Общество

Элбэх оҕону иитэбит

– Биһиги уһуйааммыт үлэлээбитэ номнуо 43 сыл буола оҕуста. Дьиэбит 1982 сыл сэтинньитигэр үлэҕэ киирбитэ. Билигин 14 бөлөҕүнэн 466 иитиллээччилээхпит, биир бөлөххө 38 – 40 оҕо сылдьар. Аны күһүҥҥүттэн икки саастаах оҕолорго анал бөлөҕү арыйабыт, бастакы 30 оҕону ыларга бэлэммит. Сүрүн сыалбыт-сорукпут федеральнай ыстандаар ирдэбилинэн, оҕо бары ɵттүттэн иитиилээх-сайдыылаах буоларыгар болҕомтобутун уурабыт. Ол туһугар 41 педагог айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар.

Эбии дьарыктар 

2011 сылтан эбии үɵрэхтээһин үлэтин саҕалаабыппыт. Бастаан уруһуй дьарыгын үлэлээбиппит, онтон сыллата уопутуран, усулуобуйаны тупсаран, дьарыктарбытын кэҥэтэн испиппит. Билигин араас хайысхалаах 16 куруһуок баар: ментальнай арифметика, английскай тыл, робот тиэхиньикэтэ, иис, кулинария, мультустуудьуйа, хомус, флейта, саахымат  уо.д.а.

Саахымакка дьарыктыыр иитээччи Мария Корякинаны куорат эрэ иһигэр буолбакка, өрөспүүбүлүкэ таһыгар кытта билэллэр. Кини оҕолору 4 саастарыттан дьарыктыыр. Саахымат дьарыга кыра оҕо өйө-мэйиитэ,  толкуйдуур дьоҕура сайдарыгар туһалаах, инники олоҕор ситиһии тɵрдɵ буолар. 

Оҕо тылын-өһүн сайыннарар, билиитин-кɵрүүтүн дириҥэтэр сыалтан быйылгыттан «Аалай баарыстар» арт-бибилэтиэкэни арыйдыбыт. Тɵрɵппүттэрбит кɵмɵлɵрүнэн, 500-тэн  тахса кинигэлэннибит. Оҕолор кинигэни көрөргө, харыстыырга, кинигэ саарыстыбатыгар бэрээдэктээхтик, чуумпутук сылдьарга үөрэнэллэр.

Мөлтөхтүк саҥарар оҕолорго анаан

Кэнники сылларга, оҕолор хойутаан тылланар, уйулҕа өттүнэн доруобуйалара мөлтөөн иһэр курдук. Доруобуйаларынан хааччахтаах иитиллээччилэргэ, кинилэр бэйэлэрин саастарынан сɵпкɵ сайдалларын туһугар логопед, тьютор, дефектолог, психолог, ассистент курдук араас идэлээх исписэлиистэр үлэлииллэр.

Уһуйааммытыгар икки анал логопедическай-коррекционнай бөлөх уонна логопуун баар. Бу салааҕа күүстээх педагогтардаахпыт. Холобур, Лидия Малардырова 2024 сыллаахха өрөспүүбүлүкэтээҕи логопедтар күрэхтэригэр кыайан, Москубаҕа ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкуруска кыттыбыта. Дойду 60-тан тахса эрэгийиэниттэн кэлбит күрэхтэһээччилэри кэннигэр хаалларан, уон бастыҥ дефектолог-педагог кэккэтигэр киирбитэ.

Доруобуйаны чэбдигирдии

Олохтоох көҕүлээһиннэри өйүүр бырагырааманан, былырыын  галохаамыра, ол эбэтэр тууһунан тыынан эмтэнэр хоһу арыйбыппыт. Бу сотору-сотору ыалдьар, бронхиттыыр, астмалыыр оҕолор доруобуйаларын чэбдигирдэргэ-бөҕөргөтөргө олус туһалаах.

Тиис туругуттан оҕо доруобуйата быһаччы тутулуктаах. Ону учуоттаан,  уһуйааҥҥа тэрилинэн толору хааччыллыылаах стоматолог кэбиниэтэ үлэлиир. Бырааспыт үрдүкү категориялаах Валентина Антонова сүүрбэттэн тахса сыл үлэлээбит уопуттаах, иитиллээччилэргэ эйэҕэс-сымнаҕас сыһыанынан, табыгастаахтык эмтииринэн тɵрɵппүттэртэн элбэх махтал тыллары ылар. Мэдиссиинэ сиэстэрэтэ эмиэ үрдүкү категориялаах эмчит, биһиги уһуйааммытыгар өр сыллартан үлэлиир Марина Мячина. Кини быраас анаабытынан, оҕолорго физиопроцедуралары оҥорор, илбийэр, фито-кислороднай коктейль иһэрдэр итиэннэ, кырачааннар доруобуйаларыгар сөп түбэһэр, иҥэмтиэлээх эттиктэринэн баай калорийдаах аһылык менютын күннэтэ оҥорор. 

