Уопсастыба

Атырдьах ыйын 17 күнэ. Чурапчы улууһугар сырыытын кэмигэр Ил Дархан Мырылаҕа быыстапка-дьаарбаҥканы көрдө. Бу «Чурапчыга чочуллубут» брендынан тэриллибит олохтоох табаары оҥорооччулар бородууксуйаларын араас көрүҥүн, хаачыстыбатын Ил Дархан үрдүктүк сыаналаата.

«Чурапчы улууһа өрөспүүбүлүкэ агропромышленнай комплексыгар биир бастыҥ көрдөрүүлээх оройуонунан ааҕыллар. Итиннэ көхтөөхтүк үлэлиир урбаанньыттар түмсүүлэрэ кырата суох оруолу ылар. Биһиги уопсай сорукпут — тыа хаһаайыстыбатыгар олохтоох табаары оҥорооччулар бородууксуйаларын соҕурууттан Арктикаҕа диэри бары оройуоннар олохтоохторугар тиийэрин хааччыйыы буолуохтаах, — диэн Ил Дархан бэлиэтиир.

Быыстапкаҕа бэйэлэрин бородууксуйаларын тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрэ, биирдиилээн урбаанньыттар уонна оскуолалар аҕалбыттар. Кинилэр бэйэлэрэ астаан таһаарар бородууксуйаларын, эттэн, үүттэн астарын-үөллэрин арааһын, ол иһигэр Чурапчы бурдугуттан ас арааһын, сир аһыттан бэлэмнээбит барыанньаларын, чэйдэрин, мүөттэрин быыстапкаҕа туруорбуттар. Быйыл 2026 сыл Чурапчы оройуонугар Олохтоох оҥорон таһаарыы сылынан биллэриллибитэ.

Атырдьах ыйын 17 күнэ. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Чурапчыга Мурун-Тымпыйа түөлбэҕэ 75 миэстэлээх «Кыталык» уһуйаан тутуутун хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Тутууга сүрүн үлэтэ түмүктэммит, билигин инженернэй ситими таҥаллар, дьиэ тас өттүн уонна тулатын оҥороллор. Тутууну балаҕан ыйыгар бүтэрэр былааннаахтар. Эбийиэк болдьоҕор бүтэрин туһугар үлэ тэтимин күүһүрдэргэ уонна хаачыстыбатыгар ураты болҕомтону уурарга Ил Дархан сорудахтаата.

Атырдьах ыйын 17 күнэ. 2028 сылга улуу тириэньэр Дмитрий Петрович Коркин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтэнэр. Чурапчы улууһугар сырыытыгар Айсен Николаев Коркин үбүлүөйдээх тэрээһиннэрин бэлэмнээһиҥҥэ мунньах ыытта.

«Бу көҥүл тустууга эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйа успуордугар улахан суолталаах даата буолар. Саха норуотун ааттаппыт, биһиги тустуубутун аан дойду чыпчаалыгар таһаарбыт уһулуччулаах тириэньэрбит үбүлүөйүн үрдүк таһымҥа тэрийиэхтээхпит. Ыччаты кини баай нэһилиэстибэтин кытта билиһиннэриэхтээхпит — ити кини аатын үйэтитиигэ улахан хардыынан буолуоҕа», — диэн Айсен Николаев бэлиэтээтэ.

Ил Дархан үбүлүөйүгэр сүрүн хайысхаларын ыйда. Бастакыта — тэрээһиннэри ыытыы. Иккиһэ — кини аатын үйэтитии. Үсүһэ — Дмитрий Коркин аатын кытта быһаччы сибээстээх эбийиэктэри тутуу уонна өрөмүөннээһин боппуруостара. Үбүлүөй чэрчитинэн Коркин турнира, норуоттар икки ардыларынааҕы кэмпириэнсийэ, тириэньэрдэргэ уонна судьуйаларга куурустар, улуустарга «Коркин күннэрэ», устудьуоннарга анал истипиэндьийэни анааһын, тириэньэрдэр методикаларын куонкуруһа уо.д.а. Тириэньэр олоҕун туһунан документальнай киинэ уһуллуоҕа, үбүлүөйдээх бэлиэ, манньыат уонна почта маарката тахсыахтара, кинигэлэр уонна методическай босуобуйалар бэчээттэниэхтэрэ. Дмитрий Коркин сэрии сылларыгар Булуҥ улууһугар Намы учаастакка үөрэммит оскуолатын Тиксиигэ көһөрөн тустууга аналлаах түмэл быһыытынан тэриллиэҕэ. Ону таһынан Чурапчыга интэринээттэх спорткомплекс тутуута былааннанар.

