Уопсастыба

Сэтинньини ыам ыйа батыһар. Миитэрэйэп саҕана (сэтинньи 8 күнэ) халлааҥҥа чүмэчи курдук былыт таҕыстаҕына, сылаас кыһын буолар. Ыт атаҕын чиккэччи тэбинэн ойоҕоһунан сыттаҕына, хаар түһүөҕэ. Өрүс уута тура илигинэ кыстык хаар түстэҕинэ, куһаҕан дьыл кэлэр. Ойбону саҥа аллардахха уута толору тахсар, ардыгар модьоҕотун таһыгар охсор буоллаҕына, уулаах саас, итиэннэ өҥ сайын кэлэр.  Уу нэһиилэ тахсар, өрө тэппэт буоллаҕына, сааһыгар үрэххэ уу кэлбэт, уута суох саас буолар.

Сэтинньи 2 күнэ – былыттаннаҕына,  кыһына ичигэс.

Сэтинньи 3 күнэ – Бу ыйга үс тибии түстэҕинэ, саас тоҕус тибии түһэр дииллэр. Онтон элбэх буоллаҕына, өҥ дьыл буолар. Онтон аҕыйах буоллаҕына, кураан дьыл буолар.

Сэтинньи 5 күнэ – Былыта суох күн хаар кыыдамнаан, элбэх кыраһа түстэҕинэ, өҥ дьыл буолар. Кыраһа кыра буоллаҕына, кураан дьыл буолар диэн суруйаллар.

Сэтинньи 8 күнэ – Миитэрэйэп күнэ, сахалыы халандаарынан, идэһэни өлөрүү саҕаланар. Миитэрэйэп күнүгэр халлааҥҥа чүмэчи курдук былыт – кыһына тымныы, оттон үдүк-бадык уонна сырдыктыҥы будулҕан былыт — тымныы кыһын.

Сэтинньи  15 күнэ – Ый уонна Үргэл алтыһаллар. Ырааҕынан ааһыстахтарына, сылаас соҕус буолар. Чугаһынан ааһыстахтарына, тымныы буолар дииллэр.

Сэтинньи 15 күнэ – Муҥха бүтэр (Саха ыалын халандаарыгар — Мэхээлэйэп күнэ).

Сэтинньи 22 күнэ — Былыттаннаҕына, ахсынньы 4 күнүгэр диэри ичигэс турар.

Сэтинньи 26 күнэ – Ый бүтүүтэ сэргэ төбөтө сэтэриччи тоҥор тымныыта түһэр. Бу өссө аам-даам тымныы түһүүтэ буолбатах.

Сэтинньи 27 күнэ — Саҥа үүнэр ый туруору таҕыстаҕына – тымныы ый үүммүтүн бэлиэтэ.

Сэтинньи 28 күнэ — Сулус бачыгырыы хойуутук чаҕылыҥнаатаҕына – халлаан тымныйарыгар.

Сэтинньи  29 күнэ — Кыһынын соҕурууттан, арҕааттан салгыннаннаҕына – тымныйар. Хотуттан, илинтэн салгыннаннаҕына – тыал-хаар түһэр.

ххх

Оттон бүгүн эһиги болҕомтоҕутугур үгэс курдук норуот билгэһитэ Тускул быйылгы сэтинньини хайдах, туох диэн билгэлиирин кытта билиһиннэрэбит.    

Сэтинньи эмиэ сымнаҕас буолууһу 

Бу ыйга урут сэтинньи 7 күнүгэр 40-45 кыраадыстаах тымныы түһэрэ, бастакы массыыналар өрүһү туорууллар этэ. Бу ыйы анааран көрөн билгэлээтэххэ, 40 кыраадыстаах тымныы суох курдук. Ый бүтүүтүгэр Өймөкөөн, Дьааҥы диэки тымныйыаҕа. Атын улуустар — 30 кыраадыс иһинэн-таһынан. Онон сэтинньи-ахсынньы ыйдарбыт сымнаҕас буолсулар диэн тойоннуохха сөп. Бу аата Аартыка сылыйыыта, Хотугу муустаах муора мууһун ириитин охсуута буолар. Эһиил өссө сылыйаары турар. Онон айылҕа тосту уларыйыыларын биирдэ буолар көстүүлэрин туоһулара буолабыт.

ИЛИН ЭҤЭЭР УЛУУСТАР

Сэтинньини, былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, бастакы-иккис дэкээдэҕэ -30С түһэр тымныы суох курдук. Үһүс дэкээдэҕэ -35 кыраадыс, онон сэтинньи – сымнаҕас ый. Сөҥүүтэ урукку сылларга холоотоххо, күн аайы кыра. Кыралаан түүмэх түһэн ыйдааҕы нуорматын толорууһу. Бу ыйга I дэкээдэҕэ, урукку сылларга тэҥнээтэххэ, сылаас курдук. Күнүс -21С кыраадыс, түүнүн -24С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүс -24С кыраадыс, түүн  -29С кыраадыс тымныы.

III дэкээдэҕэ күнүс -31С кыраадыс, түүн  -35С кыраадыс тымныы буолсу.

ИЛИН ЭҤЭЭР УЛУУСТАРГА: 19 күн былыттаах;  4 күн хаардаах; 5 күн ыраас халлаан;

КИИН УЛУУСТАР:

Ый устата киин улуустарга хаара  кэмчи. Ол курдук бастакы дэкээдэҕэ түөрт эрэ күн хаардаах, атын күннэргэ хаар суох. Ый устата баара суоҕа 15 мм хаар түһүүһү.

