Все новости

Онно Ил Түмэн дьокутааттара, улуустартан баһылыктар, дьокутааттар, судаарыстыбаннай уонна муиципальнай сулууспа бэтэрээннэрэ, уопсастыбаннай түмсүүлэр бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Истиини Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев иилээн-саҕалаан ыытта.
– Бу сокуон барылын ырытыһыы улуустарга барыларыгар ыытылынна. Сэтинньи 26-27 күннэригэр пленарнай мунньахха сокуон барылын кэнсиэпсийэтэ көрүллүөҕэ, ахсынньы 16-17 күннэригэр бэрэстэбиитэллээх уорганнар үһүс сийиэстэригэр дьүүллэһиллиэҕэ, онтон ахсынньы 24-25 күннэригэр ыытыллар пленарнай мунньахха иккис ааҕыыга киллэриллиэҕэ. Мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ дьоннор барылы сүнньүнэн өйүүллэрин биллэрэллэр, боломуочуйаларга, бороссодуураларга, докумуон өттүгэр кэккэ этиилэри киллэрдилэр. Олор сокуон барылын чочуйууга учуоттаныахтара, – диэтэ спикер.
Сүрүн иһитиннэрини оҥорбут Ил Түмэн олохтоох салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев сокуон барыла туох соруктаах оҥоһуллубутуттан саҕалаан, хас биирдии ыстатыйанан быһааран биэрдэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 445 муниципальнай тэриллии баар: 34 муниципальнай оройуон (улуус), 2 куораттааҕы уокурук, 48 куораттааҕы уонна 361 тыа сиринээҕи поселение (нэһилиэк).

Тыл оонньуута буолбатах
Дакылаат кэнниттэн истии кыттыылаахтара чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр.
– Сокуон барылын ситэ көрбөтүм дуу, нэһилиэк сирин-уотун дьаһайыы хайдах буоларый, ол ким боломуочуйатай? – диэн Екатерина Никитина ыйыппытыгар сир ресурсата, сир учаастага муниципальнай бас билии буолара этилиннэ. Онон сокуон барылын 26-с ыстатыйатын 1-кы чааһын 4-с пуунугар муниципальнай бас билиигэ сылдьар баайы-дуолу дьаһайыы тыа сирин поселениетын олохтоох салайыныыга уорганын, атыннык эттэххэ, нэһилиэк боломуочуйата буоларын туһунан ыйыллыбыта быһаарылынна.
Бу этиигэ уопсастыбанньык Иван Шамаев сөбүлэспэтин биллэрдэ: «Ити тыл оонньуута эрэ, сир бас билии буолбатах», – диэтэ. Киниэхэ Владимир Прокопьев маннык хардарда:
– Кырасдааныскай кодекска уонна Сир кодексыгар олоҕуран, сир бас билэр баай буолбута ыраатта. Онон, бу тыл оонньуута буолбатах. Сэбиэскэй былаас саҕаттан Арассыыйаҕа сир сэттэ категориялаах: олортон ойуур, уу пуондалара федеральнай бас билиигэ сылдьаллар. ССРС саҕана муниципальнай, чааһынай бас билии диэн суоҕа, билигин федеральнай (судаарыстыбаннай), өрөспүүбүлүкэ, улуус, нэһилиэк бас билиилэрэ уонна чааһынай бас билии диэннэр бааллар. Эһиги сөпкө долгуйаҕыт, сиргэ сыһыаннаах боппуруос элбэх, олорго салгыы үлэлиир эрэйиллэр. Нэһилиэктэр: «Тоҕо сири барытын дьаһайбаппытый?» – дэһэллэр. Сир кодексыгар эбии быһыытынан 2004-2005 сс. ылыллыбыт 53 №-дээх федеральнай сокуон быһыытынан, бу хайысхаҕа этиилэри нэһилиэктэр оҥороллор, ол улуустар, куораттааҕы уокуруктар таһымнарынан быһаарыллар.

Барыта миэстэҕэ быһаарыллар
Саҥа сокуон барылыгар дьокутааттар боломуочуйалара күүһүрдүллэн биэрбит. Кинилэр аһаҕас быыбарынан талыллаллар. Улуустар дьокутааттарын ахсаана 15 киһиттэн итэҕэһэ суох, нэһилиэктэр дьокутааттара, нэһилиэнньэ ахсааныттан тутулуктанан, 7-20 киһи буолуохтаах. Дьэ бу дьокутааттар улуустар уонна куораттааҕы уокуруктар баһылыктарын Ил Дархан киллэрбит хандьыдааттарыттан, куораттар, улуустар кииннэрин, нэһилиэктэр баһылыктарын куонкурус хамыыһыйата аһаҕас куоластааһын түмүгүнэн быһаарбыт хандьыдааттарыттан талаллар. Манна эмиэ чопчулуур ирдэнэр эбит.
– Нэһилиэк баһылыгын быыбарыгар куолас тэҥнэһэн хааллаҕына, хайдах буолабытый? – диэн ыйытыы күөрэйдэ.
Онуоха хандьыдааттартан кими таларын нэһилиэк бэйэтэ быһаарара, ол иһин, нэһилиэк Устаабыгар куонкурус хамыыһыйата хас чилиэннээх буолара, куолас тэҥнэһэр түбэлтэтигэр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ быһаарар куоластааҕын туһунан ыйар наадата санатылынна. Олохтоох салайыныы департамена билигин Устаабы оҥорорго сирдэтэр Балаһыанньаны бэлэмнии сылдьар, онно итинник түгэннэри хайдах быһаарыахха сөбө ыйыллыахтаах эбит.
Борис Николаев 27-с ыстатыйа 8-с чааһыгар урбаан о.д.а. курдук үбү эргитэр үлэ субъектарын эбээһинэстэрин олохтуур нуормаламмыт муниципальнай аакталар барылларын сүрүннүүр сыанабылы оҥорор улуустар кэрискэлэригэр Аартыка улуустара тоҕо суохтарын сураспытыгар, бу кэрискэҕэ урбаан эйгэтигэр 300-тэн итэҕэһэ суох субъектаах 24 улуус киллэриллибитэ быһаарылынна.