Атырдьах 17 күнэ. Айсен Николаев Чурапчыга байыаннай дьайыы кыттыылааҕа дьиэ кэргэнигэр сырытта. Гаврил Степанов 2023 сыл сэтинньи ыйыгар СВО-ҕа барбыта. Хорсун быһыытын иһин Суворов мэтээлинэн уо.д.а. наҕараадаларынан бэлиэтэммит. Байыаһы дьиэтигэр кэргэнэ Вероника Юрьевна уонна алта оҕото күүтэллэр. Улахан оҕолор номнуо үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэнэллэр, оттон кыралара оҕо уһуйааныгар сылдьар. Ыал ийэтэ атын байыаннайдар кэргэттэрин кытта фроҥҥа сылдьар уолаттарга маскировкалыыр сиэккэлэри баайаллар, ыарахан түгэҥҥэ бэйэ-бэйэлэригэр өйөбүл буолаллар. Биир дойдулаахтара дьоруой дьиэ кэргэнигэр дьиэ-уот үлэтигэр, муус, мас бэлэмнээһинигэр мэлдьи көмөлөһөллөр. Айсен Сергеевич буойун Гаврилга уонна фроҥҥа сылдьар бары уолаттарга этэҥҥэ, тыыннаах уонна Кыайыы көтөллөөх эргиллэн кэлэллэригэр баҕарда. Ил Дархан бэлиэтээбитинэн, өрөспүүбүлүкэ инникитин даҕаны анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр бары өттүнэн көмөлөһүөҕэ.

Атырдьах ыйын 18 күнэ. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Таатта улууһугар сырыытын кэмигэр Уолбаҕа «Байым» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибэ бааһыналары сөргүтүүгэ ыытар үлэтин көрдө. Аныгы тиэхиньикэни уонна сонун технологиялары туһанан, 30-тан тахса сыл туһаныллыбатах, от-мас үүммүт бааһыналарын чөлүгэр түһэрэллэр. «Байым» кэпэрэтиип бэйэтин тула «Эрэл», «Уолба» уонна «Байаҕантай» диэн үс тэрилтэни кытта күүстэрин холбоон, бу үлэни саҕалаабыттар. Былырыын Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин уонна Таатта улууһун дьаһалтатын өйөбүлүнэн «Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһини сайыннарыы» бырагырааманан аныгы тиэхиньикэлэри, ол иһигэр «Ростсельмаш 2375» тыраахтары атыыласпыттар. Өр сылларга туһаныллыбатах сирдэри талахтартан, дулҕалартан ыраастаан, хорутан бааһына оҥороллор. От-бурдук үүнүүтүн хомуйууга сенаһы анал куулларга харайар аныгы технологияны туһанан эрэллэр. Сүөһү аһылыгын оҥорууну сыыйа кэҥэтэр былааннаахтар. Ил Дархан эдэр салайааччылары саҥалыы көрүүлээхтик үлэлииллэрин үрдүк сыаналаата. «Саха сиригэр сүөһү аһылыгын оҥорууну киэҥник сайыннарыахпытын наада. 2030 сылга диэри хаачыстыбалаах аһылык кээмэйин элбэттэхпитинэ, ынах үүтүн туттарыытын 1,5-2 төгүл улаатыннарыахпыт. Тыа сирин сайдыытыгар олохтоохтор дохуоттарын үрдэтэр сонун ньымалар уонна технологиялар олус суолталаахтар», – диэн Ил Дархан бэлиэтээтэ.

Атырдьах ыйын 18 күнэ. Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэ аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир амбулаторияланна. Саҥа эбийиэк Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит национальнай бырайыагын чэрчитинэн, мэдиссиинэ бастакы сүһүөҕүн саҥардыы бырагырааматынан тутулунна. Айсен Николаев улууска үлэтинэн сылдьан, бу үөрүүлээх түгэҥҥэ Ытык Күөлтэн видео-сибээһинэн кытынна. Кини Баайаҕа олохтоохторун уонна балыыһа кэлэктиибин эҕэрдэлээтэ. Тыа сиригэр мэдиссиинэ сайдыыта дьоҥҥо-сэргэҕэ доруобуйаларын көрүнэллэригэр, эмтэнэллэригэр улахан кыаҕы биэрэрин эттэ. Национальнай бырайыагынан өрөспүүбүлүкэҕэ улахан балыыһалар, ФАП-тар, амбулаториялар тутуллаллар. 2020 сылтан барыта 120-тэн тахса доруобуйа харыстабылын эбийиэгэ үлэҕэ киирдэ. Эбийиэк иэнэ 200 кв.м. иэннээх. Биир симиэнэҕэ 12 киһини көрөр кыахтаах. Саҥа амбулатория каадырдарынан толору хааччыллыбыт, 14 үлэһиттээх.

