллаах-соруктаах үлэлии-хамсыы сылдьабын.
— Түмүккэ ааҕааччыларга тугу туһаайан этиэҥ этэй?
— Үлэ дьонун – ыанньыксыттары, сылгыһыттары, тырахтарыыстары, оҕуруоччуттары өрө тутуоххайыҥ! Кинилэр дьоһун ааттара куруук ааттана турдун. Эдэрдэр, тыа сиригэр кэлиҥ, олохсуйуҥ, үлэттэн дьоллонуохха, оҕолору угуйуохха диэн ыҥырабын. Ханнык да ыраах Мальдиватааҕар, Европатааҕар Сахабыт сирэ кэрэ айылҕалаах, киэҥ-нэлэмэн ходуһалардаах, үтүө-мааны дьонноох-сэргэлээх.

Саргылана САВВАТЕЕВА.

Хаартыскалар ааптар тиксэриитэ.