Ил Дархан нэдиэлэтэ
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Ил Дархан дойду Генеральнай прокурорын солбуйааччыта Виктор Мельнигы кытта Дьокуускайга «Сулустаах» түөлбэҕэ 990 миэстэлээх оскуола уонна 315 миэстэлээх уһуйаан, Пирогов уулуссатыгар 180 миэстэлээх 4 №-дээх коррекционанй оскуола тутуутун былаһааккаларыгар сырыттылар. Үлэ тэтимин, хантараак үбүлээһиннэрин толоруутун бэрэбиэркэлээтилэр уонна эбии быһаарыыны эрэйэр боппуруостары ырыттылар. Салгыы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥалас, Нам уонна Сунтаар улуустарыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын эбийиэктэригэр тутууну түмүктүүр боппуруостарга оробуочай мунньах ыытылынна. Маны таһынан Арассыыйа Генеральнай прокурорун солбуйааччыта Саха сирин баһылыга кыттыылаах гражданнары кытта кинилэр бырааптарын уонна сокуоннай интэриэстэрин көмүскээһини кытта сибээстээх боппуруостарга тус көрсүһүүнү ыытта.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев Татарстан Нижнекамскайыгар буолбут теракка өлбүттээхтэр дьиэ кэргэттэригэр, аймахтарыгар, чугас дьонноругар дириҥ кутурҕанын тириэртэ. «Саха сирин элбэх омуктаах норуотун уонна тус бэйэм ааппыттан аймахтарын, чугас дьоннорун сүтэрбиттэргэ дириҥ кутурҕаммын тиэрдэбин. Эмсэҕэлээбиттэр түргэнник үтүөрэллэригэр баҕарабын. Бу ыарахан чааска Рустам Нургалиевич Миннихановка уонна өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторугар өйөбүлү биллэрэбин», — диэн эттэ Ил Дархан.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев эрэгийиэҥҥэ хоруупсуйаны утары үлэни сүрүннүүр хамыыһыйа уочараттаах мунньаҕын ыытта. Сир баайын туһаныы уонна экологияҕа куттал суох буолуутун эйгэтигэр хоруупсуйаны утары бэлиитикэни олоххо киллэрии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бу эйгэҕэ былаас соруга кэһиилэри бигэргэтии эрэ буолбакка, хоруупсуйа көстүүлэрин тиһигин быспакка аччатыы уонна былаас институттарыгар гражданнар итэҕэллэрин бөҕөргөтүү буоларын Ил Дархан ыйда. Айылҕа харыстабылын эйгэтигэр хоруупсуйаны бохсууга сыыппара технологияларын, пилота суох көтөр аппарааттары туһаныы, хоруупсуйаны утары чуолкай ыстандаартар, биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы биир ситимнээх үлэ уонна уопсастыбаннаһы тардыы төһүү буолалларын туһунан этилиннэ. Саха сиригэр бу хайысхаҕа тиһиктээх үлэ дойду Бэрэсидьиэнин сорудахтарыгар сөп түбэһиннэрэн тиһигин быспакка ыытыллара бэлиэтэннэ.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан иһинэн үлэлиир Муора сэбиэтин мунньаҕын ыытта. «Мохэ – Найба» норуоттар икки ардыларынааҕы тырааныспар ситимин тэрийии бырайыагын, Хотугу муора суолун акваториятын илин өттүн суһал-быыһыыр уонна гидрометеорологическай хааччыйыы боппуруостарын, ону тэҥэ өрүс флотун саҥардыы боппуруостарын көрдүлэр. Ил Дархан муора пуортун, тырааныспар уонна эньэргиэтикэ инфраструктуратын тэрийиини баайдаах сирдэри баһылааһыны уонна туруктаах таһаҕас баазатын тэрийиини кытта ситимнээн бырайыагы кэлимник ырытан оҥорууну хааччыйарга сорудахтаата.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бэрэссэдээтэллээх Арассыыйа Судаарыстыбаннай Сэбиэтин Президиумун мунньаҕар видеосибээс нөҥүө кытынна. Уопсастыбаннай тырааныспары сайыннарыы, хамсыыр састаабы саҥардыы уонна уһун болдьохтоох үбүлээһин салаатын боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бэрэсидьиэн пассажир ахсаанын сабаҕалыырга уонна маршруттары тупсарыыга оҥоһуу өйү туһаныыга ураты болҕомтону уурда. Айсен Николаев маннык быһаарыылар Дьокуускайга пассажир дьиҥнээх ахсаанын учуоттаан маршруту уонна араспысаанньаны чопчулуурга кыаҕы биэрэрин туһунан мунньах түмүгүнэн бэлиэтээтэ. «Олох-дьаһах инфраструктурата» национальнай бырайыак чэрчитинэн 2026–2029 сылларга Саха сирэ 132 саҥа оптуобуһу атыылаһар былааннаах.
Атырдьах ыйын 11 күнэ. Ил Дархан Нерюнгри оройуонун Чульман бөһүөлэгин итиинэн хааччыйыыны тэрийии боппуруостарыгар мунньах ыытта. Үлэлии турар Чульманнааҕы ТЭЦ-һи салгыы туһаныыны, гаас саҥа хочуолунайдарын тутууну, гаас инфраструктуратын сайыннарыыны дьүүллэстилэр. Ыстаансыйаны хочуолунай эрэсиимигэр туһаныы ититиигэ тарыып үрдээһинигэр тириэрдиэн сөп. Онон гаас сэттэ хочуолунайын тутуу туһунан этиини Айсен Николаев өйөөтө. Ол ититии ситимнэрин уһунун уонна ититиини тиэрдиигэ сүтүктэри аччатыаҕа.
Атырдьах ыйын 12 күнэ. Айсен Николаев быраап бэрээдэгин хааччыйыыны сүрүннүүр Сэбиэт мунньаҕын ыытта. Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын быыбарын бэлэмнээһин уонна ыытыы кэмигэр гражданнар куттала суох буолууларын хааччыйыы, ону тэҥэ сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолору сокуоннайа суох үлэҕэ тардыыны утары боппуруостарын көрдүлэр. Айсен Николаев ситэриилээх былаас, быраабы араҥаччылыыр уорганнар уонна үөрэх тэрилтэлэрин өттүттэн сэрэтии үлэтин күүһүрдэр наадатын, үлэ оскуолалары эрэ буолбакка, орто анал үөрэхтээһин, үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин хабыахтааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 12 күнэ. Саха сирин Бырабыыталыстыбата уонна Култуура көҕүлээһиннэригэр Бэрэсидьиэн пуондатын икки ардыларыгар култуура, искусство уонна креативнай индустриялар эйгэлэригэр бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Докумуоҥҥа Ил Дархан уонна пуонда генеральнай дириэктэрэ Роман Карманов илии баттаатылар. Айсен Николаев пуонда өрөспүүбүлүкэҕэ култуураны уонна креативнай индустриялары өйүүр тутаах институттартан биирдэстэрэ буолбутун бэлиэтээтэ. Пуонда 2021 сыллаахха тэриллиэҕиттэн өрөспүүбүлүкэттэн 1,8 тыһ тахса сайаапка ыытыллыбыта. Күрэс түмүгүнэн 140 бырайыак кыайыылааҕынан тахсыбыта, ол көмөтүнэн култуура уонна креативнай индустрия эйгэтигэр көҕүлээһиннэри олоххо киллэриигэ эрэгийиэҥҥэ 198 мөл. солк. тахса үп-харчы тардылынна.