Атырдьах ыйын 18 күнэ. Саха сиригэр дойдуга ыытыллар «Арассыыйа уута» экологическай аахсыйа саҕаланна. Киин былаһаакканан Дьокуускай куоракка 202-с түөлбэ аттынааҕы кытыл буолла. Волонтердар, уопсастыбанньыктар, тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ уонна ыччат кыттыылаах субуотунньук ыытылынна. Тэрээһиҥҥэ 1700-тэн тахса киһи муһунна. Аахсыйаны Ил Дархан Айсен Николаев аста.

2026 сылга «Арассыыйа уута» экобэстибээли ыытар быраабы өрөспүүбүлүкэ Бүтүн Арассыйатааҕы «Уопсай хомуур» куонкуруска Саха сирин үөрэнээччилэрэ ситиһиилэрин түмүгэр ылбыта. 2025 сылга Таатта улууһун Чычымах орто оскуолатын «Талба» хамаандата күрэхтэһиигэ кыайбыта. Салайааччыларын кытта оҕолор Амма өрүс кытылын ыраастаан, 12 туонна бөҕү хомуйбуттара. Айсен Николаев үөрэнээччилэр кыайыылара айылҕаны харыстааһын боппуруостарыгар эбии болҕомтону тардыбытын уонна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо экологическай тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кытталларын бэлиэтээтэ.

«Биһиги төһө бөҕү хомуйарбытыгар, Өлүөнэ өрүспүт кытылын төһө ыраастыырбытыгар эрэ буолбакка, аахсыыйаҕа кыттан айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһыыбыт ордук суолталаах. Бүгүн элбэх киһи мустубута Дьокуускайга, өрөспүүбүлүкэҕэ экология туһунан толкуйдуур дьон элбээн иһэрин туоһулуур. Элбэх ыччат кыттара үөрдэр», – диэтэ Ил Дархан.

Атырдьах ыйын 19 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин салайыытынан ыытыллыбыт Стратегическай сайдыыга уонна национальнай бырайыактары олоххо киллэриигэ туһуламмыт Сүбэ мунньаҕар кытынна. Биир сүрүн боппуруоһунан эрэгийиэннэргэ үп-харчы туруктаах буолуутун уонна субъектары өйүүр эбии дьаһаллары көрдүлэр. Бу Саха сиригэр киэҥ сири-уоту, уустук логистиканы уонна тутуу үрдүк сыанатын учуоттаан ураты суолталаах. Өйөбүл федеральнай мэхэньиисимнэрэ эрэгийиэннэргэ социальнай эбэһээтэлистибэлэри кэмигэр толорор кыаҕы, инники сайдыыны былааннааһыны, аныгы инфраструктураны тэрийиини уонна саҥа бырайыактары олоххо киллэриини хааччыйыахтаахтар. Маны таһынан, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара сулууспаларын түмүктээн эйэлээх олоххо төннүүлэрин боппуруоһа көрүлүннэ. Саха сиригэр ити хайысхаҕа өйөбүл тиһигэ тохтоло суох үлэлиир. «Аҕа дойду көмүскээччилэрэ» пуонда филиала арыаллааһыны хааччыйар, үлэ миэстэтигэр кубуота бэриллэр, социальнай хантараактар түһэрсиллэллэр уонна «Саха сирэ — Дьоруойдар сирдэрэ» диэн каадыр бырагыраамата олоххо киирдэ. Мунньахха судаарыстыбаннай бырагыраамаларга бэтэрээннэргэ уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр анаммыт туспа тэрээһиннэри киллэрэр туһунан этилиннэ. Ол өйөбүл мэхэньиисимнэрин түмэргэ уонна чопчу түмүктэри ситиһэргэ көмөлөһүөҕэ.

