Все новости

Таатта, Түөйэ үрэхтэр ыпсыыларыгар...

Дьуон Дьаҥылы 1914 сыл олунньу 26 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.

 Кини оҕо сааһын ыыра Таатта уонна Түөйэ үрэхтэр ыпсыыларын лыахтаах кырдалларынан, нэлэһийэр киэҥ алаастарынан, суһумнуу күөгэйэр чараҥ тыаларын саҕаларынан ааспыта. Төрөөбүт сирэ, этэргэ дылы, күн урутаан тахсар сүрдээх тупсаҕай көстүүлээх, көҕөн таптаан төрүүр-ууһуур, анды аатыран түһэр хойуу хомустаах Ньаппан Эбэтэ диэн күөллээх, тыатын быыһыгар кураанах кус сөбүлүүр дүөдэлэрдээх, оттонор бойум ходуһалардаах үрэх тардыылаах алаас сир эйгэтэ.

Дьону мунньан олоҥхолотуу, кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ остуоруйалаһыы -- бу Макаровтар дьиэ кэргэн олохторун аргыһа этэ. Чугас ыалларыгар кийиит сүктэн кэлиитэ, идэһэ өлөрүүтэ, куска, андыга сытыы, урууларга ыҥырыллыы, күһүҥҥү муҥхаҕа сылдьыы -- Хабырыыска өрүүтүн үрдүк үөрүүнү-көтүүнү аҕалара.

Айар тыл умсулҕаныгар

Гавриил Иванович сүрүн идэтэ – учуутал. 1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтун, 1956 с. Москваҕа А.М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрбитэ. Поэзияҕа 30-с сылларга киирбитэ. Кини “Түөйэлээхэп” диэн псевдонимынан бастакы хоһооннорун өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар таһаартарбыт. Айар тыл идэтинэн дьаныардаахтык дьарыктаммыта. Ол да иһин:

“Бэһиэлэй, нарын, ыар тыллаах

Поэзия -- мин аргыһым”, -- диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ.

Сэрии иннинэ поэт дьоллоох саҥа үйэни, күүрээннээх үлэни, айылҕа дьикти көстүүлэрин, эдэр саас иэйиитин, тапталы хоһуйбута.

Кинигэлэрэ быыһаабыттара

Гавриил Иванович Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар илиҥҥи кыраныыссаны манааһыҥҥа сулууспалыы сылдьан, уодаһыннаах, Японскай милитаризмы утары кыргыһыыга кыттыбыта. Хайлар куорат анныгар ыараханнык бааһырбыта, госпитальга киирбитэ.

“Хааным баран, ханна баарбын

Дөйөн умна-умнабын,

Госпитальга мин сытарбын

Өйдөөн үөһэ тыынабын.

Хаарыан тимир кэккэбиттэн

Хаалбыт аанай абабын!”

  «Өлөөрү сытан»

Поэт олоҕун ити күчүмэҕэй түгэнин туһунан биир дойдулааҕа П.К. Данилов бэйэтин ахтыытыгар бу курдук суруйбут: «Биирдэ станковай пулемеппутун 3 киһи көтөҕөн, биһиги иккиэ буолан диискэ сүгэн иһэрбит. Арай аҥаара сууллубут таас дьиэ таһыгар, элбэх өлүк быыһыгар, Дьуон Дьаҥылы хардыргыы сытарыгар түбэстибит. Мин кинини көрөөт биллим. Көхсүгэр табыллыбыт этэ. Мөһөөччүгэр толору кинигэлээҕэ».

П.К. Данилов ахтыытыгар өстөөх буулдьатыттан Дьуон Дьаҥылыны кинигэ быыһаабыта чуолкайын ааһан, аны ол кинигэлэртэн биирдэстэрэ кимиэнэ буоларын туһунан өссө биир ахтыы баар.

Фронт үлэтигэр туһаныаллыахтаах саха сылгыларын үүрсэн, Залари тимир суол станциятыгар 1943 с. тиэрдибит И.К. Макаров ахтар: «Биирдэ, өрөбүл күн Гавриил Иванович наһаа сүргэтэ көтөҕүллүбүт, кигинэйэн ыллыы-ыллыы, бэргэһэтин сэгэччи уурунан баран, уулусса устун хааман элэстэнэн иһэр эбит. Халыҥ баҕайы кинигэни кыбыммыт. Биһиэхэ чуо тиийэн кэллэ: «Уолаттар, дьэ, наадалаахпын бу буллум. Нуучча улуу поэта А.П. Пушкин хомуруунньугун баһаартан 25 солкуобайга атыыластым. Дьэ, улуу поэты умсугуйан олорон ааҕыам буоллаҕа», -- диэмэхтээтэ, ол туран сэрии кэнниттэн Пушкин «Евгений Онегинын» сахалыы тылбастыахтааҕын ахтыбыта.

Нуучча суруйааччыларын сахалыы саҥардыбыта

Дьуон Дьаҥылыны өлөр өлүүттэн быһаабыт кинигэлэриттэн биирдэстэрэ Пушкин «Евгений Онегина» эбит. Ити курдук Пушкин уонна Дьуон Дьаҥылы өлөр өлүү быстах түгэнин кыайбыттара.

