Уопсастыба

Биллэр судаарыстыбаннай-бэлэтиичэскэй диэйэтэл, СӨ Норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ бочуоттаах олохтооҕо, Саха АССР миниистирдэрин, Үрдүкү Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллэринэн үлэлээбит, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин ХII, Саха АССР Х, ХI, Саха АССР ХII, Ил Түмэн I, II, III ыҥырыыларын дьокутаата Климент Егорович Ивановтан 90 сааһын көрсө олоҕун дьоһун үрдэлиттэн ааспыт кэм умнуллубат түгэннэрин, кэлэр кэм кэскилин анааран көрөрүгэр көрдөстүбут.

– Климент Егорович, 90 сааскын томточчу туолар дьоһун сааскар үктэнээри олороҥҥун олоххун эргитэ санаатахха, ханнык түгэни ордук өйдөөн хаалбыккыный?
– Олоҕум дьоһун үрдэлиттэн олохпун анааран көрдөхпүнэ, син балайда кэрдиис кэмнэргэ араарыахха сөп. Мин төрөөбүт-үөскээбит дойдум өрөспүүбүлүкэ биир бөдөҥ уонна сайдыылаах улуустарыттан биирдэстэрэ Сунтаар оройуона буолар. Дьоно-сэргэтэ сайаҕаһынан, үлэһитинэн, ыалдьытымсаҕынан уонна сиэрин-туомун, оһуохайын, олоҥхотун үйэлэри уҥуордаан, харыстаан илдьэ кэлбит ытык сиринэн биллэр.
Мин сэрии иннинэ төрөөбүт буоламмын аас-туор олоҕу, кыһалҕаны билэн улааппытым. Оччотооҕу оҕолор бары да эрэйи эҥэрбитинэн тэлэн улааппыппыт. Колхуос арыый үлэни кыайар эдэр-сэнэх дьоно бары сэриигэ ыҥырыллан барбыттара, үгүстэрэ эргиллибэтэхтэрэ. Нэһилиэккэ оҕо-дьахтар, кырдьаҕас оҕонньоттор, эмээхситтэр хааланнар кинилэргэ илии-атах буолан, 7-8-таах оҕолор үлэ араас көрүҥэр тэҥҥэ эриллэн, буһан-хатан улааппыппыт. Сэрии кэмин оҕолоро – оҕо сааһы соччо билбэтэх, эрдэ улааппыт, ыарахан үлэнэн уһаарыллан тахсыбыт ураты көлүөнэ дьон буолаллар. Онон ити кэм киһи уонна үлэһит буола буһан-хатан тахсарбар олохпор олук уурбут умнуллубат кэрдиис кэмим буолар.
Төрөппүттэрим барахсаттар хара үлэни илиилэриттэн араарбатах дьиҥнээх тыа сирин дьоно буоллалар. Кинилэр оҕолорун чэгиэн, билиилээх, сиэрдээх дьон буола улааталларыгар бары кыһамньыларын уурбуттара. Сааһыран да олорон кинилэргэ махталым уостубат.

Хомсомуол олох оскуолатын ааһарбар олук уурбута

--Кэлин Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн учуутал идэтин ылан, Хоро оскуолатыгар сэбиэдиссэйдии сырыттахпына биһиэхэ командировкаҕа хомсомуол райкомун бастакы сэкирэтээрэ Афанасий Иванович Афанасьев тахса сырытта. Кинини кытта элбэхтик кэпсэттибит, араас дьарыктаах, талааннаах ыччаттары кытта көрүстүбүт. Успуордунан дьарыктана сылдьар оҕолору көрдө-иһиттэ. Сотору кэминэн 1958 сыллаахха сэтинньигэ Афанасий Иванович ыҥыран ылан Сунтаарга хомсомуол райкомугар инструкторынын үлэҕэ кэл диэн ыҥырда.

