Все новости

Чурапчыттан тардыылаах

Дойду сирин хоһуун-хоодуот ыччаттара үлэни батыһан, Уһук Хотугу улуустарга тиийэн үлэлииллэрэ, бу тыйыс айылҕалаах эрээри, сайаҕас дьонноох сири сөбүлээн, иккис дойду оҥостон, олохсуйаллара. Наталья аҕата Иван Алексеевич Монастырев ырыаҕа ылланарыныы, хатыҥнардаах, чараҥнардаах, хампа солко алаастардаах Чурапчыттан дьылҕатын батыһан, Усуйаана улууһун Хаһааччыйа нэһилиэгэр тиийбитэ.

Иван бэрт кыра сааһыгар эдьиийэ Мариялыын тулаайах хаалан, эһэлэрэ Кирилл Степанович Монастыревка иитиллибиттэрэ. Дьоллоох олох уһаабатаҕа, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаланан, эһэлэрэ бэбиэскэ тутан, аармыйаҕа барбыта. Кини аармыйаны хааччыйар тыыл чааһыгар сулууспалаан, кыайыгас-хотугас үлэһит быһыытынан хайҕалга сылдьан, Кыайыы кэнниттэн дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Эрилик Эристиин аатынан холкуос туруу үлэһитэ буолбута, өр сылларга пилорамаҕа үлэлээбитэ. Сиэннэрин атахтарыгар туруортаабыта.

Мария сэрииттэн кэлбит Николай Корякиҥҥа кэргэн тахсан, түөрт оҕолоох ыал ийэтэ буолбута. Бастаан холкуоска, онтон сопхуоска арыы сыаҕын маастарынан, кэргэнэ Николай Николаевич биригэдьииринэн таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Иван Чурапчытааҕы педагогическай учуулуссаҕа үөрэнэ сылдьан, аармыйаҕа ыҥырыллан, Чукоткатааҕы байыаннай уокурукка түөрт сыл сулууспалаабыта. Дойдутугар эргиллэн кэлэн, буостаҕа монтерунан үлэлээбитэ. Кэтэхтэн үөрэнэн, буҕаалтыр куурсун бүтэрбитэ. Итиэннэ анал үөрэхтээх исписэлиис быһыытынан, 1955 сыллаахха хомсомуол путевкатынан Усуйаанаҕа үлэҕэ ананан барбыта.

Чурапчы уолун дьылҕата ити курдук Уһук Хотугу эргимтэҕэ сытар Усуйаана улууһун Хаһааччыйатын кытары ситимнэммитэ. Бастакы сылыгар сибээс салаатыгар буҕаалтырдаабыта. Үлэҕэ эппиэтинэстээх, билиилээх-көрүүлээх, кыайыгас-хотугас эдэр киһини таба көрөн, олохтоох салалта кинини потребкэпэрээссийэ ыскылаатын сэбиэдиссэйинэн анаан үлэлэппитэ. Оччолорго да ас-үөл, араас туттар табаар барыта сайыҥҥы уу суолунан аҕалыллара, ону нэһилиэктэргэ кыһын табанан таһаллара. Олох сайдан, Усуйаанаҕа таһаҕас таһар массыыналар кэлитэлээбиттэрэ. Онуоха бэйэттэн суоппар ирдэнэр кэмэ кэлэн, сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Василий Иванович Горохов сорудаҕынан, Уйбаан Монастырев Дьокуускайга баран, суоппар куурсугар үөрэммитэ. Дьэ, ити кэмтэн ыла кини райпотребсойуус таһаҕаһын кыһын массыынанан, сайынын баарсанан таһан, улуус бары нэһилиэктэрин хааччыйыыга өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан баран баһаарынай чааска харабыллаабыта.          

1956 сыллаахха Тамара Пантелеймоновна Сокольникова диэн төрүт олохтоох кыыһы кэргэн ылан, ыал буолбута. Түөрт оҕону төрөтөн-иитэн, үөрэттэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэннэрбиттэрэ.