Атырдьах ыйын 20 күнэ. Ил Дархан үөрэх үлэһиттэрин атырдьах ыйынааҕы сүбэ мунньахтарыгар кытынна. Оҕо оскуолаттан саҕалаан үлэһит буолуор диэри кэтээн көрөр биир кэлим тиһиги тэрийэргэ сорудахтаата. Үөрэнээччи оскуоланы бүтэрэн баран харах далыттан тахсан хаалыа суохтааҕын туһунан эттэ. Саҥа тиһик үөрэтии, үөрэҕи бүтэрэччилэр, үлэ биэрээччилэр наадыйыыларын уонна үлэ ырыынагар быһыы-майгы туһунан көрдөрүүлэри түмүөҕэ. Ити билигин каадыр тиийбэтин эрэ көрдөрбөккө, специалистары бэлэмнээһини Саха сирин экэниэмикэтин уонна социальнай эйгэтин дьиҥнээх наадыйыыларын кытта тэҥниир кыаҕы биэриэҕэ. Айсен Николаев өссө биир саайты эбэтэр порталы оҥорор туһунан этиллибэтин, биир ырытар ситим баар буолуохтааҕын бэлиэтээтэ. Бырайыагы Ил Дархан сүбэһитэ, Арассыыйа Дьоруойа Николай Соболев салайыаҕа.

Атырдьах ыйын 20 күнэ. Ил Дархан Москваҕа эдэр финансистар II Бүтүн Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэлэригэр кытынна. Тыл этиитигэр үп-харчы эйгэтин эдэр исписэлиистэригэр анаан Бүтүн Арассыыйатааҕы былаһаакканы тэрийиигэ Саха сирин көҕүлээһинэ федеральнай сайдыыны ылбытын туһунан эттэ. Бастакы пуорум Дьокуускайга буолбута. Онтон билигин үп тиһигин сайыннарыы тирээн турар суолталаах боппуруостарын дьүүллэһэргэ дойду араас муннуктарыттан түмүстүлэр. Айсен Николаев дойду Бэрэсидьиэнэ туруорбут национальнай сыалын-соругун ситиһэргэ үрдүк квалификациялаах каадырдарынан хааччыллыы ураты суолталааҕын, онуоха талааннаах, киэҥ билиилээх ыччат көҕүлээһиннэрин өйөөһүн уонна эппиэтинэһи ыларга дьулуһуу улахан оруоллааҕын бэлиэтээтэ. Үп университетын, дойду үбүн министиэристибэтин уонна Арассыыйа финансистарын сойууһун саҥа холбоһуктаах көҕүлээһиннэрин - «Финансист оскуолатын» үлэтигэр Саха сирин эдэр финансистара көхтөөхтүк кытталларыгар эрэлин биллэрдэ.

Атырдьах ыйын 20 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай сүбэһитэ Вячеслав Штыровы кытта көрсүһүүтүгэр Саха сирин соҕуруу өттүн салгыы кэлимник сайыннарыы боппуруостарын көрдүлэр. Саҥа кыахтар сэдэх металлары, графиты, аныгы эньэргиэтикэни уонна ЦОД (көрдөрүүлэри таҥастыыр киин) кытта сибээстээхтэрэ, ол сири-уоту уһун болдьоххо кэлимник сайыннарыыга саҥа ньымалары быһаарыыны эрэйэрин бэлиэтээтилэр. Ил Дархан Вячеслав Штыров эспиэртэр кыттыылаах анал кэмпириэнсийэни ыытар этиитин өйөөтө.

Атырдьах ыйын 21 күнэ. Айсен Николаев бэрэссэдээтэллээх Судаарыстыбаннай Сэбиэт эньэргиэтикэҕэ хамыыһыйатын мунньаҕар тимир суол Илиҥҥи полигонун тутуутун кэтээн көрүү, итиэннэ дойду гидроэньэргиэтикэтин сайыннарыыга ГЭС уонна ГАЭС тутуутун өйүүр дьаһаллары олоххо киллэрии боппуруостарын көрдүлэр. Айсен Николаев Илиҥҥи полигон тутуутун мониторина дойду Бэрэсидьиэнин сорудаҕынан ыытылларын санатта. Арассыыйа тимир суолларын, Тырааныспар уонна эньэргиэтикэ министиэристибэлэрин үлэлэрин дьүөрэлээһин, былааннаммыт тэрээһиннэр бары кэмигэр түмүктэнэллэригэр суолталааҕын бэлиэтээтэ. Гидроэньэргиэтикэни сайыннарыыга инвестицияны тардыы усулуобуйатын тэрийии, саҥа технологиялары, аныгы оборудованиены оҥорон таһаарыыны, сөптөөх тутуу кыамталарынан хааччыйыы, ону тэҥэ сокуоҥҥа итэҕэстэри туоратар кэлим дьаһаллар наадаларын туһунан этилиннэ.