--Онтон кэнники үлэлээн истэҕим аайы сөбүлээн ыччаттары кытта үлэни араас хайысханан ыыттыбыт. Сырдыкка, кэрэҕэ, үрдүккэ талаһыы диэн баара. Онно оскуола, хомсомуол, уопсай иитии үлэтэ улахан оруоллааҕа. Көхтөөхтүк үлэлээммит буолуо, болҕомтоҕо киирдим быһыылаах бартыыйынай тэрилтэ иһигэр. Инньэ гынан, 1960 сыллаахха хомсомуол райкомун бастакы сэкирэтээринэн таллылар. Оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллибит Павлов Владимир Гаврильевич диэн киһи райком пиэрибэй сэкирэтээрэ этэ. Онон кини тылын истэммин, кини алгыһын ылынан хомсомуолга үлэлээн, олоххо-үлэҕэ көхтөөх элбэх ыччаты кытта алтыһан, онтон кынат үүннэриммит киһибин. Онон олоҕум ити кэрдиис кэмин сүрдээҕин сыаналыыбын уонна олохпор уларыйыыны киллэрбит кэминэн ааҕабын. Манна даҕатан эттэххэ, мин олохпор, инники сайдыыбар олук уурбут үтүөкэн дьоннорбор – наставниктарбар махталым хаһан да өлбөөдүйбэт. Ордук чорботон бэлиэтиэм этэ хомсомуол күүрээннээх үлэтигэр сыһыарбыт А.И. Афанасьевы, салгыы үлэһит быһыытынан уһаарыллан тахсарбар олук уурбут дьоннорбун В.Г. Павловы, Д.С. Шепелевы.
Ордук чорботон, оччолорго Эдьигээн райкомолун бастакы сэкирэтээринэн үлэлии сылдьар Михаил Николаевы кытта билсэн чугастык алтыспыппын бэлиэтиибин. Мин оччолорго Сунтаарга хомсомуол бастакы сэкирэтээрэ этим. Кини пленумнарга, араас мунньахтарга боппуруостары итэҕэтиилээхтик, сытыытык туруоран икки тылынан олус хомоҕойдук этинэрэ дьон болҕомтотун тардара.
Сэбиэскэй кэмҥэ баартыйа дьоҕурдаах эдэр дьону араас оройуоннарга, тыа сиригэр ыытан үлэлэтэн, производствоны өрө тардыыга уһуйан, дьиҥнээх олох оскуолатын ааспыппыт эрэ кэннэ каадырдарын үөһээ таһаартыыра. Ол курдук, ити кэмнэргэ олохпут суола улам кэҥээн, билиибит-көрүүбүт чиҥээн, өрөспүүбүлүкэбит сайдыытын эппиэтинэстээх соруктарын быһаарсыыга, ону олоххо киллэриигэ кыттарбар М.Е. Николаев быһаччы оруоллааҕын чорботон бэлиэтиибин.
Кини кэлин ССКП Обкуомун сэкирэтээринэн талыллан үлэлиир кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы боппуруостарынан дьарыктаммыта. Михаил Ефимович дьаһалынан 1986 сыллаахха миигин тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаабыттара. Ити сылларга ССКП Киин Кэмитиэтин сийиэһин уурааҕынан дойду продовольственнай бырагырааматын толоруу сүрүн сорук быһыытынан турбута. Ити кэрдиис кэми мин үрдүкү судаарыстыбаннай дуоһунаска үлэлиирбэр төһүү буолбут кэминэн ааҕабын. Онон хомсомуолга бииргэ алтыһан үлэлиир кэммититтэн кэлин былаас үрдүкү уорганнарыгар үлэлииргэ уһаарыллан тахсарбар бэлэмнээбит, уһуйбут киһибинэн М.Е. Николаевы ааҕабын.

