Уопсастыба

Бөһүөлэк кытыытынан Кыымдыйа, Даркылаах, Куҥхаайы диэн алаастарынан сырыттылар. Бүтэһик нэдиэлэлэригэр Куҥхаайы алааһын хоту өттүгэр, халдьаайы сыырыттан, барыллаан сабаҕалааһынынан, 400 сыллааҕыта көмүллүбүт буойун уҥуоҕун буллулар. Ол туһунан биһиги эспэдиисийэ салайааччытын, үнүстүүт археологияҕа лабораториятын үлэһитэ Денис Петрову уонна билим үлэһитэ Лидия Иванованы кытары көрсөн кэпсэттибит.

Үһүйээннэртэн, номохтортон саҕалаан

-- Биһиги сайын ахсын араас улуустарынан эспэдииссийэҕэ сылдьабыт. Быйыл манна, алтыа буолан үлэлээтибит. Биһигини таһынан үнүстүүттэн лабараан Александра Михайлова, тимир ууһа Алексей Климовскай, ХИФУ устудьуона Денис Миронов, үтүө көмөһүт Любовь Ефремова бааллар. Үлэбит хайысхата – Саха Сирин орто үйэ кэминээҕи устуоруйатын: саха омук хайдах үөскээбитин, туох култууралааҕын, археологическай пааматынньыктарын чинчийии буолар. Үксүгэр былыргы көмүүлэри көрдүүбүт. Билим тылынан эттэххэ, киһи көмүүтэ «археология сабыылаах пааматынньыга» буолар, онно таҥастара, туттар сэптэрэ-сэбиргэллэрэ барыта баар буолуон сөп. Ол улахан булумньу. Ону таһынан, өтөхтөрү көрдөөччүбүт. Ол эрээри, өтөхтөрү хаһарга үлэһит ахсаана 20-30 киһиэхэ тиийэ элбиэн наада, ити үп-харчы да өттүнэн ороскуоттаах соҕус.

Таатта сирин-уотун үөрэтии 19-с үйэ бүтүүтүттэн саҕаламмыта, илин эҥээргэ сүрүн археологическай үлэлэр Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас диэки барбыттара. Сэбиэскэй кэмҥэ Тааттаҕа И.В. Константинов үлэлээбитэ, кэлин 2000 сс. Саха-французкай эспэдиисийэ сылдьабыта. Французтар Баайаҕаҕа тиийэн, Орто Арыы, Улахан Алаас диэн сирдэргэ былыргы көмүүлэри булбуттара.
Биһиги эспэдииссийэбит үс сыллааҕыта Никифор Жерготовы кытары билсиһииттэн саҕаламмыта. Оччолорго кини Болтоҥоҕо үлэлиир кэмэ этэ, сайын дойдутугар кэлэ сылдьан наһаа интэриэһинэй чардааттары булбутун туһунан суруйбута. Олохтоох кыраайы үөрэтээччилэри кытары билсэр буолан, бу дойду үһүйээннэрин хомуйбута биһиги үлэбитигэр төһүү күүс буолар. Биһиги үлэбитин саҕалыахпыт иннинэ хайаан даҕаны олохтоох үһүйээннэри, номохтору кытта билсэбит.