Бу ыйга I дэкээдэҕэ урукку сылларга тэҥнээтэххэ ичигэс,  күнүс -17С кыраадыс тымныы, түүнүн -21С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүс -22С кыраадыс тымныы, түүн  -27С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүс-29С кыраадыс тымныы, түүн  -33С  кыраадыс тымныы буолсу.

КИИН УЛУУСТАРГА: 19 күн былыттаах;   5 күн хаардаах; 3 күн ыраас халлаан;

БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАР

Бүлүү эҥээр улуустарга эмиэ хаара суоҕун кэриэтэ. Бастакы дэкээдэҕэ хаар 5  күн өлгөмнүк түһэр, ый устата 15 мм хаар түһүүһү. Урукку сылларга тэҥнээтэххэ, улахан тымныыта суох буолсу. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -15С кыраадыс, түүн -18С тымныы. II дэкээдэҕэ улахан тымныы суох. Күнүһүн -20С кыраадыс, түүнүн -24С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн-29С кыраадыс тымныы, түүнүн -33С кыраадыс тымныы буолсу.

БҮЛҮҮ БӨЛӨХ УЛУУСТАРГА: 19 күн былыттаах;  6 күн хаардаах; 5 күн ыраас халлаан;

ӨЛҮӨХҮМЭ, АЛДАН, НЕРЮНГРИ:

Соҕуруулуу-арҕаа улуустарга ый бастакы эрэ дэкээдэлэригэр өлгөмнүк хаардыыр, онтон атын күннэргэ хаара суох. Ый устата 22 эрэ мм хаардаах. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -15С кыраадыс тымныы, түүн -18С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүһүн -16С, түүнүн -20С кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн-23С кыраадыс, түүнүн -27С кыраадыс тымныы.

СОҔУРУУ  УЛУУСТАРГА: 20 күн былыттаах;  8 күн хаардаах; 4 күн ыраас халлаан.

ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺА

Өймөкөөн Саха сирин саамай тымныы улууһунан биллэр. Манна эмиэ урукку сылларга тиийбэттик биллэ сымныыһы. Алтынньыга сөҥүүтэ олох суох этэ. Онтон сэтинньигэ хаара ый бастакы эрэ дэкээдэтигэр баар. Онтон атын күннэргэ хаар олох суох. Ый I дэкээдэтигэр күнүс -24С кыраадыс, түүн -29С тымныы. II дэкээдэҕэ көннөрү тымныы буолсу, күнүһүн -25С кыраадыс, түүнүн -30С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -37С кыраадыс, түүн -42С кыраадыс тымныы.

ӨЙМӨКӨӨН УЛУУҺУГАР: 15 күн былыттаах;  7 күн хаардаах; 3 күн ыраас халлаан;

ДЬААҤЫ УЛУУҺА

Дьааҥы биир эмиэ саамай тымныы улууһунан биллэр этэ да, быйылгы сыллааҕы сылыйыы эмиэ тумнубатах. Алтынньыга хаара олох суох этэ, сэтинньигэ эмиэ олох аҕыйах эрэ күн хаардаах. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -25С кыраадыс, түүн -30С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүһүн -30С кыраадыс тымныы, түүнүн -35С  кыраадыс тымныы. III декадаҕа күнүһүн -36С кыраадыс тымныы, түүн -42С кыраадыс тымныы.

ДЬААҤЫ УЛУУҺУГАР: 13 күн былыттаах;  2 күн хаардаах; 8 күн ыраас халлаан;

АБЫЙ, МУОМА, ХАЛЫМА, ҮӨҺЭЭ ХАЛЫМА, АЛЛАРАА ХАЛЫМА, АЛАҺЫАЙ УЛУУСТАРА

Халыма-Индигиир эҥээр улуустарга алтынньыга сөҥүүтэ олох кэмчи этэ, аны сэтинньигэ бастакы эрэ декаадаҕа үс күн хаардаах, онон бу ыйга хаара онон бүтэр. Бу ыйга I дэкээдэҕэ күнүс -22С кыраадыс тымныы, түүн -24С тымныы. II декада күнүһүн -29С кыраадыс тымныы, түүнүн -30С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -34С кыраадыс, түүн -37С кыраадыс тымныы.

ХАЛЫМА-ИНДИГИИР ЭҤЭЭР УЛУУСТАРГА: 9 күн былыттаах;  3 күн хаардаах; 12 күн ыраас халлаан;

АНААБЫР, ӨЛӨӨН, ТИКСИ:

Аартыка эҥээр улуустарга, эмиэ атын улуустар курдук, хаар ый бастакы эрэ дэкээдэтигэр баар атын күннэргэ олох суох.

Бу ыйга I дэкээдэҕэ  күнүс-21С кыраадыс , түүн -23С тымныы. II дэкээдэҕэ күнүһүн -19С кыраадыс, түүнүн -23С  кыраадыс тымныы. III дэкээдэҕэ күнүһүн -23С кыраадыс, түүн -27С кыраадыс тымныы.

ААРТЫКА ЭҤЭЭР УЛУУСТАРГА: 22 күн былыттаах;  6 күн хаардаах; 2 күн ыраас халлаан.

ТУСКУЛ

Алексей Матвеев хаартыскаҕа түһэриитэ