Уустук кэмнэр хорсун хардыылары, түргэн дьаһаллары эрэйэллэр

– Олус уустук 1990-с сылларга экэниэмикэ кириисиһэ ытарчалыы ылан турар кэмнэригэр М.Е. Николаев уонна кини хамаандата ылыммыт хорсун дьаһаллара өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин улахан сатарыйыыттан быыһаабытын уонна сайдыы суолугар үктэннэрбитин норуот сыаналыыр. Эн оччолорго кини хамаандатын тутаах киһитэ буоларыҥ быһыытынан ити кэми хайдах сыаналыыгын?
– Өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ бары билэллэрин курдук, Михаил Ефимович 1984 сылтан өрөспүүбүлүкэни салайыаҕыттан Саха Сирин сайдыытыгар сүҥкэн улахан кылаатын киллэрбитэ. Олус уустук буккуурдаах кэмнэргэ олох бэйэтэ норуокка далаһа буолар кыахтаах, күүстээх ис туруктаах, эппиэтинэһи бэйэтигэр ылынар кыахтаах киһини булан инники күөҥҥэ анньан таһаарар диэн этэллэр. Ааспыт үйэ саҥатыгар, үйэлэр харсыһар кирбиилэригэр Махсыым Аммосов, Былатыан Ойуунускай курдук чаҕылхай дьон баар буоланнар саха норуота үүнэр-сайдар суолга үктэммитэ.
Уларыта тутуу сылларыгар киинтэн үбүлээһин букатын да кыаллыбат буолбута: ССРС, РСФСР хааһыналара кураанахсыйбыта. Сыана үүнэ-тэһиинэ суох үрдээн барбыта. Москубаттан өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр датаассыйа, субсидия тохтотуллубута, ол иһигэр тыа хаһаайыстыбатыгар эмиэ. Онон үөһэттэн көмө кэтэһэн олоруу туһата суоҕун уонна бириэмэ ыгымын Михаил Ефимович өйдөөн суһал дьаһаллары ылынарга күһэллибитэ. 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтэ Суверенитет туһунан декларацияны ылыммыта. Уопсастыба олоҕун оҥкула төрдүттэн уларыйбыта. Оччотооҕу уустук кэрдиис кэмҥэ, ССРС үрдүнэн кииннэммит унитарнай былаас үлэлии олордоҕуна, үөһээ былаастан көҥүлэ суох ССРС «валютнай сыаҕа» диэн ааттаммыт өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннай Суверенитеты биллэрии улахан бэлиитикэ эйгэтигэр ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитигэр холооннооҕо! Ол эрээри, Арассыыйа эрэгийиэннэригэр бэйэни салайыныыга, экэнэмиичэскэй көҥүлгэ дьулуһууга холобур көрдөрбүт XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт дьокутааттарын хотой көтөргө майгынныыр хорсун быһаарыылара өрөспүүбүлүкэни оччотооҕу уустук кэмҥэ алдьаныыттан-кээһэнииттэн, дьонун-сэргэтин быстыыттан-ойдууттан быыһаабыта диэн малтаччы этэбин.
1990 сыл саҕаланыытыгар М.Е. Николаев аптаныамынай өрөспүүбүлүкэлэр ыстаатыстарын үрдэтэр, экэнэмиичэскэй өттүнэн бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэллэригэр кыах бэрдэрэр кэрдиис кэм үүммүтүн эрдэ өйдөөн, бэйэ ис кыаҕар тирэнэр суоллары көрдөөн, ону олоххо киллэриигэ туруммута. Ол туһуттан сиртэн хостонор баайтан киирэр дохуоту үллэриигэ сөптөөх бэрээдэги олохтуохха, эрэгийиэннэри экэниэмикэ өттүнэн хааччахтааһыны тохтотуохха диэн РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин сиэссийэтин үрдүк трибунатыгар тахсан тыл эппитэ. Арассыыйа эрэгийиэннэрин салайааччыларыттан бастакынан М.Е. Николаев Арассыыйа суверенитетын кэспэккэ туран, сири, сиртэн хостонор баайы туһааннаах эрэгийиэннэр бас билиилэригэр биэрэргэ тыл көтөхпүтэ. Бу оччотооҕу буккуурдаах, уустук сылларга улахан эппиэтинэһи ылыныы уонна олус хорсун хардыы этэ. Онтон ыла саҕаламмыта экэнэмиичэскэй суверенитет иһин күүстээх туруулаһыы. Ити кэмҥэ П.Д. Осипов, М.М. Яковлев, В.П.Ларионов уонна мин ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутааттара этибит. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин сийиэстэригэр, сиэссийэлэригэр Михаил Ефимовичтыын аптаныамынай өрөспүүбүлүкэлэр ыстаатыстарын үрдэтэргэ, судаарыстыбаннас саҥа көрүҥүн олохтуурга этиилэри киллэрбиппит. Улахан бэлиитикэҕэ бириэмэтигэр итинник уталыйбат, түргэн уонна хорсун быһаарыныыны ылыныы -- оччотооҕу кэм ирдэбилэ этэ.