Салгыы Ил Дархан уонна Роман Карманов «Үлэ кыбаартала» креативнай кластерга Култуура көҕүлээһиннэригэр Бэрэсидьиэн пуондатын бырайыактыыр офиһын астылар. Офис үлэтэ кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ, култуура уонна үөрэх тэрилтэлэригэр, урбаанньыттарга, креативнай индустрия бэрэстэбиитэллэригэр, гражданнарга уонна муниципальнай хамаандаларга туһаайыллыаҕа. Биир сүрүн соругунан үөрэтэр үлэ буолуоҕа. Исписэлиистэр кыттааччыларга пуонда куонкурустарынн, сайаапканы биэрии ирдэбиллэрин уонна болдьохторун туһунан босхо иһитиннэриэхтэрэ, сүбэ-ама биэриэхтэрэ уонна кинилэр толкуйдарын хаачыстыбалаах, толору бырайыак гына оҥороллоругар көмөлөһүөхтэрэ.
Атырдьах ыйын 13 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ бастыҥ археологтарын кытта көрсүһүүтүгэр Дьокуускай куорат төрүттэммитэ уонна Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киирбитэ 400 сылын көрсө устуоруйаҕа уонна археологияҕа сыһыаннаах чопчу былааны оҥорор, билим тэрилтэлэрин күүстэрин түмэр, хас да хайысхалаах эспэдииссийэлэри тэрийэр тоҕоостооҕо бэлиэтэннэ. Бастакы хаһаах остуруоктара турбут сирдэрин үөрэтии, ытык сирдэри харыстааһын, Тулагы Киллэмҥэ устуоруйа-култуура киинин уонна заповеднигы тэрийии туһунан этиилэри көрөргө уонна ханнык бырайыактары олоххо киллэрэргэ кыах баарын быһаарарга Ил Дархан сорудахтаата.
Атырдьах ыйын 14 күнэ. Айсен Николаев Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар Өлүөнэ өрүскэ хатыыс 500 тыһ. ыаматын ыытыы тэрээһинигэр кытынна. Балык искэҕин Кэбээйи улууһугар хомуйбуттар уонна «Улахан Аан» балык сыаҕар улаатыннарбыттар. Үлэни «Газпром» хампаанньа үбүлээтэ. Өрөспүүбүлүкэ өрүстэригэр барыта 30 мөл. тахса балык ыаматын ыыттылар.
Атырдьах ыйын 14 күнэ. Ил Дархан Мохсоҕоллоох бөһүөлэгэр Тутааччы күнүгэр уонна «Якутцемент» хампаанньа 55 сылыгар аналлаах тэрээһиҥҥэ кытынна. Тэрилтэ үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин үбүлүөйүнэн уонна идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ, кэлэктиипкэ өрөспүүбүлүкэҕэ тутуу салаатын уонна экэниэмикэни сайыннарыыга кылаатын иһин махтанна, сударыыстыбаннай наҕараадалары туттарда. Собуоту кытта тэҥҥэ Мохсоҕоллоох бөһүөлэк эмиэ сайдыбытын, онно дьиэ-уот, социальнай эбийиэктэр уонна наадалаах инфраструктура тутуллубутун бэлиэтээтэ.
Айсен Николаев «Якутцемент» производственнай холбоһукка сүрүн үлэ былаһааккаларыгар сылдьан, бородууксуйаны оҥорон таһаарыы тэриллиитин, бэлэм бородууксуйаны тиэйиини-таһыыны сүрүннээһиҥҥэ эппиэттиир сыахтар, диспетчерскэй сулууспа үлэтин кытта билистэ. 2023 сылга цемени тиэйэр саҥа комплекс үлэҕэ киирбитэ. Билигин өрөспүүбүлүкэни хаачыстыбалаах бородууксуйанан толору хааччыйаллар. Итиэннэ тэрилтэ тырааныспар инфраструктуратын эбийиэктэрин тутууга туттуллар аэродром уонна суол билиитэлэрин оҥорон таһаарар.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев успуорт бэтэрээнэ, Саха сирин успуордун албан аатын түмэлин дириэктэрэ Михаил Друзьяновы кытта көрүстэ. Оскуола уонна устудьуон успуордун, успуорт төрүт көрүҥнэрин уонна көҥүл тустууну сайыннарыы, ону тэҥэ саха успуордун баай устуоруйатын харыстааһын, чулуу спортсменнар уонна тириэньэрдэр ааттарын үйэтитии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Ол иһигэр физкултуура учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи бастакы сийиэстэрин ыытыы, Ил Дархан бирииһигэр оскуола оҕолорун өрөспүүбүлүкэтээҕи эстэпиэтэлэрин сөргүтүү, «Күүлэй» от охсуутугар күрэхтэһиини тэнитии, Дыгын оонньууларын статуһун үрдэтии, Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Дмитрий Коркин Булуҥ улууһугар олорбут учаастагар үөрэммит оскуолатын дьиэтин Тиксиигэ көһөрөн, тустуу музейын тэрийии, оун таһынан Дьокуускайга успуорт албан аатын музейын «Эллэй Боотуртан» ыччаты ордук көхтөөхтүк тардар туһуттан «Триумф» уораҕайыгар көһөрүү туһунан этиилэр киирдилэр.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга 1 №-дээх оскуола саҥа дьиэтигэр үөрэтэр хостору уонна хааччыйар инфраструктураны көрдө. 253 үөрэнэээччигэ анаммыт эбийиэги үөрэнээччилэри көрсөргө бэлэмнииллэр. Айсен Николаев оҕолорго үөрэнэллэригэр аныгы уонна табыгастаах усулуобуйа тэриллибитин, Дьокуускай киинин 60-70-с сылларын истиилинэн оҥоһуллубут оскуола биһиги киин куораппыт биир ураты киэргэлэ буолуоҕун бэлиэтээтэ. Саҥа түөрт мэндиэмэннээх дьиэ Ленин проспегар турар. Уопсай иэнэ 6 тыһ. кв. м. тахса. Бырайыагынан эбийиэк таһынааҕы сири тупсарыы уонна успуорт былаһааккалара учуоттаммыттар.