Атырдьах ыйын 22 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай былааҕын күнүнэн Саха сирин олохтоохторун эҕэрдэлээтэ. Биһиги үс өҥнөөх былаахпыт — бу судаарыстыбаннас бэлиэтэ эрэ буолбатаҕын, бу биһиги өйдөбүлбүт, чиэспит, кэлэр кэскилгэ эрэлбит, билиҥҥи судургута суох - тас күүстэр историяны хос суруйар, туора сыаннастары соҥнуу сатыыр кэмнэригэр - Арассыыйа тутулуга суох буолуутун көрдөрөрүн, кини анныгар элбэх омуктаах норуот бэйэтин үгэстэригэр тирэҕирэн, иннин диэки эрэллээхтик көрөр көҥүл, күүстээх тыыннаах дойдуну тутарын бэлиэтээтэ.

Атырдьах ыйын 22 күнэ. Айсен Николаев бэнсиининэн хааччыйыы боппуруостарыгар суһал ыстаап мунньаҕын ыытта. Массыына сапыраапкалыыр ыстаансыйаларга ноҕурууска лаппа улаатыыта, Саха сиригэр эрэ буолбакка, дойду үрдүнэн үөскээбит быһыы-майгыьа буоларын бэлиэтээтэ. Ил Дархан олохтоохторго табыгастаах буоларын курдук сапыраапкалар ахсааннарын элбэтээри, чааһынай сапыраапкалар ситимнэригэр табаарынай сойуом быһыытынан бэнсиини биэрии кыаҕын суһаллык көрөргө сорудахтаата. Федеральнай суһал ыстаап уонна ньиэп хампаанньаларын кытта бэнсиини эбии тиэйиигэ үлэ салҕанар. Саҥа хантараактары түһэрсиигэ, түһэрсиллибит сөбүлэһиилэринэн уматыгы хааччыйыыны түргэтэтэргэ соруктары туруорда. Сапыраапкалыыр ыстаансыйаларга бэрээдэги, кэтэһэр дьоҥҥо усулуобуйаны хааччыйыыны туспа бэлиэтээтэ. Куорат салалтатыгар уонна тэрилтэлэр салайааччыларыгар бу үлэҕэ муҥутуурдук кыттыыны ылалларыгар сорудахтанна. Уматык саппааһын, тиэйиитин уонна батарыытын балаһыанньата күн аайы кэтээн көрүллүөхтээҕин, онтон быһаарыылар билиҥҥи быһыыга-майгыга олоҕуран ылыллыахтаахтарын туһунан Ил Дархан тоһоҕолоон эттэ.

Атырдьах ыйын 23 күнэ. Айсен Николаев «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа XXIII сийиэһин иккис түһүмэҕэр кытынна. Саха сирин олохтоохторуттан 20 тыһ. тахса этии баартыйа ылыммыт норуот саҥа бырагырааматыгар киирдэ. Дойду үрдүнэн барыта 3,5 мөл. кэриҥэ көҕүлээһин ыытылынна. Норуот саҥа бырагырааматыгар Саха сиригэр ордук суолталаах хайысхаларынан - оҕолоох ыаллары өйөөһүн, сөптөөх үлэ уонна каадырдары бэлэмнээһин, тиийимтиэ дьиэ-уот, олорор дьиэ-коммунальнай хаһаайыстыбаны саҥардыы, тыа сирин уонна тырааныспар инфраструктуратын сайыннарыы – буолаллар. Арктиканы сайыннарыы суолталаах бырайыактар истэригэр - Тиксии пордун саҥардыы уонна Арктика улуустарыгар таһаҕаһы тохтоло суох тиэрдиини хааччыйыахтаах логистика кииннэрин тэрийии. Өссө биир хайысханан сырьену дириҥник таҥастааһыныны сайыннарыы буолуоҕа. Бырагыраамаҕа анал байыаннай эпэрээссийэ кыттыылаахтарын, бэтэрээннэрин уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэрин өйөөһүн ураты миэстэни ылар. Соруктар истэригэр - наадалаах көмөнү оҥоруу, эйэлээх олоххо төннүүгэ көмөлөһүү уонна салгыы профессиональнай олоххо киллэрэргэ кыахтары тэрийии.

Күндү Саха сирин олохтоохторо! Атырдьах ыйын уонна уһун сайыҥҥы сынньалаҥы түмүктүүр нэдиэлэҕэ толкуйдаабыппытын олоххо киллэриэххэйиҥ, үлэ-үөрэх саҥа дьылыгар бэлэммит ситиһиилээх буоллун.

Афанасий Ноев.