Тыа сиригэр урбааны сайыннарыыны, өйөбүлү күүһүрдүөххэ

– Тыа сирин сайыннарыыга уонна дьону тыа сиригэр төннөрүүгэ Михаил Ефимович этиилэрэ кэскиллээх курдуктар. Кини саха киһитин уйулҕата айылҕаҕа, тыа сиригэр чугас, онон дьиэ кэргэн туһунан дьиэлэнэн уһаайбалаах олороро ордук, тыа сирин сайыннарыыны бары өттүнэн (комплексно) көрүөххэ диэн кэлин улахан кэнсиэпсийэни бэлэмнээн хаалларбытын туох дии саныыгын?
– Ити боппуруос бүтүн Арассыыйа үрдүнэн сытыытык турда. Сүрүн биричиинэтэ: судаарыстыба билиҥҥи туругунан тыа сирин сайдыытыгар болҕомтото ситэтэ суох, тыа сиригэр бүддьүөттэн бэриллэр үп кээмэйэ кыра. Уонна тыа сирин урбаанньыттарын өйүүр дьаһаллар суохтарын кэриэтэ, кинилэргэ бэриллэр чэпчэтиилээх кирэдьиит кээмэйэ дьоҕус. Өрөспүүбүлүкэҕэ 90-с сылларга тэриллэн туһалаахтык үлэлээбит «Россельхозбаан» тыа сирин сайыннарыыга бырагырааматын сөргүтэн, субсидиялаах кээмэйин улаатыннарара наада.
Михаил Ефимович бэйэтэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туох да сүрдээх улахан болҕомто уурар этэ. Үгүстүк командировкаҕа сылдьара. Сүөһү, хонуу үлэһиттэрин, мэхэньисээтэрдэри кытта көрсөн, ирэ-хоро кэпсэтэрэ. Онон кини үлэлиирин саҕана, төһө даҕаны кырыымчык бүддьүөттээхпит үрдүнэн, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга бүддьүөт 10 бырыһыанын көрдөттөрөр уонна ону да ситэтэ суоҕунан ааҕар этэ. Хайа сатанарынан өссө көмөлөһүөххэ диэн толкуйтан кини 1994 сыллаахха «Тыа сирин сайдыытын кэнсиэпсийэтэ» диэн улахан уураах ылыннарбыта. Ол уурааҕынан тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһини, тыа хаһаайыстыбатыгар болҕомто уурууну күүһүрдэргэ диэн хамсааһыны саҕалаабыта. Бииртэн биир саҥаттан саҥа саҕалааһыннар, идиэйэлэр олоххо киирбитинэн барбыттара. Уһулуччу ирдэбил сопхуостар үп-хаһаайыстыбаннай үлэлэрин тупсарыыга ууруллубута. Ол иһин, эттим дии, 10 бырыһыанын бүддьүөттэн биэрэр буолбуттара диэн. Итиэннэ тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир сопхуостарга, холкуостарга уонна кэлэктииптэргэ чэпчэтиилээх кирэдьиити бэрдэрбитэ. Дьон ол кирэдьиити сүрдээҕин туһаммыта, сүөһү, сылгы, таба ахсаана таҥнары барыыта тохтообута, тыа сирэ өрүттүү суолугар үктэммитэ. Итиэннэ 1998 сылга дойду салайааччыларын кытта үчүгэйдик кэпсэтэн ол кирэдьиити сотторон кэбиспитэ. Онон тыа хаһаайыстыбата ити кэмҥэ ыһыллыы-тоҕуллуу кэнниттэн тыын ылан атаҕар турбута, балай да кыаҕырбыта.
Михаил Ефимович саамай сүрүн идиэйэтинэн тыа сиригэр дьон олохсуйуохтаах диэн этэ. Тыа сиригэр харчы булгуччу бэйэтигэр тиийиэхтээх. Итиэннэ баһылыктар оруоллара үрдүөхтээх диэн бэрэсидьиэнниир кэмэ ааспытын да кэннэ этэрэ. Ол иннигэр ити бырагырааманы олоххо киллэрэн сыалы-соругу толордохпут дии. Кини этиитин өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар күүскэ туруорара уонна сүбэлиирэ. Ол санаата билигин дьэ туолла дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ, олохтоох бэйэни салайыныы диэн сокуон киирдэ олоххо, онно кини эппит өйдөбүллэрэ сылдьаллар. Кини этэр этэ: «Тыа хаһаайыстыбатыгар бэриллэр үп нэһилиэктэргэ тиийиэхтээх, нэһилиэктэргэ баһылыктарын оруоллара үрдүөхтээх. Баһылыктар дьоннорун-сэргэлэрин үлэнэн хааччыйыахтаахтар уонна хамнастара үрдүүрүгэр кылааттарын киллэриэхтээхтэр. Оччоҕуна эрэ баһылык үчүгэйдик үлэлиир дэниэхтээх», – диэн сорук туруорара.
Кини ити этиитэ бу кэлин олоххо киирбит сокуоҥҥа оруобуна этилиннэ. Тоҕо диэтэххэ, үп-харчы билигин ити сокуон быһыытынан тыа сиригэр бэйэлэригэр тиийэр буолла уонна баһылык оруола балайда үрдээтэ. Баһылык икки боппуруоска билигин эппиэттиир буолла. Бастакытынан, тыа сиригэр төрүт дьарыгы, оҥорон таһаарыыны, урбааны сайыннаран нэһилиэнньэ үлэлээх буолуутун хааччыйыы. Иккиһинэн, нэһилиэнньэ хамнаһа үрдээһинин хааччыйыы. Бу икки ирдэбили толорбот буоллаҕына, бу баһылык мөлтөхтүк үлэлиир диэн сыана биэрэргэ ити сокуон ыйан биэрэр. Онон билигин тыа сиригэр син балай да харчы тиийэр буолла. Ил Түмэҥҥэ кэлин ылыллыбыт сокуонунан тыа хаһаайыстыбатыгар бэриллибит боломуочуйанан баһылыктар билигин үбү-харчыны бэйэлэрэ ханна наадатынан тутталларыгар кыах бэрилиннэ. Ити саамай сөп. Бу сокуон Михаил Ефимович улаханнык баҕарбыт баҕата, толкуйдаабыт толкуйа, сүбэтэ-амата олоххо киирбититтэн биһиги билигин үөрэбит. Онон билигин тыа сиригэр көмө кырата суох. Олох мээнэ күдээринэ тыа сирэ куһаҕаннык олорор диир табыллыбат. Урукку курдук буолбатах. Билигин тыа сирин дьоно, эдэрдэр итини ситэ өйдөөбөттөр, сорохтор кэлэллэр-бараллар. Ону эдэр ыччакка үчүгэйдик өйдөтүөххэ наада. Эдэр дьону төрөөбүт дойдуларын таптыырга, төрөөбүт түөлбэлэригэр тардыһарга көҕүлүөххэ. Ол суох билигин, дьиҥинэн, кинилэр кыһалҕаттан барбаттар. Өй-санаа, дойдуларыгар таптал, төрөөбүт нэһилиэктэригэр бэриниилээх буолуу итэҕэс буолан баҕа өттүлэринэн көһөллөр. Билигин тыа сиригэр олбуор аайы массыыналаахтар. Дьиэ-уот, хааччыллыы олох атын, урукку курдук буолбатах. Тыа сирин олоҕо тубуста, онон ыччаттар олохсуйан дойдуларын, төрөөбүт түөлбэлэрин салгыы сайыннаралларын курдук боппуруоһу туруоруохха наада.