Салгыы Ил Дархан Дьокуускай уулуссаларыгар хапытаалынай өрөмүөн хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Үлэ «Олох инфраструктурата» национальнай бырайыагынан ыытыллар, 2027 сыл сэтинньитигэр былаанынан түмүктэниэхтээх. ежнев уулуссатын Крупскаяттан Ойуунускай уулуссатыгар диэри учаастагар бырайыагынан суолу түөрт балаһаҕа диэри кэҥэтэллэр, сатыы сылдьар тротуардары, бэлэсипиэт суолун уонна ууну таһаарар лотоктары оҥороллор. Өрөмүөн быйыл кулун тутартан ыытыллар. Эбийиэк 45% бэлэм.
Сэбиэскэй Аармыйа 50 сыла уулусса Кальвицаттан Бабушкин уулуссатыгар диэри учаастагар үлэ 2025 сыл от ыйыгар саҕаламмыта, суолу 2-4 балаһаҕа диэри кэҥэтэллэр, тротуардары, парковкалары уонна аныгы ардах канализациятын оҥоруохтаахтар.
Айсен Николаев уулусса суолларын ситимэ олохтоохторго элбэх боппуруоһу үөскэтэрин бэлиэтээтэ. Үлэ былааныгар, тэтимигэр, хаачыстыбатыгар итэҕэстэргэ тохтоото. Кэлэр сыл тутуу сезонугар куорат олохтоохторо туруорар этиилэрин учуоттаан, кэмигэр эбийиэктэри олоххо киллэрэллэригэр ыйда.
Итиэннэ Ил Дархан Сайсары күөл кытылыгар Эпос уонна искусство Арктикатааҕы киинин тутуу хаамыытын көрдө. Уһук Илиҥҥэ бөдөҥ ураты култуура кластерын тэрийиигэ үлэ хаачыстыбатын уонна бары быһаарыылар дьүөрэлэһиилэрин куруук хонтуруолга тутарга сорудахтаата. Эбийиэк эрэгийиэн Бырабыыталыстыбатын уонна «ВИС» бөлөх икки ардыларыгар судаарыстыбаннай-чааһынай партнерство чэрчитинэн тутуллар. Тутуу 90% кэриҥэ бэлэм.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ психологическай киинигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын чөлүгэр түһэриигэ МП Esports идэтийбит массыына симулятордарыгар олоҕурбут виртуальнай бырагыраама үлэтин билистэ. Бырагырааманы боруобалааһын быйыл муус устартан саҕаламмыт. Билигин 13 киһи чөлүгэр түһүүнү ааһар. Ил Дархан бырагыраама гражданнарга биир кэлим социальнай өйөбүл тиһигэр тутаах үнстүрүмүөн буоларыгар эрэллээҕин биллэрдэ. Маннык көҕүлээһиннэри өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тиийимтиэ буолар гына кэҥэтэр, технологиятын таһымын үрдэтэн иһэр туһунан бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 16 күнэ. Айсен Николаев авиация эйгэтин үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин Арассыыйатааҕы салгын флотун үлэһиттэрин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Саха сирэ» авиахампаанньа өрөспүүбүлүкэни дойдубут атын эрэгийиэннэрин кытта холбоон, дьыалабыай, култуурунай уонна социальнай сыһыан сайдарын хааччыйар. Оттон «Полярнай авиалиниялар» өрөспүүбүлүкэбит иһигэр дьону уонна таһаҕаһы таһар, санитарнай рейстэри оҥорор, ойуур баһаардарын авиация көмөтүнэн кэтээн көрүүгэ, көрдүүр-быыһаар үлэлэргэ кыттар, ыксаллаах быһыы-майгы тахсыбыт сирдэригэр дьону, исписэлиистэри уонна наадалаах таһаҕаһы тиэрдэр. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Көдьүүстээх тырааныспар тиһигэ» национальнай бырайыагынан аэропуортары саҥардыы бырайыактара олоххо киирэллэр. 2030 сылга диэри Саха сиригэр бу сыалга 27 млрд солкуобайтан тахса үп көрүлүннэ. Өлүөхүмэ, Мииринэй, Полярнай, Ньурба уонна Зырянка аэропуортара үлэҕэ киириэхтээхтэр.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Сайын итиитэ бүтэн, күһүн тыына биллибит кэмигэр от үлэтэ таһаарыылаах буоллун, сир аһын, оҕуруоппут үүнүүтүн хамаҕатык хаһааныаҕын!
Афанасий Ноев
Информация о материале
сайт сахапарламент.ру
сайт сахапарламент.ру
19.08.26 12:31
Ил Дархан нэдиэлэтэ
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Ил Дархан дойду Генеральнай прокурорын солбуйааччыта Виктор Мельнигы кытта Дьокуускайга «Сулустаах» түөлбэҕэ 990 миэстэлээх оскуола уонна 315 миэстэлээх уһуйаан, Пирогов уулуссатыгар 180 миэстэлээх 4 №-дээх коррекционанй оскуола тутуутун былаһааккаларыгар сырыттылар. Үлэ тэтимин, хантараак үбүлээһиннэрин толоруутун бэрэбиэркэлээтилэр уонна эбии быһаарыыны эрэйэр боппуруостары ырыттылар. Салгыы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥалас, Нам уонна Сунтаар улуустарыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын эбийиэктэригэр тутууну түмүктүүр боппуруостарга оробуочай мунньах ыытылынна. Маны таһынан Арассыыйа Генеральнай прокурорун солбуйааччыта Саха сирин баһылыга кыттыылаах гражданнары кытта кинилэр бырааптарын уонна сокуоннай интэриэстэрин көмүскээһини кытта сибээстээх боппуруостарга тус көрсүһүүнү ыытта.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев Татарстан Нижнекамскайыгар буолбут теракка өлбүттээхтэр дьиэ кэргэттэригэр, аймахтарыгар, чугас дьонноругар дириҥ кутурҕанын тириэртэ. «Саха сирин элбэх омуктаах норуотун уонна тус бэйэм ааппыттан аймахтарын, чугас дьоннорун сүтэрбиттэргэ дириҥ кутурҕаммын тиэрдэбин. Эмсэҕэлээбиттэр түргэнник үтүөрэллэригэр баҕарабын. Бу ыарахан чааска Рустам Нургалиевич Миннихановка уонна өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторугар өйөбүлү биллэрэбин», — диэн эттэ Ил Дархан.