Уопсастыба

Манна сыһыаннаах биир түгэни өйдөөн кэллим. Омук сириттэн кэлэ сылдьар биир чыыннаах-хааннаах киһи Дьокуускай кытыы сирдэринэн айаннаан иһэн: “Тугуй бу? Сир хамсааһына буола турар дуо?” – диэбиттээх. Төһө эбиилээҕэ-сабыылааҕа биллибэт эрээри, ити түбэлтэ бэрдэ суох кэпсээн буолан уос номоҕор хаалбыт. Ити үс-түөрт сыллааҕыта этэ.

2 млрд солкуобайтан тахса үп

Дьиҥэ, суолу оҥорууга, өрөмүөннээһиҥҥэ үлэ ыытыллыбат буолбатах. Ыытыллар. “Куттала суох уонна хаачыстыбалаах суоллар” национальнай бырайыак үлэлээн саҕалыаҕыттан син сэргэхсийии, өрөйүү-чөрөйүү тахсыбыт курдук. Бу бырайыак чэрчитинэн, биэс сыл иһигэр, чопчулаан эттэххэ, 2019-2024 сылларга, Дьокуускай суолун 85 %-на нуормаҕа эппиэттиир гына оҥоһуллуохтаах.

Дьэ, бу бырайыак олоххо төһө киирэн эрэрий? Төһө суол оҥоһуллан бүттэ, хаһа оҥоһулла турарый?

Быйыл Дьокуускай куоракка уонна таһынааҕы сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга “Куттала суох уонна хаачыстыбалаах суоллар” бырайыагынан 36 уулуссаҕа 58 км суол өрөмүөннэниэхтээх. Элбэх кыбартыылаах дьиэ тиэргэнин эмиэ саҥардан оҥорор былааннаахтар. Манна өрөспүүбүлүкэтээҕи, федеральнай уонна муниципальнай бүддьүөттэн 2 млрд. солк. тахса үбүлээһин көрүллүбүтэ. Ааҕан таһаардахха, 50-ча килэмиэтир уһуннаах суолга хайа талбыт тиийэр, балай эмэ үп.

Бүгүҥҥү туругунан Дьокуускай 12 эбийиэгэр суолу аспааллаатылар. Ол курдук, Автодорожнай уокурукка Луговой, Студенческай, Сайсары түөлбэтигэр Широких-Полянскай, Шевченко, Пригороднай сэлиэнньэҕэ Пляжнай, Набережнай, Совхознай, Хатас сэлиэнньэтигэр Каландрашвили, Хаҥалас түөлбэтигэр 26-с Партсъезд, Молодежнай уонна Маҕаҥҥа Кыайыы 40 сыла уулуссалар суолларын оҥордулар. Былаан быһыытынан, Жуковскай, Авиатордар, Пилоттар, Покрышкин уонна Тэкки Одулок уулуссаларыгар суол үлэлэрэ атырдьах ыйыттан саҕаланыахтара. Балаҕан ыйыгар Марха, Заводской уонна Интернациональнай уулуссаларга өрөмүөн үлэтин ыытыахтара. Баларга уопсайа 8 бэдэрээттээх тэрилтэ үлэлиир: “Автодор”, “Инвестдорстрой”, “Дорстрой”, “Дорисс”, “Сэттэ”, “Сельдорстрой”, “Туймаада” уонна “Альянс-2005”.

Быйыл суол оҥоһуутугар-өрөмүөнүгэр хаһааҥҥытааҕар да улахан былаан турар. “Былааннаммыт үлэ барыта кэмигэр толоруллан, бүтэн-оһон иһэр, онон сыл түмүгэр көрдөрүүбүт үрдүк буолуо”, -- диэн бэдэрээччиттэр этэллэр. Дьэ, хайдах буолар...

Бу сырыыга “абырахтааһынынан” муҥурдаммат

Ленин проспегын суола оҥоһуллубатаҕа ыраатта. Алдьаннаҕына, утарынан “абырахтанар” этэ. Дьокуускай сүрүн уулуссатыгар үс сыллаах өрөмүөн үлэтэ былааннанар. Үлэни эһиил саҕалыахтара. Быйыл саас эбийиэк бырайыагын, сметатын докумуонун оҥорбуттара.

Бу сырыыга “абырахтааһынынан” эрэ муҥурдаммат, хапытаалынай үлэни ыытар сыал-сорук турар. Ол курдук, бырайыак икки түһүмэҕинэн олоххо киириэ. Маҥнайгытынан, ЛОРП дьиэтиттэн Кулаковскай уулуссатыгар диэри суол (уһуна – 1800 м.) өрөмүөннэниэ. Үлэҕэ 2022 сылга толору киллэриэхтэрэ. Иккиһинэн, Кулаковскай уулуссатыттан Краснояров аатынан уулуссаҕа уонна ЛОРП дьиэтиттэн Хабаров уулуссаҕа диэри. Баларга өрөмүөн үлэтэ 2023 сыл бүтүүтэ түмүктэниэҕэ.

Куорат тас көстүүтүн буортулуур, былыргыы оҥоһуллан турар инженернэй, уот ситимнэрин барытын көтүрэн, саҥалыы тардыахтара. Ити канализация турбаларыгар эмиэ сыһыаннаах. Суолу саҥалыы оҥоруу түмүгэр эбии 11 оптуобус тохтобулун тутуохтара. Проспект икки өттүгэр бэлисэпиэтинэн айанныырга аналлаах туһунан суол эмиэ баар буолуоҕа диэн этэллэр.

Быйыл балаһыанньа хайдаҕый?

“Куттала суох уонна хаачыстыбалаах суоллар” бырайыак 2019 сылтан үлэлээбитэ. Үлэтэ хара маҥнайгыттан “бырабаалланан” саҕаламмыта. Иккис да сыл онтон ырааппатаҕа.

