Уопсастыба

32 556 туонна

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ иһитиннэрэринэн, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр туттарыллар үүт кээмэйин учуоттуур сиэрбис» диэн сыыппара платформатын чахчытынан, от ыйын 31 күнүнээҕи туругунан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох 32 556 туонна үүт соҕотуопкаламмыт. Итинэн сыллааҕы былаан 54,43 % толоруллан иһэр. Былырыыҥҥы сыл туһааннаах кэмигэр 32 529 туонна үүт туттарыллыбыта, онон көрдөрүү 26,82 туоннанан тупсарыллыбыт. Өрөспүүбүүкэҕэ үүтү тутан астыыр 56 тэрилтэ баар. Холобурга эттэххэ, Сунтаар улууһугар аҕыс, Ньурба улууһугар алта, Кэбээйи, Мэҥэ Хаҥалас, Таатта уонна Хаҥалас улуустарыгар түөртүү соҕотуопкалыыр-астыыр тэрилтэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытары күрэстэһэн, көҕүтүһэн, ситэрсэн үлэлииллэр-хамсыыллар. Билиҥҥитэ кыраапыктарын Ленскэй (69,9 %), Өлүөхүмэ (71,4 %), Мииринэй (62,5 %), Сунтаар (66,1 %), Мэҥэ Хаҥалас (60,5 %), Хаҥалас (57,5 %), Бүлүү (57,7 %) улуустара тутуһан иһэллэр.
Быйылгы сылга 65 761 туонна үүтү тутан астыыр былаан ылыллыбыта, онуоха Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын бырагырааматын чэрчитинэн, 4,6 млрд. солк суумалаах субвенция бигэргэммититтэн 3,7 млрд. солк көрүллүбүтэ. Инньэ гынан, билигин 907,7 мөл. солк харчы эбии наада эбит. Билиҥҥи туругунан, муниципальнай уонна куораттааҕы уокуруктарга 2 млрд 124 мөл солкуобай харчы тиэрдиллибит, ити сыллааҕы үбүлээһин кээмэйин 58 %-на. Санатан эттэххэ, былырыын былаан 101,7 %-ынан толоруллан, 63 356 туонна үүт соҕотуопкаламмыта, оттон 2024 сыллаахха 59 849 туонна үүт тутуллан астаммыта.

311 сайылык

Бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 331 сайылык, ол иһигэр, 277 ыанньык сайылыга, 54 субан сүөһү сайылыга бааллар. Улуустарынан ыллахха, ордук элбэх сайылыктааҕынан Амма, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас, Чурапчы, Таатта, Сунтаар, Бүлүү, Нам улуустара, хотугулартан Дьааҥы буолаллар. Оттон бас билии киэбинэн ылан көрдөххө, тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин, агропиирмэ, хааччахтаммыт эппиэтинэстэх уопсастыба курдук тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар 100 %-нара, бааһынай хаһаайыстыбалар уонна биирдэм урбаанньыттар 32 %-нара, кэтэх ыаллар 0,5 %-нара сайылыктаахтар.
Ыанньык сайылыктарыттан 259 сайылык толору мэхэньисээссийэлээхтэр, ол эбэтэр үүтү аппараатынан ыыллар уонна анал тэрилгэ сойуталлар. 273 сайылык ЛЭП ситиминэн, 48 сайылык диисэлинэн, 6 сайылык күн уотунан үлэлиир батарыайаны, 4 сайылык бэнсиининэн үлэлиир моногенераторы туһаналлар, 12 сайылык электроуота суох. Дьэ бу сайылыктарга 40 000 ынах сүөһү (өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар сүөһү 24,9 %-а), ол иһигэр 17 000 ыанар ынах (ыанньык 27 %-а) таһаарыллан турар. Олорго 1 427 киһи, ол иһигэр, 640 ыанньыксыт, 123 үүтү тутар учуотчук, 121 тиэхиньик-осеменатор, 162 ньирэй көрөөччү, 381 бостуук үлэлииллэр.

Ханна халаан

Хаҥалас улууһун I Малдьаҕар нэһилиэгин Өлүөнэ өрүс арыытыгар турар, түөрт көс усталаах, ааттыын Тойон Арыыга отучча ыал олорор. Халаан уута арыы улахан өттүн ылбыт, хата, дьон олорор учаастагын тыыппакка ааспыт. Бу дойду төрүт олохтооҕо Анна Никитина аймахтарын кытары кыттыһан, 2013 сыллаахха бааһынай хаһаайыстыбатын тэриммитэ. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин иһинэн үлэлиир бырагыраамалар граннарыгар тирэҕирэн, хотонун кэҥэттэн, ынаҕы ыыр уонна оттуур-мастыыр тиэхиньикэни ылынан, олохтоохтук тэринэн үлэлии-хамсыы олорор.
– Күн бүгүн дьоммут киэннэрин кытары холбоон, 150-ча сүөһүлээхпит, ол иһигэр, 92 ыанар ынах уонна 50 ньирэй баар. Халаан уута уһуннук туран, ходуһабыт ото сытан хаалла, эбиитин бадараан буолла. Мэччирэҥ да оннук, төрүт бурҕайыы! Инньэ гынан ынахтарбыт үүттэрэ төрүт тарта. Уу кэлиэҕиттэн күҥҥэ биир туоннаны эрэ ыыбыт, ол иннинэ 1 800 киилэҕэ тиэрдэр этибит. Кыһалҕабыт ити эрэ буолуо дуо, буордаах оту сииртэн сүөһү куртаҕа буорайар, аны кыһын охтор... Ходуһабытын хоруйан, төһө кыалларынан син оттуу сатыахпыт эрээри, кыһын ол буордаах оппутугар сатаатар булкуйан сиэтэргэ анаан, үчүгэй, ыраас оту уонна комбикуорманы эбии атыыластахпытына эрэ сүөһүлэнэр дьон буоллубут. Аны онно утары уунар үп наада. Онон мин өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар уонна Ил Түмэҥҥэ туһаайаммын, халааннаабыт улуустар хаһаайыстыбаларыгар үүт харчытын урутатан ыытыҥ итиэннэ комбикуоруму уонна оту атыылаһарга көмөтө көрүҥ диэн этиэхпин баҕарабын, – диир Анна Николаевна.
Тойон Арыы ыаллара бары сүөһүлээхтэр, ол иһигэр, хас да бааһынай хаһаайыстыбата баар, инньэ гынан учаастакка барыта 300-тэн тахса ыанар ынах түмүллэн турар. «Хаҥалас-Ас» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин астыыр сыаҕа манна үрдүттэн баар буолан, үүттэрин ыам кэнниттэн тута, ол эбэтэр күҥҥэ иккитэ, туттараллар. Аны бу хаһаайыстыбалар бары бу арыыга оттууллар, ходуһаларын эмиэ уу ылан ааста.