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев эрэгийиэҥҥэ хоруупсуйаны утары үлэни сүрүннүүр хамыыһыйа уочараттаах мунньаҕын ыытта. Сир баайын туһаныы уонна экологияҕа куттал суох буолуутун эйгэтигэр хоруупсуйаны утары бэлиитикэни олоххо киллэрии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бу эйгэҕэ былаас соруга кэһиилэри бигэргэтии эрэ буолбакка, хоруупсуйа көстүүлэрин тиһигин быспакка аччатыы уонна былаас институттарыгар гражданнар итэҕэллэрин бөҕөргөтүү буоларын Ил Дархан ыйда. Айылҕа харыстабылын эйгэтигэр хоруупсуйаны бохсууга сыыппара технологияларын, пилота суох көтөр аппарааттары туһаныы, хоруупсуйаны утары чуолкай ыстандаартар, биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы биир ситимнээх үлэ уонна уопсастыбаннаһы тардыы төһүү буолалларын туһунан этилиннэ. Саха сиригэр бу хайысхаҕа тиһиктээх үлэ дойду Бэрэсидьиэнин сорудахтарыгар сөп түбэһиннэрэн тиһигин быспакка ыытыллара бэлиэтэннэ.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан иһинэн үлэлиир Муора сэбиэтин мунньаҕын ыытта. «Мохэ – Найба» норуоттар икки ардыларынааҕы тырааныспар ситимин тэрийии бырайыагын, Хотугу муора суолун акваториятын илин өттүн суһал-быыһыыр уонна гидрометеорологическай хааччыйыы боппуруостарын, ону тэҥэ өрүс флотун саҥардыы боппуруостарын көрдүлэр. Ил Дархан муора пуортун, тырааныспар уонна эньэргиэтикэ инфраструктуратын тэрийиини баайдаах сирдэри баһылааһыны уонна туруктаах таһаҕас баазатын тэрийиини кытта ситимнээн бырайыагы кэлимник ырытан оҥорууну хааччыйарга сорудахтаата.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бэрэссэдээтэллээх Арассыыйа Судаарыстыбаннай Сэбиэтин Президиумун мунньаҕар видеосибээс нөҥүө кытынна. Уопсастыбаннай тырааныспары сайыннарыы, хамсыыр састаабы саҥардыы уонна уһун болдьохтоох үбүлээһин салаатын боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бэрэсидьиэн пассажир ахсаанын сабаҕалыырга уонна маршруттары тупсарыыга оҥоһуу өйү туһаныыга ураты болҕомтону уурда. Айсен Николаев маннык быһаарыылар Дьокуускайга пассажир дьиҥнээх ахсаанын учуоттаан маршруту уонна араспысаанньаны чопчулуурга кыаҕы биэрэрин туһунан мунньах түмүгүнэн бэлиэтээтэ. «Олох-дьаһах инфраструктурата» национальнай бырайыак чэрчитинэн 2026–2029 сылларга Саха сирэ 132 саҥа оптуобуһу атыылаһар былааннаах.
Атырдьах ыйын 11 күнэ. Ил Дархан Нерюнгри оройуонун Чульман бөһүөлэгин итиинэн хааччыйыыны тэрийии боппуруостарыгар мунньах ыытта. Үлэлии турар Чульманнааҕы ТЭЦ-һи салгыы туһаныыны, гаас саҥа хочуолунайдарын тутууну, гаас инфраструктуратын сайыннарыыны дьүүллэстилэр. Ыстаансыйаны хочуолунай эрэсиимигэр туһаныы ититиигэ тарыып үрдээһинигэр тириэрдиэн сөп. Онон гаас сэттэ хочуолунайын тутуу туһунан этиини Айсен Николаев өйөөтө. Ол ититии ситимнэрин уһунун уонна ититиини тиэрдиигэ сүтүктэри аччатыаҕа.
Атырдьах ыйын 12 күнэ. Айсен Николаев быраап бэрээдэгин хааччыйыыны сүрүннүүр Сэбиэт мунньаҕын ыытта. Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын быыбарын бэлэмнээһин уонна ыытыы кэмигэр гражданнар куттала суох буолууларын хааччыйыы, ону тэҥэ сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолору сокуоннайа суох үлэҕэ тардыыны утары боппуруостарын көрдүлэр. Айсен Николаев ситэриилээх былаас, быраабы араҥаччылыыр уорганнар уонна үөрэх тэрилтэлэрин өттүттэн сэрэтии үлэтин күүһүрдэр наадатын, үлэ оскуолалары эрэ буолбакка, орто анал үөрэхтээһин, үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин хабыахтааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 12 күнэ. Саха сирин Бырабыыталыстыбата уонна Култуура көҕүлээһиннэригэр Бэрэсидьиэн пуондатын икки ардыларыгар култуура, искусство уонна креативнай индустриялар эйгэлэригэр бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Докумуоҥҥа Ил Дархан уонна пуонда генеральнай дириэктэрэ Роман Карманов илии баттаатылар. Айсен Николаев пуонда өрөспүүбүлүкэҕэ култуураны уонна креативнай индустриялары өйүүр тутаах институттартан биирдэстэрэ буолбутун бэлиэтээтэ. Пуонда 2021 сыллаахха тэриллиэҕиттэн өрөспүүбүлүкэттэн 1,8 тыһ тахса сайаапка ыытыллыбыта. Күрэс түмүгүнэн 140 бырайыак кыайыылааҕынан тахсыбыта, ол көмөтүнэн култуура уонна креативнай индустрия эйгэтигэр көҕүлээһиннэри олоххо киллэриигэ эрэгийиэҥҥэ 198 мөл. солк. тахса үп-харчы тардылынна.
Салгыы Ил Дархан уонна Роман Карманов «Үлэ кыбаартала» креативнай кластерга Култуура көҕүлээһиннэригэр Бэрэсидьиэн пуондатын бырайыактыыр офиһын астылар. Офис үлэтэ кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ, култуура уонна үөрэх тэрилтэлэригэр, урбаанньыттарга, креативнай индустрия бэрэстэбиитэллэригэр, гражданнарга уонна муниципальнай хамаандаларга туһаайыллыаҕа. Биир сүрүн соругунан үөрэтэр үлэ буолуоҕа. Исписэлиистэр кыттааччыларга пуонда куонкурустарынн, сайаапканы биэрии ирдэбиллэрин уонна болдьохторун туһунан босхо иһитиннэриэхтэрэ, сүбэ-ама биэриэхтэрэ уонна кинилэр толкуйдарын хаачыстыбалаах, толору бырайыак гына оҥороллоругар көмөлөһүөхтэрэ.
Атырдьах ыйын 13 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ бастыҥ археологтарын кытта көрсүһүүтүгэр Дьокуускай куорат төрүттэммитэ уонна Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киирбитэ 400 сылын көрсө устуоруйаҕа уонна археологияҕа сыһыаннаах чопчу былааны оҥорор, билим тэрилтэлэрин күүстэрин түмэр, хас да хайысхалаах эспэдииссийэлэри тэрийэр тоҕоостооҕо бэлиэтэннэ. Бастакы хаһаах остуруоктара турбут сирдэрин үөрэтии, ытык сирдэри харыстааһын, Тулагы Киллэмҥэ устуоруйа-култуура киинин уонна заповеднигы тэрийии туһунан этиилэри көрөргө уонна ханнык бырайыактары олоххо киллэрэргэ кыах баарын быһаарарга Ил Дархан сорудахтаата.