Сир баайын хостуур тэрилтэлэр миэстэтигэр нолуоктары төлүүллэрин ирдиэххэ

– Экэниэмикэ ханнык хайысхатыгар бүгүн ордук улахан болҕомто ууруллара нааданый?
– Билиҥҥи кэмҥэ биһиги бүддьүөппүт дойду кииниттэн кырата суох датаассыйаны ылар. Ити бүгүҥҥү кытаанах балаһыанньаҕа үчүгэй курдук эрээри, инникигэ эрэли халбаҥнатар. Аан дойду балаһыанньата өссө ыараатаҕына, дойдубутугар экэнэмиичэскэй сайдыы мөлтөөтөҕүнэ, датаассыйа харчыта аҕыйыан сөп. Оччоҕуна сайдыыбыт туруга мөлтүүр кутталлаах.
Урут, Михаил Ефимович саҕана, бүддьүөппүтүн бэйэбит дохуоппутуттан ылар этибит. Биллэрин курдук, Федеративнай дуогабар 1992 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр баттаммыта. Дуогабар тиэксин бүтэһик көннөрүүгэ биир сүрүн ыстатыйата улахан мөккүөр кэнниттэн чуолкайдаммыта. Ити ыстатыйа «Сир уонна кини баайа, уу, үүнээйи уонна хамсыыр харамай өрөспүүбүлүкэ сирдэригэр олорор норуоттар бас билиилэрэ буолар» диэн буолбута.
Нолуок үчүгэйдик киирэр этэ. Уонна «икки күлүүс» диэн үлэлиир этэ. Тоҕо диэтэххэ, ол кэмҥэ биир канааллаах (одноканальный) нолуок диэн баара. Өрөспүүбүлүкэ иһигэр баар туох баар тэрилтэлэр нолуоктарын манна нолуок иниспиэксийэтигэр киллэрэллэр этэ. Онно Иван Гаврильевич Сухомясов диэн сүрдээх ирдэбиллээх Михаил Ефимович биир улахан соратнига нолуок иниспиэктэринэн олорбута. Барытын хонтуруоллаан, нолуогу барытын тутан ылар этэ. Уонна Арассыыйа нолуогун мантан ыытар. Бэйэбитигэр 60 бырыһыанын хаалларар. Арассыыйаҕа 40 бырыһыанын ыытар этэ. Оннук бэрээдэк баара. Бу бириинсип «два ключа» диэн ааттанара. Ол түмүгэр биһиги өрөспүүбүлүкэ суотугар бэйэбит бүддьүөппүтүн толору хааччынар этибит. Билигин ол балаһыанньа тохтообута.
Мин, кырдьаҕас, олох оҥкулларын ааспыт саастаах киһи, санаабар экэниэмикэ сайдар суолун саҥардыахха сөп курдук. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр сиртэн хостонор баай олус элбэх. Сөпкө этэллэр: «Якутия – кладовая России» диэн. Ньиэп, гаас, таас чох, көмүс, онтон да атын сир баайа элбэх кээмэйинэн хостоно турар. Киһи дьиктиргиирэ диэн, сүдү үп-харчы эргийэр бөдөҥ хампаанньалар Саха Сиригэр буолбакка, Москубаҕа, Тюмеҥҥа уонна да атын сирдэргэ регистрациялаахтар. Онон сүрүн нолуоктара биһиги бүддьүөппүтүгэр киирбэт. Ол төрүт сыыһа, мөлүйүөнүнэн туонна гаас «Сибиир күүһэ» ситиминэн Амурскай уобалаһын хабан, быһалыы Кытайга барар (40 млрд. кубометр Чайыҥда гааһын саппааһа). Онтон «ВСТО» ситиминэн гаас эмиэ ханна да тохтообокко быһаччы Приморскай кыраайга тиийэр, Азия, Тиихэй акыйаан эрэгийиэннэрин ньиэбинэн хааччыйар. Итиннэ үксэ Талакаан ньиэбэ сүүрдүллэр.