Ханна кураан

Мэҥэ Хаҥалас улууһун биир бөдөҥ хаһаайыстыбата, «Тумул» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибэ ыанар ынахтарын Эбэ Түгэҕэр, Дьаамҥа, ньирэйдэрин Хомуска сайылатар, ыччат сүөһүтүн ыраах учаастакка туруорар. Даҕатан эттэххэ, кэпэрэтиип тэриллиэҕиттэн араас бырагыраамаларга тирэҕирэн, олорор-үлэлиир усулуобуйаны тупсарыыга утумнаахтык үлэлиир. Ол курдук, «Олорор дьиэ» бырагырааманан отуттан тахса үлэһит дьиэ тутунна, ыанар ынах барыта толору хааччыллыылаах комплекска киллэрилиннэ. Итинник кыһамньылаах сыһыан түмүгэр, манна үлэһит тиийбэт, уларыйа турар кыһалҕата суох. Хаһаайыстыба үлэтин биир сүрүн уратыта уонна үрдүк көрдөрүүтүн төрдө бу буолар диэн дьэҥкэтик этиэххэ сөп.
Кэпэрэтиип кэнники биэс сылга сайылыктарын сөргүтүүгэ үлэлээтэ, ол курдук Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин «Сайылыктааһын» бырагырааматын чэрчитинэн, Эбэ түгэҕин сайылыгын, улуус дьаһалтатын өйөбүлүнэн, Дьаам сайылыгын саҥардан оҥордо.

--  Быйыл Эбэ түгэҕэр 10 ынаҕы тэҥҥэ ыыр үүт ситимин киллэрдибит, онон урукку курдук «Елочканы» соһортон тохтоотубут. Күҥҥэ 2800-3000 киилэ үүтү ыан, «Хоту» кэпэрэтиипкэ туттара олоробут, сыллааҕы былааммыт 540 туонна, – диир хаһаайыстыба салайааччыта Таисия Десяткина.

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр племенной-силиэксийэлиир үлэ тэриллибитэ 75 сыла быйыл бэлиэтэммитэ. Үбүлүөйдээх пуорум тырыбынатыттан «Тумул» бастыҥнар кэккэлэригэр ааттаммыта. Кэпэрэтиип ынахтарын 70 %-а элиитэ-рекорд, 30 %-а элиитэ уонна бастакы кылаастаахтар, төрүөҕү сыллата 96-98 % ылар! Дьиҥинэн, ыаһын орто көрдөрүүтэ өссө үрдүк буолуоҕун мэччирэҥ кыараҕаһа уонна уу суоҕа атахтыыр. «Тумул» икки сайылык сүөһүтүн «бодобуоһунан» баһан уулатар! Дьэ итинник кураайы сирдээх-уоттаах буолан, үүнүүнү бааһынаттан ыларга үлэлиир, быйыл бурдугу 540 гектарга, ол иһигэр, сүөһү аһылыгын култууратын 51 гектарга ыспыт. Онон күөх маассаны бэлэмниир, сиилэстиир, оттон туораах бурдугу мэлийэн комбукуорум оҥорор (хаһаайыстыба бэйэтэ дьоҕус собуоттаах). Инньэ гынан, кыралыын-улаханныын 400 сүөһүтүн кыстатар аһын-үөлүн хааччынар.
– Отчуттарбыт биригээдэтэ билигин алаастарынан оттуу сылдьар, үүнүү ортоһуор. Курааннаан хаалла, хата, аһыҥа суох, өргө диэри түүн тымныы баҕайы этэ, онон үөскээбэтэ быһыылаах. Биригээдэ алаастары бүтэрэн баран, өрүс арыытыгар киириэхтээх этэ да, уу кэлэн хаалла, – диир кэпэрэтиип салайааччыта.

Ити курдук, бастаан оттук-уматык кыһалҕата күөрэйэн, онтон даҕаспытынан сорох сиргэ халаан, сорох сиргэ кураан кыһарыйан, күннээҕи үлэ-хамнас тэрээһинигэр төһө даҕаны ыарахаттар үөскээтэллэр, тыа сирин үлэһит дьоно барахсаттар былааннарын толорор, дойдуга ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйыыга дьоһун кылааттарын киллэрэр туһугар дьулуһан үлэлии-хамсыы сылдьаллар.

Хаартыскаҕа: «Тумул» кэпэрэтиип сайылыктарын күннээҕи түбүктэрэ.  Таисия Десяткина ыытта.