Атырдьах ыйын 14 күнэ. Айсен Николаев Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар Өлүөнэ өрүскэ хатыыс 500 тыһ. ыаматын ыытыы тэрээһинигэр кытынна. Балык искэҕин Кэбээйи улууһугар хомуйбуттар уонна «Улахан Аан» балык сыаҕар улаатыннарбыттар. Үлэни «Газпром» хампаанньа үбүлээтэ. Өрөспүүбүлүкэ өрүстэригэр барыта 30 мөл. тахса балык ыаматын ыыттылар.
Атырдьах ыйын 14 күнэ. Ил Дархан Мохсоҕоллоох бөһүөлэгэр Тутааччы күнүгэр уонна «Якутцемент» хампаанньа 55 сылыгар аналлаах тэрээһиҥҥэ кытынна. Тэрилтэ үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин үбүлүөйүнэн уонна идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ, кэлэктиипкэ өрөспүүбүлүкэҕэ тутуу салаатын уонна экэниэмикэни сайыннарыыга кылаатын иһин махтанна, сударыыстыбаннай наҕараадалары туттарда. Собуоту кытта тэҥҥэ Мохсоҕоллоох бөһүөлэк эмиэ сайдыбытын, онно дьиэ-уот, социальнай эбийиэктэр уонна наадалаах инфраструктура тутуллубутун бэлиэтээтэ.
Айсен Николаев «Якутцемент» производственнай холбоһукка сүрүн үлэ былаһааккаларыгар сылдьан, бородууксуйаны оҥорон таһаарыы тэриллиитин, бэлэм бородууксуйаны тиэйиини-таһыыны сүрүннээһиҥҥэ эппиэттиир сыахтар, диспетчерскэй сулууспа үлэтин кытта билистэ. 2023 сылга цемени тиэйэр саҥа комплекс үлэҕэ киирбитэ. Билигин өрөспүүбүлүкэни хаачыстыбалаах бородууксуйанан толору хааччыйаллар. Итиэннэ тэрилтэ тырааныспар инфраструктуратын эбийиэктэрин тутууга туттуллар аэродром уонна суол билиитэлэрин оҥорон таһаарар.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев успуорт бэтэрээнэ, Саха сирин успуордун албан аатын түмэлин дириэктэрэ Михаил Друзьяновы кытта көрүстэ. Оскуола уонна устудьуон успуордун, успуорт төрүт көрүҥнэрин уонна көҥүл тустууну сайыннарыы, ону тэҥэ саха успуордун баай устуоруйатын харыстааһын, чулуу спортсменнар уонна тириэньэрдэр ааттарын үйэтитии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Ол иһигэр физкултуура учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи бастакы сийиэстэрин ыытыы, Ил Дархан бирииһигэр оскуола оҕолорун өрөспүүбүлүкэтээҕи эстэпиэтэлэрин сөргүтүү, «Күүлэй» от охсуутугар күрэхтэһиини тэнитии, Дыгын оонньууларын статуһун үрдэтии, Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Дмитрий Коркин Булуҥ улууһугар олорбут учаастагар үөрэммит оскуолатын дьиэтин Тиксиигэ көһөрөн, тустуу музейын тэрийии, оун таһынан Дьокуускайга успуорт албан аатын музейын «Эллэй Боотуртан» ыччаты ордук көхтөөхтүк тардар туһуттан «Триумф» уораҕайыгар көһөрүү туһунан этиилэр киирдилэр.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга 1 №-дээх оскуола саҥа дьиэтигэр үөрэтэр хостору уонна хааччыйар инфраструктураны көрдө. 253 үөрэнэээччигэ анаммыт эбийиэги үөрэнээччилэри көрсөргө бэлэмнииллэр. Айсен Николаев оҕолорго үөрэнэллэригэр аныгы уонна табыгастаах усулуобуйа тэриллибитин, Дьокуускай киинин 60-70-с сылларын истиилинэн оҥоһуллубут оскуола биһиги киин куораппыт биир ураты киэргэлэ буолуоҕун бэлиэтээтэ. Саҥа түөрт мэндиэмэннээх дьиэ Ленин проспегар турар. Уопсай иэнэ 6 тыһ. кв. м. тахса. Бырайыагынан эбийиэк таһынааҕы сири тупсарыы уонна успуорт былаһааккалара учуоттаммыттар.
Салгыы Ил Дархан Дьокуускай уулуссаларыгар хапытаалынай өрөмүөн хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Үлэ «Олох инфраструктурата» национальнай бырайыагынан ыытыллар, 2027 сыл сэтинньитигэр былаанынан түмүктэниэхтээх. ежнев уулуссатын Крупскаяттан Ойуунускай уулуссатыгар диэри учаастагар бырайыагынан суолу түөрт балаһаҕа диэри кэҥэтэллэр, сатыы сылдьар тротуардары, бэлэсипиэт суолун уонна ууну таһаарар лотоктары оҥороллор. Өрөмүөн быйыл кулун тутартан ыытыллар. Эбийиэк 45% бэлэм.
Сэбиэскэй Аармыйа 50 сыла уулусса Кальвицаттан Бабушкин уулуссатыгар диэри учаастагар үлэ 2025 сыл от ыйыгар саҕаламмыта, суолу 2-4 балаһаҕа диэри кэҥэтэллэр, тротуардары, парковкалары уонна аныгы ардах канализациятын оҥоруохтаахтар.
Айсен Николаев уулусса суолларын ситимэ олохтоохторго элбэх боппуруоһу үөскэтэрин бэлиэтээтэ. Үлэ былааныгар, тэтимигэр, хаачыстыбатыгар итэҕэстэргэ тохтоото. Кэлэр сыл тутуу сезонугар куорат олохтоохторо туруорар этиилэрин учуоттаан, кэмигэр эбийиэктэри олоххо киллэрэллэригэр ыйда.