Сэрииттэн тыыннаах ордон кэлбит поэт, биллэрин курдук, «Евгений Онегины» сахалыы тылбастаан, улуу Пушкиҥҥа араҥаччылаппыт иэһин төлөөбүтэ. Сэрии ыар сылларыгар, өлөр-тиллэр былдьаһыгар да сылдьан, кини «Евгений Онегинныын» арахсыспатаҕа, тоҕо диэтэххэ, бу айымньыга норуот тыына, олоҕо баара.

Дьуон Дьаҥылы айар үлэтин биир салаата – уус-уран тылбаас. Кини нууччалыттан сахалыы А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.А. Некрасов поэтическай айымньыларын, В.А. Жуковскай «Хаарчаанатын», А.Т. Твардовскай «Ленин уонна оһохчут», «Василий Теркин» (С.А. Саввин-Күн Дьирибинэ ситэрбитэ), «Назым Хикмет», «Зоя» диэн поэмаларын, Шекспир «Ромео и Джульетта» диэн трагедиятын тылбаастаабыта.

12 сыллаах үлэ түмүгэ

Поэт өр сыллаах сыралаах үлэтин түмүгүнэн уонна боччумнаах ситиһиитинэн А.С. Пушкин «Евгений Онегин» диэн хоһоонунан романын сахалыы тылбааһа (1954 с.) буолбута.

Нуучча норуотун олоҕун энциклопедиятынан ааттаммыт «Евгений Онегин» тылбаастаныыта, кырдьыга даҕаны, улахан сыраны, тэрээһиннээх бэлэми уонна тылбаасчыттан теоретическай да, литературнай да билиини, ону тэҥэ ылсыбыт дьыалаҕа муҥура суох бэриниилээх буолууну, төрөөбүт норуотун өйүн-санаатын кытта быстыспат сибээстэһиини эрэйэрэ. Ону барытын Дьуон Дьаҥылы бу улахан тылбааһыгар табатык дьүөрэлээбитэ. Чахчы, поэтическай тыл искусствотын баһылаабыт, кыахтарын билиммит поэттар эрэ хоһоонунан улахан эпическэй формаҕа киирэллэр. Дьуон Дьаҥылы «Евгений Онегины» тылбаастааһыҥҥа 12 сыл устата дьаныардаахтык үлэлээбитэ, үгүс сыратын биэрбитэ. Кырдьыга даҕаны, бу айымньы тылбааһа төһөлөөх элбэх көннөрүүнү, рецензияны ааспыта буолуой? Дьуон Дьаҥылы киһи быһыытынан дьулуурун, сыламтаны билиммэттик, дьүккүөрдээхтик үлэлээбитин сөҕө-махтайа саныыгын.

Сэбиэскэй суруйааччылар Бүтүн Сойуустааҕы иккис съезтэригэр (1954 с.)  «Евгений Онегин» сахалыы тылбааһа, бастыҥ тылбаастар кэккэлэригэр киллэриллэн, үрдүк сыанабылы ылбыта. Улуу Пушкин үтүөкэннээх айымньыта уу сахалыы саҥарарыгар Дьуон Дьаҥылы мэлдьитин ахтылла турар өлбөөдүйбэт өҥөлөөх.

Саллаат этэ... Поэт этэ...

 Дьуон Дьаҥылы айымньыларыгар сэриилэһэр аармыйа, фронт тиэмэтэ балачча киэҥ миэстэни ылар. Сэрии кэмигэр суруллубут «Бырастыы, Якутскай» диэн хоһоонугар бэйэтин түбэһэ төрөөбүт кэмин уонна көлүөнэтин историяҕа миэстэлэрин туһунан поэт бэлиэ тыллары эппитэ:

“Түрбүөннээх үйэҕэ

Түбэһэ төрөөммүт,

Буурҕаҕа, силлиэҕэ

Муҥнары көрөммүт,

Өлбүппүт өлүөҕэ

Дьон норуот иннигэр,

Ким орпут кэлиэҕэ

Көр ыһыах күнүгэр”.

Манна кыайыыга бигэ эрэл, кыайыы ыһыаҕар эргиллэн кэлэргэ күүстээх баҕа санаа этиллэр.

«Арҕаа, арҕаа, тус арҕаа!», «Тууйас», «Ленаҕа», «Биһиги иһэбит», «Өлөөрү сытан» уонна  да атын хоһоонноругар өһү-сааһы ситиһэр өргөстөөх аба санаа, кыайан-хотон иһэр Сэбиэскэй Аармыйа өрөгөйө барыта баар, барыта холбоспут.

Г.И. Макаров-Дьуон Дьаҥылы кылгас уонна баай ис хоһоонноох олоҕу олорон ааспыта. Кини саллаат этэ. Улахан талааннаах поэт этэ. Ол да иһин сырдык дууһата тахсыар диэри ыстаал бөрүөтүн ыһыктыбатаҕа, айар командировкаҕа хоту, Аллайыаха улууһугар баран үлэлии сылдьан, 1956 с. эмискэ ыалдьан өлбүтэ.

Дьуон Дьаҥылы талба талаанынан, сайаҕас майгытынан, нуучча тылын эҥкилэ суох баһалаабытынан, сырдык юморынан бар дьонун өйүгэр-санаатыгар хаалыаҕа.

   Дария Ефремова

Болтоҥо, Чурапчы.