Мин санаабар, билигин дойдубут Бэрэсидьиэнэ В.В. Путин экэниэмикэни сайыннарыыга эрэгийиэннэр оруолларын, эппиэтинэстэрин күүһүрдүөхпүт, ол сыалтан сир баайын хостооччулар миэстэтигэр нолуок төлүүллэрин ирдиэхпит диэн Санкт-Петербурга буолбут улахан Экэнэмиичэскэй пуорумҥа этэн турар. Федерация Сэбиэтин хотуна В.И. Матвиенко эмиэ эрэгийиэннэри күүһүрдэр сыалтан сир баайын хостооччулар үлэлиир эрэгийиэннэригэр регистрацияланыахтаахтар диэн саамай сөпкө этэн турардаах. Дойду салалтата ити эппит соруктарын олоххо киллэрэр наада буолбутун кэм-дьыл ирдиир. «Күүстээх эрэгийиэннэр – күүстээх Арассыыйа» диэн мээнэҕэ этиллибэт.
М.Е. Николаев олохтообут муударай дьаһалын ылынан, экэниэмиэкэни сайыннарыыга бэйэни хааччыныы суолугар бигэтик үктэнэн, датаассыйаттан улам төлөрүйэн олохтоох нолуоктары киллэриини үрдэтиини ситиһиэххэ. Ол инниттэн өрөспүүбүлүкэ иһигэр сир баайын хостуур тэрилтэлэри миэстэтигэр регистрациялаан, нолуоктары сир баайын хостуур сирдэригэр төлүүллэрин курдук гына дьаһаныахха.
Норуот муудараһа баар, «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан сүбэлэт» диэн. Онон кырдьаҕастар сүбэлэрин эдэр көлүөнэ салайааччылар болҕомтоҕо ылыахтара диэн эрэнэбин. «Киһи киһиттэн үөрэнэн дьоһуннаах киһи буолар» диэн этэллэрэ олус сөптөөх.
Биллэн турар, каадырдары сөпкө аттаран туруоруу элбэҕи быһаарар. 90-с уустук сылларыгар Саҥа Саха сирин инники дьылҕатын быһаарыылаах кэмнэригэр М.Е. Николаев бэйэтин тула судаарыстыбаннаһы бөҕөргөтүүгэ дьоҕурдаах, тэрийэр үлэҕэ уопуттаах, туруоруллар соруктары толорор, эппиэтинэһи ылынар кыахтаах дьону бэйэтин тула түмпүтэ. Кинилэр ортолоругар В.М. Власов, В.А. Штыров, М.В. Мучин, Б.Д. Слепцов, А.С. Матвеев, С.А. Протодьяконов, И.О. Пахомов, С.С. Борисов, В.Ф. Красноштанов, А.А. Томтосов курдук күүстээх бэлиитиктэр бааллара. Экэниэмикэ ырыынак саҥа усулуобуйатыгар үлэлииригэр сокуоннары оҥорууга, Саха Сирин Конституциятын бэлэмнээһиҥҥэ биллиилээх юристар М.М. Федоров, М.М. Яковлев, Н.Ф. Борисов, Д.Н. Миронов, А.А. Петраков кыттыбыттара. Экэниэмикэни сайыннарыыга бастакы Бэрэсидьиэҥҥэ кынат буолан, Е.Г. Егоров, З.А. Корнилова, И.Г. Сухомясов, А.П. Данилов улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ. Михаил Ефимович маны таһынан В.Г. Павлов, Е.Д. Кычкин, Т.Г. Десяткин, В.В. Рудаков, Л. А. Солдатов, Э.Я. Эстерлейн, Е.А. Борисов, Р.А. Бурнашов, А.Р. Николаев, Ю.В. Кайдышев, И.С. Сивцев, И.И. Ильковскай, И.Ф. Михальчук курдук бөдөҥ хаһаайыстыбанньыктары бэйэтин хамаандатыгар киллэрэн, ити уустук кэмнэргэ өрөспүүбүлүкэ бөҕө туруктаах экэниэмикэтин сайыннарбыта.
Ыарахан кириисис бүрүүкээбит кэмигэр нэһилиэнньэ социальнай өттүнэн көмүскэллээх буолуутугар М.Е. Николаев улахан болҕомтотун уурбута. Ити соругу олоххо киллэриигэ А.К. Акимов, Е.П. Жирков, У.А. Винокурова, Л.Н. Григорьева, Ю.А. Готовцев, Д.Н. Жиркова уо.д.а. таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Олох диэн тургутуу, барыта эриэ-дэхси буолбат