Итиэннэ Ил Дархан Сайсары күөл кытылыгар Эпос уонна искусство Арктикатааҕы киинин тутуу хаамыытын көрдө. Уһук Илиҥҥэ бөдөҥ ураты култуура кластерын тэрийиигэ үлэ хаачыстыбатын уонна бары быһаарыылар дьүөрэлэһиилэрин куруук хонтуруолга тутарга сорудахтаата. Эбийиэк эрэгийиэн Бырабыыталыстыбатын уонна «ВИС» бөлөх икки ардыларыгар судаарыстыбаннай-чааһынай партнерство чэрчитинэн тутуллар. Тутуу 90% кэриҥэ бэлэм.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ психологическай киинигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын чөлүгэр түһэриигэ МП Esports идэтийбит массыына симулятордарыгар олоҕурбут виртуальнай бырагыраама үлэтин билистэ. Бырагырааманы боруобалааһын быйыл муус устартан саҕаламмыт. Билигин 13 киһи чөлүгэр түһүүнү ааһар. Ил Дархан бырагыраама гражданнарга биир кэлим социальнай өйөбүл тиһигэр тутаах үнстүрүмүөн буоларыгар эрэллээҕин биллэрдэ. Маннык көҕүлээһиннэри өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тиийимтиэ буолар гына кэҥэтэр, технологиятын таһымын үрдэтэн иһэр туһунан бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 16 күнэ. Айсен Николаев авиация эйгэтин үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин Арассыыйатааҕы салгын флотун үлэһиттэрин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Саха сирэ» авиахампаанньа өрөспүүбүлүкэни дойдубут атын эрэгийиэннэрин кытта холбоон, дьыалабыай, култуурунай уонна социальнай сыһыан сайдарын хааччыйар. Оттон «Полярнай авиалиниялар» өрөспүүбүлүкэбит иһигэр дьону уонна таһаҕаһы таһар, санитарнай рейстэри оҥорор, ойуур баһаардарын авиация көмөтүнэн кэтээн көрүүгэ, көрдүүр-быыһаар үлэлэргэ кыттар, ыксаллаах быһыы-майгы тахсыбыт сирдэригэр дьону, исписэлиистэри уонна наадалаах таһаҕаһы тиэрдэр. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Көдьүүстээх тырааныспар тиһигэ» национальнай бырайыагынан аэропуортары саҥардыы бырайыактара олоххо киирэллэр. 2030 сылга диэри Саха сиригэр бу сыалга 27 млрд солкуобайтан тахса үп көрүлүннэ. Өлүөхүмэ, Мииринэй, Полярнай, Ньурба уонна Зырянка аэропуортара үлэҕэ киириэхтээхтэр.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Сайын итиитэ бүтэн, күһүн тыына биллибит кэмигэр от үлэтэ таһаарыылаах буоллун, сир аһын, оҕуруоппут үүнүүтүн хамаҕатык хаһааныаҕын!
Афанасий Ноев
Ил Дархан нэдиэлэтэ
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Ил Дархан дойду Генеральнай прокурорын солбуйааччыта Виктор Мельнигы кытта Дьокуускайга «Сулустаах» түөлбэҕэ 990 миэстэлээх оскуола уонна 315 миэстэлээх уһуйаан, Пирогов уулуссатыгар 180 миэстэлээх 4 №-дээх коррекционанй оскуола тутуутун былаһааккаларыгар сырыттылар. Үлэ тэтимин, хантараак үбүлээһиннэрин толоруутун бэрэбиэркэлээтилэр уонна эбии быһаарыыны эрэйэр боппуруостары ырыттылар. Салгыы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥалас, Нам уонна Сунтаар улуустарыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын эбийиэктэригэр тутууну түмүктүүр боппуруостарга оробуочай мунньах ыытылынна. Маны таһынан Арассыыйа Генеральнай прокурорун солбуйааччыта Саха сирин баһылыга кыттыылаах гражданнары кытта кинилэр бырааптарын уонна сокуоннай интэриэстэрин көмүскээһини кытта сибээстээх боппуруостарга тус көрсүһүүнү ыытта.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев Татарстан Нижнекамскайыгар буолбут теракка өлбүттээхтэр дьиэ кэргэттэригэр, аймахтарыгар, чугас дьонноругар дириҥ кутурҕанын тириэртэ. «Саха сирин элбэх омуктаах норуотун уонна тус бэйэм ааппыттан аймахтарын, чугас дьоннорун сүтэрбиттэргэ дириҥ кутурҕаммын тиэрдэбин. Эмсэҕэлээбиттэр түргэнник үтүөрэллэригэр баҕарабын. Бу ыарахан чааска Рустам Нургалиевич Миннихановка уонна өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторугар өйөбүлү биллэрэбин», — диэн эттэ Ил Дархан.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев эрэгийиэҥҥэ хоруупсуйаны утары үлэни сүрүннүүр хамыыһыйа уочараттаах мунньаҕын ыытта. Сир баайын туһаныы уонна экологияҕа куттал суох буолуутун эйгэтигэр хоруупсуйаны утары бэлиитикэни олоххо киллэрии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бу эйгэҕэ былаас соруга кэһиилэри бигэргэтии эрэ буолбакка, хоруупсуйа көстүүлэрин тиһигин быспакка аччатыы уонна былаас институттарыгар гражданнар итэҕэллэрин бөҕөргөтүү буоларын Ил Дархан ыйда. Айылҕа харыстабылын эйгэтигэр хоруупсуйаны бохсууга сыыппара технологияларын, пилота суох көтөр аппарааттары туһаныы, хоруупсуйаны утары чуолкай ыстандаартар, биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы биир ситимнээх үлэ уонна уопсастыбаннаһы тардыы төһүү буолалларын туһунан этилиннэ. Саха сиригэр бу хайысхаҕа тиһиктээх үлэ дойду Бэрэсидьиэнин сорудахтарыгар сөп түбэһиннэрэн тиһигин быспакка ыытыллара бэлиэтэннэ.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан иһинэн үлэлиир Муора сэбиэтин мунньаҕын ыытта. «Мохэ – Найба» норуоттар икки ардыларынааҕы тырааныспар ситимин тэрийии бырайыагын, Хотугу муора суолун акваториятын илин өттүн суһал-быыһыыр уонна гидрометеорологическай хааччыйыы боппуруостарын, ону тэҥэ өрүс флотун саҥардыы боппуруостарын көрдүлэр. Ил Дархан муора пуортун, тырааныспар уонна эньэргиэтикэ инфраструктуратын тэрийиини баайдаах сирдэри баһылааһыны уонна туруктаах таһаҕас баазатын тэрийиини кытта ситимнээн бырайыагы кэлимник ырытан оҥорууну хааччыйарга сорудахтаата.
Атырдьах ыйын 10 күнэ. Айсен Николаев дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бэрэссэдээтэллээх Арассыыйа Судаарыстыбаннай Сэбиэтин Президиумун мунньаҕар видеосибээс нөҥүө кытынна. Уопсастыбаннай тырааныспары сайыннарыы, хамсыыр састаабы саҥардыы уонна уһун болдьохтоох үбүлээһин салаатын боппуруостарын дьүүллэстилэр. Бэрэсидьиэн пассажир ахсаанын сабаҕалыырга уонна маршруттары тупсарыыга оҥоһуу өйү туһаныыга ураты болҕомтону уурда. Айсен Николаев маннык быһаарыылар Дьокуускайга пассажир дьиҥнээх ахсаанын учуоттаан маршруту уонна араспысаанньаны чопчулуурга кыаҕы биэрэрин туһунан мунньах түмүгүнэн бэлиэтээтэ. «Олох-дьаһах инфраструктурата» национальнай бырайыак чэрчитинэн 2026–2029 сылларга Саха сирэ 132 саҥа оптуобуһу атыылаһар былааннаах.