Чардаат араҥастар толкуйдаталлар

-- Быйыл сайын бастаан биһиги иккиэн кэлэн, Кыйы сэлиэнньэтиттэн чугас эргинээҕи алаастары көрбүппүт. Боотурускай улуус бастакы баһылыга Попов баай өтөҕөр сылдьыбыппыт уонна Кыра Кыымдыйаҕа сир үрдүгэр турар хас да араҥастаах чардааттары булбуппут. Ону таһынан Даркылаах, Куҥхаайы алаастарыгар сылдьыбыппыт. Күһүн эспэдииссийэ тэрийиэххэ диэн буолбута. Онтон Никифор Никифорович сүүрэн-көтөн, тырааныспарбытын, аспытын-үөлбүтүн тэрийэн, атырдьах ыйын бүтүүтүгэр алтыа буолан кэлэн үлэбитин саҕалаабыппыт.
Бастаан сайын булбут эбийиэктэбитин үөрэппиппит. Сир үрдүгэр турар намыһах чардаат араҥастары сыныйан көрбүппүт, чардаат иһигэр турар хоруоптар киһитэ суох эбиттэр, толору буорунан кутуллубуттар. Дьиҥнээх хоруоптара сир анныгар буолуон сөп эбит. Оннук биэс эбийиэги буллубут. Оҥоһуутуттан сылыктаатахха, 19-с үйэ саҕаланыытын кэминээҕи курдуктар. Оччолорго православнай итэҕэл кэлэн, сахалар сүрэхтэнэн, сиргэ көмүллэр кэмнэрэ этэ. Ол эрээри, былыргылыы чардаат оҥорон баран, көҥдөй хоруоптары ол иһигэр укпуттара дьикти. Туох сылтаан итинник оҥорбуттара өссө да үөрэтиллиэн наада.

Куҥхаайы алааска

-- Сурукка киирбитинэн, 18-с үйэҕэ олоро сылдьыбыт учуонай Степан Крашенинников Хамчааткаҕа айанныырыгар «Куҥхаайы диэн күөлү аастым» диэн бэлиэтээбитэ биллэр. Сайын кэлэ сылдьан, Куҥхаайы алаас хоту өттүгэр, сыыр быарыгар соҕотох киһи уҥуоҕа баарын бэлиэтии көрбүппүт. Соҕотохтуу былыргы дьону көмөллөр, ол эрээри, христианнар курдук кылабыыһа оҥорботтор. Оччотооҕу дьон көмүллэр киһини таптаан сылдьар, сытыан баҕарбыт сиригэр кистииллэр. Алааска биир-икки киһи уҥуоҕа баар буолуон сөп.
Бу былыргы көмүү эбит. Тутуллуутунан көрдөххө, саха-франзуцкай эспэдииссийэ Чурапчыга уонна Баайаҕаҕа Тиит Баппыт, Улахан Алаас, Орто Арыы диэн сирдэргэ үөрэппит 15-17 үйэ саҕанааҕы көмүүлэрин курдук эрээри, оннооҕор арыый уустук эбит. Эрдэтээҥҥи, атын соҕус быһыылаах оһуордаах туоһунан бүрүллүбүт, аллараа өттүгэр эмиэ туос тэлгэммит. Биэс харбыысканы тэлгэтэн хаппах оҥорбуттар. Олох былыргы көмүү буолара тута көстөр. Мас, уҥуох туругунан көрдөххө, быһа холоон, 400 сыл анараа өттүнээҕи курдук, «раннееякутское погребение» диэххэ сөп. Итинник көмүү Саха Сиригэр олох аҕыйах. Уопсайынан ааҕан көрдөххө, Саха Сирин археологиятын историятыгар 30-тан тахса эрэ 17-с үйэтээҕи уонна ол иннинээҕи кэм көмүүтэ көстүбүтэ биллэр. Ити ахсаантан аҥаарын биһиги этэрээппит булбута. Ол иһин саҥа булбут көмүүбүт улахан суолталаах.
Бу Кыйы, Чөркөөх, Дьохсоҕон сирдэригэр 17-с үйэҕэ Баатылылар диэн уустар олорбуттара үһүйээннэргэ уонна хаһаахтар докумуоннарыгар ахтыллар. Баатылылар олорбут сирдэригэр былыргы көмүүлэри көрдүүр хаһыы ыытылла илик. Урут Баайаҕаны, Байаҕантай уустарын үөрэппиттэрэ, оттон бу эҥээр бастакы эспэдииссийэ ыытыллар.
Булбут көмүүбүт былыргы, сиртэн 45 см курдук дириҥҥэ сытар. Таатта сирин састааба атын улуустарга холоотоххо атын эбит. Холобур, Мэҥэ Хаҥалас кумаҕа элбэх буолан, маһы түргэнник эмэҕирдэр, оттон манна, туойдаах сиргэ, быдан үчүгэйдик хараллан сытар. Ол эрээри, бу эҥээр быллаар наһаа элбээбит, өссө сир кырса хайа барбыта элбэх, итинтэн сылтаан археология пааатынньыктара алдьаналлар, инникитин маннык былыргы уҥуохтар тахсан кэлиэхтэрин сөп эбит.
Бу булбут киһибит -- соҕотох көмүү. Эр киһи. Барыллаан быһаарыынан, буойун диибит. Буойун буоларын сэбэ-сэбиргэлэ туоһулуур. Бэйэтин кытта ох саата, оноҕосторун төбөлөрө (уҥуох уонна тимир, ол ахсааҥҥа «бронебойнай» баар), кылыс уонна батас икки ардынан быһыылаах, үчүгэйдик үөрэтиллэ илик сэрии сэбиргэлэ, тимир олгуйа (котелок), быһаҕа (15-17 үйэ көмүүлэригэр көстөр быһах, тимирэ 18 см усталаах, тутааҕа 8-9 см), ат ыҥыыра, иҥэһэтэ, кымньыыта баар. Таҥаһа-саба симэлийбит, арай, боруонса тимэхтэрэ сытар сирдэринэн сабаҕалаатахха, ойоҕолуу тимэхтэнэр, истиэп омуктарын курдук таҥастаах быһыылаах.