– Климент Егорович, дьиэ кэргэниҥ туһунан кылгастык сырдатыаҥ дуо?
– Уустук, эппиэтинэстээх үлэлэргэ таһаарыылаахтык үлэлиирбэр, биллэн турар, дьиэ кэргэним эрэллээх тыыл, төһүү күүс буолбута. Олоҕум аргыһа Татьяна Ивановналыын харахпытынан хайҕаһан, сүрэхпитинэн сөбүлэһэн ыал буолбуппут 60 сылын ааста. Таня Таатта оройуонугар райкомол сэкэритээринэн, кэлин Чурапчыга райисполком сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Биһиги Хабаровскайга үрдүкү бартыыйынай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан ыал буолбуппут, икки оҕону төрөппүппүт.
Олох диэн барыта эриэ-дэхси буолбат – түһүүлээх-тахсыылаах, үгүс тургутуулаах, ардыгар күүппэтэх өттүгүттэн охсуулаах буолар. Улахан хомолтобут диэн, 1984 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Саша диэн бастакы оҕобутун соһуччу сүтэрбиппит. Киһилии сиэрин сүтэрбит уол түүн кэлэн, туох да сылтаҕа суох, 16 эрэ саастаах уолбутун саанан ытан суох гыммыта. Оҕобут Саша оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүгэр үөрэххэ киирэн, барара икки хонук хаалбытын кэннэ ити быһылаан тахсыбыта. Соҕотох уолбутун сүтэрбит олус хомолтолоох түгэн ааспат аһыы буолан сүрэхпитигэр сөҥөн сылдьар...
Кыыспыт Люда, күтүөппүт Коля, сиэннэрбит Саша, Таня билигин биһиги олохпутун киэргэтэллэр уонна олохпутун салгыахтара. Кэлин сиэммит Саша, кийииппит Аня хос сиэни Таисияны бэлэхтээн үөртүлэр. Олох салҕанар.
Оттон М.Е. Николаевы кытта эдэр сааспытыттан доҕордоһон, бииргэ үлэлээн тэҥнэ алтыспыт, сүрэхпэр саамай чугас салайааччым буолар. Биһиги үлэбитинэн эрэ буолбакка, олоххо, үлэҕэ элбэх тургуутуну бииргэ ааһан дьиҥ доҕордуу сыһыаннаах этибит. Кини бэриниилээх доҕор этэ. Соҕотох уолбутун соһуччу сүтэрбит олус уустук кэммитигэр Михаил Ефимович тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлии сылдьан бэйэтинэн кэлэн күүс-көмө, өйөбүл буолбута. Доҕотторугар олус истиҥ сыһыаннааҕа. Михаил Ефимович көнө, судургу майгылааҕа, сырдык санаалааҕа. Дьиэ кэргэммитинэн чугастык билсэр, сылдьыһар этибит. Олоҕун аргыһыгар Дора Никитичнаҕа, оҕолоругар, сиэннэригэр олус истиҥ сыһыаннааҕа. Кинилэр олохторун, үөрэхтэрин, доруобуйаларын тустарыгар олус кыһаллара. Ити да иһин Михаил Ефимович дьиэ кэргэн уопсастыба сайдыытыгар оруолун үрдүктүк сыаналаан бу хайысханы сүрүн судаарыстыбаннай бэлиитикэ таһымыгар таһаарбыта. Арассыыйаҕа маҥнайгынан Ийэ уонна Аҕа күннэрин олохтообута.