Атырдьах ыйын 11 күнэ. Ил Дархан Нерюнгри оройуонун Чульман бөһүөлэгин итиинэн хааччыйыыны тэрийии боппуруостарыгар мунньах ыытта. Үлэлии турар Чульманнааҕы ТЭЦ-һи салгыы туһаныыны, гаас саҥа хочуолунайдарын тутууну, гаас инфраструктуратын сайыннарыыны дьүүллэстилэр. Ыстаансыйаны хочуолунай эрэсиимигэр туһаныы ититиигэ тарыып үрдээһинигэр тириэрдиэн сөп. Онон гаас сэттэ хочуолунайын тутуу туһунан этиини Айсен Николаев өйөөтө. Ол ититии ситимнэрин уһунун уонна ититиини тиэрдиигэ сүтүктэри аччатыаҕа.
Атырдьах ыйын 12 күнэ. Айсен Николаев быраап бэрээдэгин хааччыйыыны сүрүннүүр Сэбиэт мунньаҕын ыытта. Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын быыбарын бэлэмнээһин уонна ыытыы кэмигэр гражданнар куттала суох буолууларын хааччыйыы, ону тэҥэ сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолору сокуоннайа суох үлэҕэ тардыыны утары боппуруостарын көрдүлэр. Айсен Николаев ситэриилээх былаас, быраабы араҥаччылыыр уорганнар уонна үөрэх тэрилтэлэрин өттүттэн сэрэтии үлэтин күүһүрдэр наадатын, үлэ оскуолалары эрэ буолбакка, орто анал үөрэхтээһин, үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин хабыахтааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 12 күнэ. Саха сирин Бырабыыталыстыбата уонна Култуура көҕүлээһиннэригэр Бэрэсидьиэн пуондатын икки ардыларыгар култуура, искусство уонна креативнай индустриялар эйгэлэригэр бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Докумуоҥҥа Ил Дархан уонна пуонда генеральнай дириэктэрэ Роман Карманов илии баттаатылар. Айсен Николаев пуонда өрөспүүбүлүкэҕэ култуураны уонна креативнай индустриялары өйүүр тутаах институттартан биирдэстэрэ буолбутун бэлиэтээтэ. Пуонда 2021 сыллаахха тэриллиэҕиттэн өрөспүүбүлүкэттэн 1,8 тыһ тахса сайаапка ыытыллыбыта. Күрэс түмүгүнэн 140 бырайыак кыайыылааҕынан тахсыбыта, ол көмөтүнэн култуура уонна креативнай индустрия эйгэтигэр көҕүлээһиннэри олоххо киллэриигэ эрэгийиэҥҥэ 198 мөл. солк. тахса үп-харчы тардылынна.
Салгыы Ил Дархан уонна Роман Карманов «Үлэ кыбаартала» креативнай кластерга Култуура көҕүлээһиннэригэр Бэрэсидьиэн пуондатын бырайыактыыр офиһын астылар. Офис үлэтэ кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ, култуура уонна үөрэх тэрилтэлэригэр, урбаанньыттарга, креативнай индустрия бэрэстэбиитэллэригэр, гражданнарга уонна муниципальнай хамаандаларга туһаайыллыаҕа. Биир сүрүн соругунан үөрэтэр үлэ буолуоҕа. Исписэлиистэр кыттааччыларга пуонда куонкурустарынн, сайаапканы биэрии ирдэбиллэрин уонна болдьохторун туһунан босхо иһитиннэриэхтэрэ, сүбэ-ама биэриэхтэрэ уонна кинилэр толкуйдарын хаачыстыбалаах, толору бырайыак гына оҥороллоругар көмөлөһүөхтэрэ.
Атырдьах ыйын 13 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ бастыҥ археологтарын кытта көрсүһүүтүгэр Дьокуускай куорат төрүттэммитэ уонна Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киирбитэ 400 сылын көрсө устуоруйаҕа уонна археологияҕа сыһыаннаах чопчу былааны оҥорор, билим тэрилтэлэрин күүстэрин түмэр, хас да хайысхалаах эспэдииссийэлэри тэрийэр тоҕоостооҕо бэлиэтэннэ. Бастакы хаһаах остуруоктара турбут сирдэрин үөрэтии, ытык сирдэри харыстааһын, Тулагы Киллэмҥэ устуоруйа-култуура киинин уонна заповеднигы тэрийии туһунан этиилэри көрөргө уонна ханнык бырайыактары олоххо киллэрэргэ кыах баарын быһаарарга Ил Дархан сорудахтаата.
Атырдьах ыйын 14 күнэ. Айсен Николаев Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар Өлүөнэ өрүскэ хатыыс 500 тыһ. ыаматын ыытыы тэрээһинигэр кытынна. Балык искэҕин Кэбээйи улууһугар хомуйбуттар уонна «Улахан Аан» балык сыаҕар улаатыннарбыттар. Үлэни «Газпром» хампаанньа үбүлээтэ. Өрөспүүбүлүкэ өрүстэригэр барыта 30 мөл. тахса балык ыаматын ыыттылар.
Атырдьах ыйын 14 күнэ. Ил Дархан Мохсоҕоллоох бөһүөлэгэр Тутааччы күнүгэр уонна «Якутцемент» хампаанньа 55 сылыгар аналлаах тэрээһиҥҥэ кытынна. Тэрилтэ үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин үбүлүөйүнэн уонна идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ, кэлэктиипкэ өрөспүүбүлүкэҕэ тутуу салаатын уонна экэниэмикэни сайыннарыыга кылаатын иһин махтанна, сударыыстыбаннай наҕараадалары туттарда. Собуоту кытта тэҥҥэ Мохсоҕоллоох бөһүөлэк эмиэ сайдыбытын, онно дьиэ-уот, социальнай эбийиэктэр уонна наадалаах инфраструктура тутуллубутун бэлиэтээтэ.