Аны лабораторияҕа

-- Барытын ыраастаатыбыт, хайдах сытарын устан, хаартыскаҕа түһэрэн, хас биирдии уҥуоҕу сэрэнэн суулаан илдьэ бардыбыт. Аны үнүстүүт лабораториятыгар камеральнай үлэтэ ыытыллар. Төһө кыалларынан элбэх информацияны ылыахтаахпыт. Уҥуохтан анаалыс ылан үөрэтиллэр, доруобуйатын туруга, ханнык ыарыынан ыалдьыбыта, туох эчэйиилээҕэ, тугу аһаан-сиэн сылдьыбыта быһаарыллар. Билигин археология билимэ олус сайдан турар. Ол курдук, чөмчөкө уҥуоҕун сканируйдаан, антропологтарга 3D куопуйатын ыыттахха, хайдах дьүһүннээх-бодолоох киһи буоларын көрдөрөр «мэтириэти» оҥорон таһаарыахтарын сөп. Оттон булуллубут маллар анал обработканы ааһаллар, туруктара буорту буолбатын туһугар анал температураҕа тутуллаллар, сыыйа «консервация» үлэтэ барар. Эспэдиисийэҕэ уустар, худуоһунньуктар мээнэҕэ сылдьыбаттар. Кинилэр көстүбүт малы-салы хаартыскаҕа түһэрэн, кээмэйин устан, уруһуйдаан ылан, оруобуна оннук тэриллэри оҥороллор. Дьэ итинник чинчийии үс сыл устата ыытыллар, ол кэннитэн түмэлгэ биэриэххэ сөп.
Үлэбитин эһиил салгыыр былааннаахпыт, Кыйыга уонна Туора Күөл хайысхатын үөрэтиэхпитин баҕарабыт. Быйылгы үлэбит санаа хоту барда, итинник көмүү көстөн кэлбитигэр соһуйдубут да, үөрдүбүт да.
Саха дьоно буоларбыт быһыытынан, сиэри-туому тутуһан сылдьабыт. Буор куттара симэлийбит былыргы өлүктэртэн куттаммаппыт, «тиһэх чиэстээһини биэрэбит» диэн үлэлиибит. Маннык булумньу улуус устуоруйатын үөрэтиигэ улахан сыаннас буолар. Үһүйээн эрэ буолбакка, чахчыларга олоҕуран, ааспыт кэм тиһилигэ аны билим хараҕынан үөрэтиллэр.

Хаартыска: Эспэдииссийэ архыыбыттан.