Үөрэх

Билигин ити төрүт өйдөбүлбүт уларыйан, «оҕону киһи оҥоруу» диэн ис хоһооннонон турар. Онуохаҕа, сахалыыта диэн «киһи буолуу» диэн тугар сытар курдук. Олуктара эмиэ биллэр. Үстэр: 1. Киһи-хара буолуу. 2. Киһи киһитэ буолуу. 3. Айыы киһитэ буолуу. Оҕо маны ситистэҕинэ, дьоно кинини: «Оҕобут киһи буолла», — диэхтэрэ.

Оҕо маны ситиһэригэр ыал, нэһилиэк, улуус, дойду, дьон-норуот, саха киһитэ бары ис хааныттан кыһаллар, кыттыһар, орооһор, олук уурсар тустаах.

Сахалыы иитии сүрүн хайысхалара сүрүннээн ити үс. Бастакытынан, киһи-хара буолара диэн айаҕын ииттэр идэлээх, ыал буолбут, ону таһынан, кырдьаҕаһы-кыамматы харайар кыахтаах диэн өйдөбүллээх. Иккиһинэн, киһи киһитэ диэн дьон тэҥинэн киһи. Ол аата, дьон-сэргэ ортотугар сатаан батан сылдьар, кэрэхсэтэр, сиэрдээх майгыны тутуһар, оҕолоругар-ыччаттарыгар үтүө холобур буолар. Үсүһүнэн, айыы киһитэ диэн айыы тыынын ылыммыт, бу тыыны утумунан туппут, айыы санаалаах көҥүл киһи. Үрдүк итэҕэллээх, ыраас дьэҥкэ өйдөөх-санаалаах, кытаанах бигэ эрэллээх.

«Эркээйи» бырагыраама

Сахалар болҕомтолорун оҕо үс кутугар, сүрүн күүһүгэр холбуу тутан уураллар. Куттаах сүрүгэр. Тус-туһунан туппакка. Оҕо бэйэтин үс кутун көрдөбүлүн бигээн-билгэлэнэн билинэр, ону толунарга дьулуһар, сатаан толунар буоллаҕына эрэ киһи буолар.

Оҕону сахалыы иитэргэ чопчу бырагыраама баар. Сахаҕа киһи туһунан бүтүн тоҕус үөрэх баара билигин балачча чөкөтүллэн сылдьар. Бу үөрэхтэр аныгыга бырагыраама дэнэллэр. Итилэртэн таҥан насынаалынай оскуоланы саҥардан сайыннарыы кэнсиэпсийэтин олоххо киллэрэр «Эркээйи» бырагыраама отуттан тахса сыл (толору үс мөһүлгэ) үлэлээн кэллэ.

Билигин саҥа кэм кэлэн, саҥа кыһалҕалар ыганнар, бу бырагырааманы саҥардан «Эркээйи эргиирэ» диэн ааттаан оҥордубут, дьон-сэргэ туттуутугар таһаардыбыт, ону Үөрэх министиэристибэтэ 2020 сыллаахха бигэргэтэн турар.

Аныгы олох эйгэтигэр оҕону хайдах сахалыы иитэбит диэн ыйытыыга хоруй эмиэ биллэр. Ыал күннээҕи олоҕор ыйдарынан үгэс эргиирэ диэни тутустахха, бэйэтэ бэйэтиттэн сиэттиһэн олох укулаата буолан тахсар. Оҕону ол укулаат иитэр, оҕо онно уйаланан куттаах-сүрэ иитиллэр.

Оҕону сахалыы иитэргэ ити эппит курдук бары бүттүүн турунуохха диибит эрээри, ордук туох оруоллааҕый диир оруннаах – төрөппүт дуу, оскуола дуу? Кэнсиэпсийэ бастакы түһүмэҕэр оскуола оруола улаата сылдьыбыта. Билигин туох баар эрэл барыта ийэҕэ-аҕаҕа, ыал олоҕор түмүлүннэ. Ийэ тыл, төрүт култуура уйалара – ыал. Ыалга уйаланан ийэ тылбыт, төрүт култуурабыт тыыннаах ордуох тустаах. Атын суох. Эрэлбит эрэ ыалга. Саха ыалыгар. Оҕотун сахалыы тыыҥҥа уһуйбут ыал – ол саха тыынын уһатар аналлаах.