Социальнай көмүскэл эйгэтигэр

Наталья үһүс оҕонон, ыал улахан кыыһынан 1960 сыл алгыстаах алтынньы ый 1 күнүгэр саҥа хаардыын сиэттиһэн, күн сирин көрбүтэ. Бастакы хардыы, бастакы саҥа, дьоллоох оҕо саас күлүмнэс күннэрэ, чуораан аргыстаах оскуолатааҕы сыллар хотугу дойду таас үрэҕин сүүрүгүн курдук төннүбэттии устан испиттэрэ.                          

Хаһааччыйа орто оскуолатын кэнниттэн Наталья Монастырева Челябинскайдааҕы юридическай тиэхиньикум социалынай хааччыйыыны тэрийиигэ салаатын ситиһиилэхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Дойдутугар эргиллэн кэлэн, Усуйаана улууһун социалынай харалтатын управлениетыгар үлэҕэ киирэн Хаһааччыйа нэһилиэгэр социалынай үлэһитинэн ананан уһун сылларга бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Биллэрин курдук, аатырбыт 1990-с сылларга дойду ырыынакка киирэр уустук кэмигэр, социалынай эйгэни сүрүннээһиҥҥэ атын суолу-ииһи тобулар ирдэммитэ. Бэрэсидьиэн Михаил Ефимович Николаев өйөбүлүнэн, биһиги өрөспүүбүлэкэтигэр бу хайысхаҕа улахан болҕомто ууруллубута. Ол курдук, олорор дьиэни-уоту тутууга, биэнсийэнэн хааччыйыыга, инбэлииттэри уонна үлэтэ суохтары өйөөһүҥҥэ, ийэни уонна оҕону араҥаччылааһыҥҥа анал социалынай бырагыраамалар ылыллан үлэлээбиттэрэ, аадырыстаах көмөнү оҥоруу тиһигэ олохтоммута. Улуустарга социалынай харысхал эйгэтин салаалара тэриллэн, хас биирдии нэһилиэккэ социалынай үлэһит көрүллүбүтэ. Ол туһунан Наталья Ивановна бэрт кэмчи эрээри, элбэҕи быһаарар тылларынан маннык этэр:

-- Төрөөбүт нэһилиэкпэр социалынай үлэһитинэн 23 сыл устата үлэлээбитим. 1994 сыллаахха Хаһааччыйа бөһүөлэгэр 80 тыыл бэтэрээнэ, 50 инбэлиит уонна үлэ бэтэрээнэ олороро. Кинилэр күннэтэ туттар тэриллэрэ, аһыыр астара, оттук мастара уонна иһэр муустара быстыбакка баар буоларын хааччыйыы, биэнсийэлэрин тиэрдии итиэннэ ирдэнэр докумуоннарын кэмигэр толорон оҥоруу биһиги сүрүн үлэбит этэ. Оччолорго тыа сиригэр хас эмит сүүһүнэн киһини үлэнэн хааччыйан олорбут сопхуостар эстэннэр, дьон бөҕөтө үлэтэ суох туран хаалбыта. Аны үлэлээхтэргэ да хамнас хас эмит ый хойутаан кэлэрэ. Инньэ гынан, нэһилиэккэ үгүс ыал кырдьаҕас ийэлэрин-аҕаларын биэнсийэлэринэн иитиллэн олорбуттара. Билигин дэлэйбит көмпүүтэр улуус киинигэр тэрилтэҕэ биирдиилээн эрэ баара. Онтон нэһилиэктэргэ хантан кэлиэй? Онон туох баар докумуон барыта илиинэн оҥоһуллара, кумааҕыга суруллан хос-хос куоппуйаланара. Кэнники сылларга олох тупсан көмпүүтэр, суотабай төлөпүөн дэлэйэн, билигин социалынай үлэһиттэр үлэлиир усулуобуйалара чэпчээтэ да, тубуста даҕаны. Мин санаабар, мээнэ киһи социалынай үлэһит аатын ылбат. Кини бастатан туран, үтүө сүрэхтээх, мааны майгылаах, болҕомтолоох, тулуурдаах, чиэһинэй, дьон кыһалҕатын өйдүүр, кыаммакка көмөлөһөр киһи буолуохтаах.