Өйүүбүт
Тыл этиитэ көхтөөх буолла. Мустубут дьон сокуон барылын өйүүллэрин биллэрдилэр итиэннэ кэккэ этиилэри киллэрдилэр.
Чурапчы улууһун баһылыга, муниципальнай тэриллиилэр сэбиэттэрин- муниципалитетар икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһин ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Степан Саргыдаев өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох салайыныы тиһигэ 23 сыллааҕыта киллэриллибитин итиэннэ нэһилиэнньэҕэ саамай чугас былаас уоргана буолбутун бэлиэтээтэ:
– Ил Дархан Айсен Николаев олохтоох салайыныы тиһигин икки таһымынан хаалларарга быһаарбытын бары биһириибит. Саҥа сокуон барылын дьүүллэһии, санаа атастаһыыта киэҥ хабааннаахтык ыытылларыттан астынабыт. Алтынньы бүтүүтүгэр Алексей Ильич баһылыктаах парламент дэлэгээссийэтэ илин эҥэр улуустарынан сылдьан үлэлээбитэ, улуус олохтоохторо элбэҕи өйдөөтүбүт диэн махтаммыттара. Биһиги бэйэбит этиилэрбитин киллэрбиппит. Аны билигин тустаах боломуочуйалар үбүнэн хааччыллыылаах буолалларыгар үлэлэһэрбит наада.
Ил Түмэн үһүс ыҥырыыга дьокутаата, Амма улууһун Алтан нэһилиэгин дьокутаата Екатерина Никитина сокуон барылын өйүүрүн этэн туран, тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйалара улуустарга бэриллибитин биһириирин биллэрдэ итиэннэ бу дьаһал ситэри көдьүүстээх буоларын туһугар, боломуочуйаны нэһилиэктэргэ биэрэргэ эттэ.
– Чуолаан нэһилиэктэргэ сүөһү-сылгы иитиллэр, оҕуруот аһа уонна хортуоппуй олордуллар. Боломуочуйаны кинилэргэ биэрдэххэ, туох үлэни-хамнаһы тэринэллэрин бэйэлэрэ быһаарыа этилэр. Оччотугар тыа сиригэр үлэ көҕө күүһүрүө, ыччат дойдутуттан көһөн барыыта тохтуо этэ, – диэтэ.
Орто Халыма улууһуттан дьокутаат Александр Зайцев быыбарга аймаҕынан хайдыһыы тахсарын, сороҕор төрүт бэлэмэ суох дьон талыллалларын, ол улахан охсуулааҕын санатан, улуус баһылыгынан Ил Дархан мэктиэлээбит, нэһилиэк баһылыгынан хамыыһыйа сүүмэрдээбит дьоно талыллаллара ордугун эттэ.

Эдэр баһылыктар ааттарыттан Горнай улууһун Одуну нэһилиэгин баһылыга Владимир Текеянов 10-с ыстатыйа 6-с пуунугар «нэһилиэнньэ санаатын учуоттаан» диэн тылы «нэһилиэнньэ сөбүлэҥинэн» диэн уларытарга, 12-с ыстатыйа 4-с пуунугар «Саха Өрөспүүбүлүкэтин бүддьүөтүттэн» диэн этиини киллэрэргэ эттэ. 18-с ыстатыйа 3-с пуунугар «нэһилиэк баһылыгын куонкуруһугар биэс сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит киһи киирэр» дэммитэ үлэлиэн баҕарар эдэр дьоҥҥо хааччах буоларын ыйда.
Таатта улууһун дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Петр Максимов баһылыктар боломуочуйалара федерация, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэриттэн эмиэ үбүлэниэхтээх, дьокутааттар эппиэтинэстэрэ улаатарын, үлэлэрэ элбиирин учуоттаан, улуус сэбиэтигэр исписэлиис уонна юрист ыстааттара көрүллүөхтээх диэтэ. Этиитин «Норуот күүһэ – түмсүүгэ!» – диэн кынаттаах тылларынан түмүктээтэ.
Норуот дьокутааттара, бэлитиичэскэй баартыйалар бэрэстэбиитэллэрэ Гаврил Парахин (ЛДПР), Алексей Корнилов («Саҥа дьон») былаас баартыйата эрэ баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылара табыллыбатын, улуустар дьокутааттарын сэбиэттэригэр атын баартыйалар чилиэннэрэ эмиэ киириэхтээхтэрин эттилэр.

Хаартыска: Василий Кононов.