Айсен Николаев «Якутцемент» производственнай холбоһукка сүрүн үлэ былаһааккаларыгар сылдьан, бородууксуйаны оҥорон таһаарыы тэриллиитин, бэлэм бородууксуйаны тиэйиини-таһыыны сүрүннээһиҥҥэ эппиэттиир сыахтар, диспетчерскэй сулууспа үлэтин кытта билистэ. 2023 сылга цемени тиэйэр саҥа комплекс үлэҕэ киирбитэ. Билигин өрөспүүбүлүкэни хаачыстыбалаах бородууксуйанан толору хааччыйаллар. Итиэннэ тэрилтэ тырааныспар инфраструктуратын эбийиэктэрин тутууга туттуллар аэродром уонна суол билиитэлэрин оҥорон таһаарар.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев успуорт бэтэрээнэ, Саха сирин успуордун албан аатын түмэлин дириэктэрэ Михаил Друзьяновы кытта көрүстэ. Оскуола уонна устудьуон успуордун, успуорт төрүт көрүҥнэрин уонна көҥүл тустууну сайыннарыы, ону тэҥэ саха успуордун баай устуоруйатын харыстааһын, чулуу спортсменнар уонна тириэньэрдэр ааттарын үйэтитии боппуруостарын дьүүллэстилэр. Ол иһигэр физкултуура учууталларын өрөспүүбүлүкэтээҕи бастакы сийиэстэрин ыытыы, Ил Дархан бирииһигэр оскуола оҕолорун өрөспүүбүлүкэтээҕи эстэпиэтэлэрин сөргүтүү, «Күүлэй» от охсуутугар күрэхтэһиини тэнитии, Дыгын оонньууларын статуһун үрдэтии, Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Дмитрий Коркин Булуҥ улууһугар олорбут учаастагар үөрэммит оскуолатын дьиэтин Тиксиигэ көһөрөн, тустуу музейын тэрийии, оун таһынан Дьокуускайга успуорт албан аатын музейын «Эллэй Боотуртан» ыччаты ордук көхтөөхтүк тардар туһуттан «Триумф» уораҕайыгар көһөрүү туһунан этиилэр киирдилэр.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга 1 №-дээх оскуола саҥа дьиэтигэр үөрэтэр хостору уонна хааччыйар инфраструктураны көрдө. 253 үөрэнэээччигэ анаммыт эбийиэги үөрэнээччилэри көрсөргө бэлэмнииллэр. Айсен Николаев оҕолорго үөрэнэллэригэр аныгы уонна табыгастаах усулуобуйа тэриллибитин, Дьокуускай киинин 60-70-с сылларын истиилинэн оҥоһуллубут оскуола биһиги киин куораппыт биир ураты киэргэлэ буолуоҕун бэлиэтээтэ. Саҥа түөрт мэндиэмэннээх дьиэ Ленин проспегар турар. Уопсай иэнэ 6 тыһ. кв. м. тахса. Бырайыагынан эбийиэк таһынааҕы сири тупсарыы уонна успуорт былаһааккалара учуоттаммыттар.
Салгыы Ил Дархан Дьокуускай уулуссаларыгар хапытаалынай өрөмүөн хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Үлэ «Олох инфраструктурата» национальнай бырайыагынан ыытыллар, 2027 сыл сэтинньитигэр былаанынан түмүктэниэхтээх. ежнев уулуссатын Крупскаяттан Ойуунускай уулуссатыгар диэри учаастагар бырайыагынан суолу түөрт балаһаҕа диэри кэҥэтэллэр, сатыы сылдьар тротуардары, бэлэсипиэт суолун уонна ууну таһаарар лотоктары оҥороллор. Өрөмүөн быйыл кулун тутартан ыытыллар. Эбийиэк 45% бэлэм.
Сэбиэскэй Аармыйа 50 сыла уулусса Кальвицаттан Бабушкин уулуссатыгар диэри учаастагар үлэ 2025 сыл от ыйыгар саҕаламмыта, суолу 2-4 балаһаҕа диэри кэҥэтэллэр, тротуардары, парковкалары уонна аныгы ардах канализациятын оҥоруохтаахтар.
Айсен Николаев уулусса суолларын ситимэ олохтоохторго элбэх боппуруоһу үөскэтэрин бэлиэтээтэ. Үлэ былааныгар, тэтимигэр, хаачыстыбатыгар итэҕэстэргэ тохтоото. Кэлэр сыл тутуу сезонугар куорат олохтоохторо туруорар этиилэрин учуоттаан, кэмигэр эбийиэктэри олоххо киллэрэллэригэр ыйда.
Итиэннэ Ил Дархан Сайсары күөл кытылыгар Эпос уонна искусство Арктикатааҕы киинин тутуу хаамыытын көрдө. Уһук Илиҥҥэ бөдөҥ ураты култуура кластерын тэрийиигэ үлэ хаачыстыбатын уонна бары быһаарыылар дьүөрэлэһиилэрин куруук хонтуруолга тутарга сорудахтаата. Эбийиэк эрэгийиэн Бырабыыталыстыбатын уонна «ВИС» бөлөх икки ардыларыгар судаарыстыбаннай-чааһынай партнерство чэрчитинэн тутуллар. Тутуу 90% кэриҥэ бэлэм.
Атырдьах ыйын 15 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ психологическай киинигэр анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын чөлүгэр түһэриигэ МП Esports идэтийбит массыына симулятордарыгар олоҕурбут виртуальнай бырагыраама үлэтин билистэ. Бырагырааманы боруобалааһын быйыл муус устартан саҕаламмыт. Билигин 13 киһи чөлүгэр түһүүнү ааһар. Ил Дархан бырагыраама гражданнарга биир кэлим социальнай өйөбүл тиһигэр тутаах үнстүрүмүөн буоларыгар эрэллээҕин биллэрдэ. Маннык көҕүлээһиннэри өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тиийимтиэ буолар гына кэҥэтэр, технологиятын таһымын үрдэтэн иһэр туһунан бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 16 күнэ. Айсен Николаев авиация эйгэтин үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин Арассыыйатааҕы салгын флотун үлэһиттэрин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Саха сирэ» авиахампаанньа өрөспүүбүлүкэни дойдубут атын эрэгийиэннэрин кытта холбоон, дьыалабыай, култуурунай уонна социальнай сыһыан сайдарын хааччыйар. Оттон «Полярнай авиалиниялар» өрөспүүбүлүкэбит иһигэр дьону уонна таһаҕаһы таһар, санитарнай рейстэри оҥорор, ойуур баһаардарын авиация көмөтүнэн кэтээн көрүүгэ, көрдүүр-быыһаар үлэлэргэ кыттар, ыксаллаах быһыы-майгы тахсыбыт сирдэригэр дьону, исписэлиистэри уонна наадалаах таһаҕаһы тиэрдэр. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Көдьүүстээх тырааныспар тиһигэ» национальнай бырайыагынан аэропуортары саҥардыы бырайыактара олоххо киирэллэр. 2030 сылга диэри Саха сиригэр бу сыалга 27 млрд солкуобайтан тахса үп көрүлүннэ. Өлүөхүмэ, Мииринэй, Полярнай, Ньурба уонна Зырянка аэропуортара үлэҕэ киириэхтээхтэр.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Сайын итиитэ бүтэн, күһүн тыына биллибит кэмигэр от үлэтэ таһаарыылаах буоллун, сир аһын, оҕуруоппут үүнүүтүн хамаҕатык хаһааныаҕын!
Афанасий Ноев
0
0
0
0
0
0