Атын омуктар ыалынан ханна баҕарар көһөн тиийэн олохсуйан баран төрөөбүт тылларын, төрүт култуураларын тута сылдьалларын чинчийэн ис кистэлэҥнэрин билиэх баар. Удьуор тыынын дьэ тутан илдьэ сылдьаллар! Ким да былдьаабат ону кинилэртэн. Онуоха бука итэҕэллэрэ улахан оруоллаах буоллаҕа диэн сабаҕалыы саныыбын. Этэллэр ээ – көһөллөрүгэр сэргэлэрин тууран илдьэ бараллар диэн. Ол аата итэҕэл күүһэ төрөөбүт ийэ сир тыынынааҕар да күүстээх эбит буоллаҕа... Маны саныах.

Ахсаан өттүнэн элбиэҕиҥ

Оттон биһиэхэ дьон оҕотун сахалыы сатаан ииппэтигэр туох мэһэй баарый диэн ырыҥалыы санаатахха, ис турукпутугар, ис эйгэбитигэр баар диибин. Кыра омук суураллымтыа дииллэрэ чахчы. Онон ахсаан өттүнэн элбиэҕиҥ диэччилэри өйүүбүн, элбэх оҕолонууну уруйдуубун. Ол эрэн билигин тыа сиригэр уһуйааннар, оскуолалар сабыллар кутталлара суоһаата – ыал элбэх оҕоломмот, сүөһү ииттибэт, үөс сиргэ, куораттарга талаһар. Тыа сиригэр олорооччулар саха туһун улахан сорук оҥостубаттар. Оҥостубаппыт бары даҕаны. Дьиҥэр, туох сатаабата кэлиэй. Олох укулаатын сахалыы оҥоһуннахха ити этэр барыта сатаныах этэ. Ол аата саха буолары санаабаппытыгар, сатыы да сатаабаппытыгар сытар – төрүөт.

Куоракка көспүт дьоҥҥо анаан сахалыы тыыннаах оҕону иитэргэ табыгастаах уһуйааннар, оскуолалар бааллара буоллар дэһэбит. Бара сатаан. «Айыы кыһатын» холобуругар итинник биэс оскуоланы киин куораппытыгар аһар/астарар баҕа санаалаахпыт. Ол хаһан эмэ кыаллыа дуо дии саныыбын. Онтон атын буолуор сатаммат – сайдыы диэн ол буоллаҕа! Бу хайысханан  өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй-интэринээт үлэлэһэр.

Насынаалынай кимнээсийэ сахалыы тыыны ылынан эрэр. Уонна... Атыттарга эйгэ ситэ олохсуйан биэрбэт, тыллара-өстөрө, өйдөрө-санаалара нууччалыыга-омуктууга охтуулаах. Уһуйаан, оскуола салалтата бэлиитикэҕэ охтортон атыны билбэт. Бартыбыал туппут киһи дойдутун, норуотун кыһалҕатын тута умнар. Биир эмэ киһи тулуктаһар. Дьон систиэмэ диэн ааттыыр ону. Үөрэх систиэмэтин бэлиитикэтэ.

Ити ааттаабыт оскуолаларбыт курдук сахалыы тыыннаах оскуола Саха Сирин улуустарыгар даҕаны аҕыйах. Тыа сиригэр дьиҥэр эйгэ сахалыы. Холумтан билэр. Ханна сахалыы холумтан баар сиригэр онно саха тыына тыыннаах, тиллэн кэлиэн сөп. Төрүт култуурабытын тутан хаалан айа-тута олорор нэһилиэкпит эмиэ тарбахха баттанар кэмчи.