Нэһилиэнньэ кыаммат-түгэммэт араҥатын олоҕун чэпчэтэргэ, тупсарарга туһуламмыт өр сыллаах дьаныардаах үлэтэ сиэрдээхтик сыаналанан, Наталья Ивановна үлэ бэтэрээнэ аатын сүкпүтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үлэҕэ уонна социалынай бэлиитикэҕэ министиэристибэтин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта итиэннэ үтүө үлэтин түмүгүнэн «Саха Өрөспүүбүлүкэтин социалынай сулууспатын туйгуна» үрдүк бэлиэҕэ тиксибитэ.

Өбүгэттэн тиийэн кэлбит уос номоҕо буолбут «Олох олоруу – көнө хонууну туоруур буолбатах» диэн бэргэн этии баар. Наталья Ивановна уонна  Владимир Егорович Рожин икки өттүттэн оҕолоох огдообо дьон бииргэ өйөнсөн олороору холбоһон, ыал буолбуттара. Онтон ыла номнуо үйэ чиэппэрэ ааһа охсубут. Сопхуос саҕана биригэдьиирдээбит, мэхээнньиктээбит, салайар дьоҕурдаах Владимир Егорович 1999 сыллаахха ыччаттары түмэн, «Чысхаан» диэн балыксыттар общиналарын тэрийбитэ. Бу хаһаайыстыбаны 21 сыл устата салайан, атаҕар бигэтик туруоран баран, салалта муоһатын эдэрдэргэ туттаран, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.

Сүрэх баҕатынан

Рожиннар Хаһааччыйаттан Дьокуускайга 2020 сыллаахха көһөн кэлбиттэрэ. Билигин «Сатал» түөлбэтигэр олороллор. Эдэр саастарыттан үлэҕэ эриллибит, олох оргуйар үөһүгэр, дьон-сэргэ ортотугар сылдьыбыт хоту дойду хоһуун дьоно таах быар куустан олорботтор. Анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан Көмөнү тэрийэр киини кытары үлэлэһэллэр. Ааспыт өттүгэр наар харчынан көмөлөспүт буоллахтарына, быйылгы сыл муус устар ыйыттан саҕалаан, дроннартан хаххалыыр анал илимнэри таҥаллар. «Саха Сирин бойобуой солко өрөөччүлэрэ» уопсастыбаннай хамсааһын Националынай бибилэтиэкэҕэ баар салаатыгар (салайааччы Т. Д. Попова) алта ый устата барыта 130 илими оҥорон туттардылар! Бу анал илимнэри идэтийбит балыксыт Владимир Егорович баайар, кини үлэлиир усулуобуйатын биллэн турар, Наталья Ивановна тэрийэр. Владимир Егорович сорудаҕынан маҕаһыыннартан илими баайарга аналлаах тэриллэри атыылаһар.

– Биһиги илимнэрбит кээмэйдэринэн араастар. Биирдиилээн байыастарга уонна араас байыаннай тиэхиньикэни дронтан харыстыырга анаммыт буолан. Маны таһынан, уолаттар этэллэринэн, илими суолга эмиэ тардаллар, дроннар онно эриллэн алдьанан соруктарын сиппэттэр эбит. Владимир Егорович сааһын тухары балыксыттаабыт буолан, илими барытын билэр. Ол иһин кини эрдэттэн кэпсэппит атыыһыттарыгар сылдьан, төһө кыалларынан үчүгэй хаачыстыбалааҕын талан, араас наадалаах тэрили барытын булан атыылаһан аҕалабын. Кыайыы туһугар, уолаттарбыт тыыннаах дойдуларыгар эргийэн кэлэллэрин туһугар үлэлиибит, -- диэн быһаарар Наталья Ивановна.

Ити курдук, Кыайыы туһугар ким туох кыахтааҕынан бэйэтин кылаатын киллэрэр. Киэҥ-нэлэмэн туундараҕа тугутчааннары кытары тэҥҥэ сүүрбүт-көппүт, үрүҥ хаар хаар тойугун истибит кыракый кыысчаан улаатан, баараҕадыйан, Наталья Ивановна диэн ытыктабыллаахтык ааттанар. Олох дохсун долгуннарын ааспыт Далбар Хотун билигин Туймаада хочотун биир кэрэ сиригэр олохсуйан, харысхал илимнэри таҥан, Анал байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттарбытын ийэлии араҥаччылыыр-арчылыыр.

Хаартыска: Рожиннар дьиэтээҕи архыыптарыттан