2019 с. “суолга” диэн 1,5 млрд. солк. көрүллүбүтэ. Итинтэн 500 мөл. олохтоох бүддьүөттэн көрүллүөхтээҕэ эрээри, куорат аҥаарын эрэ кыаммыта. Дьаһалта куонкуруһу уһатан-тэнитэн, бэс ыйын ортотугар диэри ыыппыта, “өрөмүөннүүбүт” диэн ааттаан, уһун сайын устата куорат улахан аҥаарын сабан туруорбуттара. Ол түмүгэр хаар түһэ турдаҕына, суолу аспааллаабыттара. Аны туран, үгүс эбийиэккэ суол оҥоруутун 2020 сылга көһөрөргө күһэллибиттэрэ. Хаарга, сииккэ кутуллубут аспаал туох аанньа хаачыстыбалаах буолуой?! Сорохторо нөҥүө сылыгар “абырахтанар” туруктаах буолбуттара. Элбэҕи эрэннэрэр 2020 сыл эмиэ “үөрүүнү” аҕалбатаҕа. 28 эбийиэккэ 1,2 млрд. көрүллүбүтэ. От ыйын ортото 23 эбийиэккэ үлэ бара турара биллибитэ. Атыттарга – мэлигир этэ...

Оттон быйылгы балаһыанньа хайдаҕый? Бэдэрээччиттэр этэллэринэн, быйыл балаһыанньа этэҥҥэ. Бу иннинээҕи сылларга курдук, кутуллубут итии суоллар “сойо да иликтэринэ” алдьанан, оҥхойдонон хаалбаттарын, уу суурайан барбатын туһугар хас да түһүмэҕинэн проба ылан хонтуруоллууллар, чинчийэллэр эбит. Суол бүрүллүбүтүн кэннэ, үс хонон баран, проба ылан, хаачыстыбатын (плотноһын, халыҥын, төһө салгыннааҕын, о.д.а.) бэрэбиэркэлииллэр. Билиҥҥи туругунан, нуормаҕа эппиэттээбэт, мөлтөх туруктаах суол диэн суох.

Быйыл кутуллубут, өрөмүөннэммит суоллар Саха сирин тыйыс усулуобуйатыгар, алҕаһаабат буоллахпына, уонтан тахса туох да буолбакка, алдьаммакка-кээһэммэккэ туруохтаахтар диэн. Манна даҕатан эттэххэ, суол өрөмүөнүн бары көрүҥэр гарантия баар. Ол курдук, суол тас бүрүөһүнэ – 4-5, алын бүрүөһүнэ – 5, суол “таҥаһа” (основание дорожной одежды) – 6, “земляное полотно” 8 сыл гарантиялаах. Өскөтүн бу кэм иһигэр алдьанар түгэнигэр, суолу оҥорбут тэрилтэ бүддьүөттэн эбии үбү-харчыны ылбакка эрэ оҥорон, өрөмүөннээн биэриэхтээх. Ону сокуон ирдиир.

***

         Бу биэс сыл иһигэр Дьокуускай куорат “иһинээҕи-таһынааҕы” суоллара 85 % саҥардыллан оҥоһуллуоҕа, реконструкцияланыаҕа. “Куттала суох уонна хаачыстыбалаах суоллар” национальнай бырайыак үлэлиэн иннинэ Дьокуускай суолун баара-суоҕа 25 %-на эрэ нуормаҕа эппиэттэһэр этэ. Хас да миллиардынан үп-харчы хамсыыр-эргийэр үлэтэ хаачыстыбалаах буоллар ханнык. Хаар түһэ турдаҕына, суолу аспааллыыр диэн, кырдьык, сүрэ бэрт буолбатах дуо?

Ил Дархан Айсен Николаев:

– Дьокуускай куоракка суол өрөмүөнүгэр улахан үлэ бара турар. Суолу эрэ буолбакка, тротуардары эмиэ оҥороллор. Хаар түспүтүн кэннэ, суолга аспаалы ууруу суох буолуохтаах, үлэ кэмигэр бүтүө, хаачыстыбалаахтык оҥоһуллуо диэн эрэнэбит. Хомойуох иһин, былырыын уонна иллэрээ сыл өрөмүөннэммит суоллар хаачыстыбалара мөлтөх буолан, элбэх мөккүөрдээх түгэн тахсыбыта. Бүтүн Арассыыйатааҕы хонтуруоллуур норуодунай фронт үлэлиир. Борокуратуураҕа дьыала көбүтүллүбүтэ. Дьокуускай куорат дьаһалтата эмиэ туһунан миэрэлэри ылар. Онон, бэдэрээччиттэр гарантиялаах болдьохторо бүтэ илигинэ алҕастарын көннөрүөхтэрэ.

СӨ Тырааныспарга уонна суол хаһаайыстыбатыгар миниистири солбуйааччы Сергей Владимиров:

 – Суол оҥоһуутун, өрөмүөнүн үлэтэ салгыы бу курдук тэтиминэн бардаҕына, куорат суолларын бүрүйүү үлэтэ (аспааллааһын) балаҕын ыйын ортотугар бүтүөҕэ. Быйылгы үлэлэр кэмнэригэр саҕаламмыттара, муниципальнай хантараактар хойутаабакка баттаммыттара. Бэдэрээччиттэр эбээһинэстэрин туох да күмүчэҕэйэ, мэһэйэ суох толоро олороллор. Холобур, “Автодор” РИК бэйэтэ бас билэр күүстээх тиэхиньикэлээх, ону туһанан күргүөмнээх үлэҕэ буһа-хата сылдьаллар.

Диана Клепандина.