Дойдуга таптал, сомоҕолоһуу алаас ыырынан муҥурданыа суохтаах

– Норуоту түмэргэ, эһиги санааҕытыгар, туох идиэйэ нааданый?
– Ханнык баҕарар уустук кэмҥэ дьон санаатын түмэр сүдү күүһүнэн Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу, төрөөбүт алааска таптал буолар. Ити санаа күүстээх буоллаҕына, дьон биир сыалга-сорукка түмсүүтэ эмиэ күүстээх буолар, биир санааҕа кэлии судургутуйар. Ол эрээри, биир санааланыы алаас ыырынан эрэ муҥурданыа суохтаах. Били биллиилээх бэйиэт Леонид Дербенев «Снится мне деревня», «Родная земля» хоһоонноругар төрөөбүт алааһыгар таптала бүтүн Арассыыйаҕа тапталыгар тэҥнэһэрин хомоҕойдук хоһуйарын курдук. Саха бииллиилээх бэйиэтэ Семен Данилов «Алааскар эн мас үүннэрэн хааллардаххына, Хас саас аайы сэбирдэх буолан тыллыаҥ. Күнүҥ сирин таптаан ыллаабыт буоллаххына, Күн аайы, күнү кытта эн тиллиэҥ...» диэн хайдахтаах дириҥ ис хоһоонноох тылларынан хоһуйбутай! Семен Данилов төрөөбүт алааһын, Сахатын Сирин, Улуу Арассыыйаны кытта тэҥҥэ тутан хоһуйара, араас омук доҕордоһуута, олоххо сыһыана биир ситимнээҕин, силистээҕин кини хоһооннорун нөҥүө тиэрдэрэ.
Судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнин быһыытынан олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыырга дьулуһабын, хаһыаттары ааҕабын, куйаар ситимин нөҥүө өрөспүүбүлүкэ, дойду сонуннарын, ылыллар дьаһаллары кэтээн көрөбүн. Онон өрөспүүбүлүкэбит сайдыы тэтимин кытта тэҥҥэ хардыылаан иһэр диэн астынабын. Биллэн турар, билигин олох сайдыыта олус тэтимнээх, уруккку кэмтэн уратылаах. Билиҥҥи ыччат орто, үрдүк үөрэхтэри баһылаан, олох тэтимин кытта тэҥҥэ барсан, интэриниэт түннүгүн нөҥүө аан дойдуну барытын өҥөйөн олорор кыахтанна, онон билиитэ-көрүүтэ быдан киэҥ. Ити билиҥҥи кэм саамай улахан уратыта. Кэнники Саҥа Саха Сирэ тутуллуоҕуттан олох-дьаһах төрдүттэн уларыйда, үөрэх-билии кыһаларын үлэлэрэ сайынна, ас-үөл дэлэйдэ, түөлбэлэринэн үлэ, успуорт, култуура өттүнэн үлэ-хамнас тэтимнээхтик барар буолла. Аҥаардас ыһыахпыт ыытыллар таһыма, сиэри-туому сөргүтүү, норуот быһыытынан уратыбытын билинии, саамай сүрүнэ -- духуобунай өй-санаа ыччакка хото киириитэ Михаил Ефимович кэнсиэпсийэтэ олоххо киириэҕиттэн үрдүк таһымҥа таҕыста. Билиҥҥи ыччат эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, үрдүк уҥуохтаах, эрчимнээхтик тутта-хапта сылдьар буолла. Ону ким даҕаны мэлдьэһэр кыаҕа суох.
Суруйааччы Николай Коняев бастакы Бэрэсидьиэҥҥэ анаммыт ыстатыйатыгар маннык диэн суруйан турар: «Нам довелось бывать в Якутии до президентства М.Е. Николаева, и мы можем свидетельствовать, что Якутия после президентства Николаева — это совсем другая страна, что жители Якутии после его президентства стали другими людьми — стали образованнее, раскованнее, как будто даже ростом стали выше. И это, наверное, самый главный итог, которого может добиться любой президент — когда у твоего народа расправляются плечи».
Онон аныгы бэлиитиктэр, бастатан туран, дьон олоҕун тупсарыыга, салайар эйгэлэригэр аныгы олох тэтимнээх сайдыытын кытта тэҥҥэ олорсон, кэскиллээҕи инники тутан үлэлиэхтэрин наада. Ханнык баҕарар уустук кэмҥэ норуот салайааччытын тула түмсэн, биир сомоҕо буолан, үлэни-хамнаһы инники сайдыыга туһаайдаҕына хайаан да кыайыылаах тахсар. Ону олохпут хаамыыта да, устуоруйата да дьэҥкэтик көрдөрөр.
Мин Ил Дархан билиҥҥи үлэтин-хамнаһын, олох тэтимин кытта тэҥҥэ хардыылаан иһэрин биһириибин. Кини Арассыыйав таһымыгар сүрдээҕин этэр-тыынар, дьаһайар, дьонун, өрөспүүбүлүкэтин интэриэһин күүскэ туруорсар. Саха Сирэ Илин Сибииргэ оҥорон таһаарыытынан, үгүс көрдөрүүтүнэн биир бастыҥ үлэлээх эрэгийиэн буолбутуттан астынабын. Уустук кэмнэр ааһыахтара, бары бииргэ буолуоххайыҥ, тапталлаах Сахабыт Сирэ салгыы сайда, чэчирии турдун!

Наталья Попова, Ил Түмэн пресс-сулууспата.

Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.