Учуонайдар оҕону сахалыы иитэргэ аналлаах бырагыраамалары оҥорорго кэнники кэмҥэ төһө үлэлииллэрий? – диэн ыйытааччылар. Кинилэртэн оннооҕор мэтиэдьикэни ирдииллэр. Мэтиэдьикэни баҕас үлэлии сылдьар учуутал, баспытаатал оҥорон таһаарар. Остуолга олорон мэтиэдьикэни өйгүттэн айан таһаарбаккын. Оттон бырагыраама чааһыгар  ити «Эркээйи» бырагыраама баар. Саамай табыгастаах өрүтэ норуот үйэлэргэ айбыта – саха халандаарын култууратын тутуһуу. Ый ахсын саха ыала, саха киһитэ тутуһуохтаах 12 кэрдиитэ баар. Ол кэрдии саха киһитин үс кутугар туһаайыылаах – үөһэттэн түһэн кэлэр уонна хардатын киһини үөһэ өрө тардан үүннэрэр-сайыннарар.

Айыы тыынын туппут оҕо

Улуус оҕото ордук сахалыы тыыннаах дуу, куорат сир оҕото дуу диэн ыйытааччылар. Онуоха хоруй уруккутааҕар уларыйан турар. Улууска да олорон сахаттан атын буола улааппыт оҕо соһуйуохпут иһин элбээн иһэр... Айыы тыынын ылбыт, Айыы тыынын туппут оҕо ханна да олордор сахалыы тыыннанар. Оннооҕор омук сиригэр олорор саха ыала оҕолорун сахалыы иитэллэр.

Ыччаты ылан көрөр буоллахха, хайа кэрдиис кэмҥэ иитиллибит ыччат ордук сахалыы тыыннааҕын ууран көрүөххэ сөп. Кэнсиэпсийэ олоххо киирэр күүрээнин хапсыбыт оҕо-ыччат чахчы сахалыы тыыннанан үүнэн-сайдан таҕыста. Бу дьоммут билигин бэйэлэрэ ийэ-аҕа буоллулар уонна оҕолорун сахалыы тыыҥҥа уһуйаллар, оннугу ирдииллэр, туруорсаллар, бэйэлэрэ тэрийэллэр, көҕүлүүллэр.

Ыал туһунан эттибит. Ити эрээри уһуйаантан, оскуолаттан, идэҕэ үөрэтэр тэрилтэлэртэн ирдэбили букатын устар сатаммат. Кинилэргэ оҕону-ыччаты сахалыы иитэргэ туох кыайтарбатын эмиэ бүттүүн бары тобула сатыах тустаахпыт. Үөрэх салалтата бу боппуруоһу тустаах кыһалҕа оҥостубат буолбута хомолтолоох. Биир эмэ ырааҕы анаарар, ис хааныттан сахатын билинэр салайааччы баар сиригэр уһуйаан-оскуола тыына сахалыы буолар. Ол биир эмэ.

Ити кыһалҕаны туоратан суолу тобуларга туох үлэ барыан нааданый диэтэххэ, урукку курдук: «Каадыр барытын быһаарар!», — диэххэ сөп эрээри, ол эттэххэ дөбөҥ. Оннук идэлээхтэри бэлэмниир систиэмэни олохтуур буоллар, бэйэтэ өрөбөлүүссүйэ тэҥэ буолуох этэ. Идэҕэ бэлэмниир үөрэххэ 90-ус сылларга саха тыына киирэ сатаабыта да, ситэ киирбэккэ хаалбыта, ону билигин сөргүтэр кыаллыа диир ким баара эбитэ буолла... «Этнокултуурунай үөрэхтээһин» диэн аатыгар эрэ тосхол курдук буолаары гынна. Дьиҥэр олус үчүгэй идиэйэ эбээт!

Түмүккэ биири хатылаан киппэлээн этэбин. Киһи буолуу диэн саха буолуу. Сахаҕа итинтэн атын анал суох. Атын бары омукка эмиэ оннук. Эбээҥҥэ киһи буолуу диэн эбээн буолуу. Нууччаҕа – нуучча буолуу. Кинилэргэ даҕаны бу кыһалҕа күүскэ билиннэ. Омугунан ураты диэн киһини олорор айылҕатыгар киллэрэр, этэҥҥэ олорорго олук буолар ураты тыын. Ол туһугар оҕо кутун-сүрүн көрдөбүлүн толунарыгар көмө, тирэх, олоҕор аргыс, эрэллээх доҕор буолар тустаахпыт – улахан дьон бука бары.

Хаартыскалар куйаар ситимиттэн.