Кыайыыбыт – барыбыт ситиһиибит

«Баарыс» уһуйаан Дьокуускай куорат биир айымньылаахтык-таһаарыылаахтык үлэлиир оҕо тэрилтэтинэн биллэр диэтэххэ киһиргэнии буолуо суоҕа. Элбэх куонкурустарга, бэстибээллэргэ, күрэхтэһиилэргэ көхтөөхтүк кыттабыт. Ол курдук, 2019 сыллаахха Бүтүн Арассыыйатааҕы  «Холобурга сылдьар уһуйаан» көрүү-куонкуруска лауреат аатын ылбыппыт. Дойду бары эрэгийиэннэриттэн сүрдээх элбэх уһуйаан кыттыбытыттан 50 бастыҥ иһигэр киирбиппит. 2020 сыллаахха Бүтүн Арассыыйатааҕы «Оскуола иннинээҕи иитэр-үөрэтэр тэрилтэни салайыы бастыҥ быраактыката» диэн аһаҕас күрэххэ лауреат буолбуппут. 2022 сыллаахха «Бүтүн Арассыыйатааҕы былаһаакка: куораттар хардарыта үөрэтиһиилэрэ. Москуба» бырайыакка оҕолору саахымакка үөрэтэр, дьарыктыыр  уопуппутун сырдаппыппыт. 2023 сыллаахха Грознай куоракка ыытыллыбыт «Култуураны харыстыыбыт – омукпутун харыстыыбыт» диэн кэмпириэнсийэҕэ «Хас биирдии оҕо талааннаах-дьоҕурдаах» бырайыакпыт дьон болҕомтотун тардыбыта. Былырыын Казань судаарыстыбаннай үнүбэрситиэтэ тэрийбит куонкуруһугар доруобуйаларыгар ментальнай кэһиилээх оҕолору иитэр-үөрэтэр методическай матырыйаалларбытынан бастаабыппыт.

Быйыл  өрөспүүбүлүкэтээҕи «Үлэ киһитэ – 2025» бириэмийэнэн биһиги үлэһиппит Татьяна Платонова бэлиэтэннэ! Онон киэн туттабыт уонна астынабыт. Бу оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ улахан кылаатын киллэрбит педагог үлэтин сиэрдээхтик сыаналааһын буолар. Кини биһиги кэлэктииппитигэр 2018 сылтан үлэлии-хамсыы сылдьар. Ол иннинэ Дьокуускайдааҕы педкэллиэскэ 24 сыл устата дириэктэри солбуйааччы этэ. Элбэх ыччаты иитээччи уустук идэтигэр ииппит-үөрэппит уопуттаах педагог кэлэн, биһиги уһуйааммытыгар араас инновационнай ньымалары киллэрэр.

Босуобуйалары бэлэмнээһин

Татьяна Владимировна көҕүлээһининэн, «Мин “Баарыһы» таптыыбын» диэн сиэрийэнэн үлэбит уопутун түмэн, эбии үөрэхтээһин босуобуйаларын таһаарабыт. Быйыл үчүгэй хаачыстыбалаах кумааҕыга, кытаанах тастаах, элбэх өҥнөөх хаартыскалардаах тохсус кинигэбит сүрэхтэннэ. Бу кинигэлэргэ  үлэбит уопута, түмүгэ тиһиллэр.

«Юкагирия дойдута» диэн бастакы босуобуйабыт педагогика билимин  хандьыдаата, Үөрэх үлэһиттэрин идэтин үрдэтэр үнүстүүт сүрүннүүр исписэлииһэ Надежда Лебедева «Сэттэ норуот – сэттэ алмаас» бырайыагынан тахсыбыта. Биһиги юкагирдары сырдаппыппыт, оттон атын уһуйааннар Саха Өрөспүүбүлүкэтин алта төрүт олохтоох омуктарын  тустарынан альбом  оҥорбуттара.

«Муҥура биллибэт кыахтар» диэн босуобуйаны доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолору кытары үлэҕэ, «Доҕоор, илиигин миэхэ уун» босуобуйаны алтыһыы, бодоруһуу, доҕордоһуу тиэмэтигэр, «Хас биирдии оҕо дьоҕурдаах-талааннаах» босуобуйаны оҕо ис туругун, ис кыаҕын арыйыыга, «Оонньооммун улаатабын, бодоруһабын, үөрэнэбин» босуобуйаны  оонньуунан иитии туһатыгар анаабыппыт. Билигин Мария Корякина уһуйаан саастаах оҕолору саахымакка уһуйуу уратыларын туһунан босуобуйаны бэлэмнии сылдьар. Бу курдук, бэйэбит педагогтарбыт уопуттарыгар олоҕуран, биир идэлээхтэрбитигэр туһалаах босуобуйалары  таһааран иһэбит.

Хапытаалынай өрөмүөн ирдэнэр

Уһуйааммытыгар хапытаалынай өрөмүөн барбатаҕа ыраатта. Билигин саамай улахан кыһалҕабыт ититэр ситиммит эргэрбитэ буолар. Бэйэбит кыахпытынан быстах өрөмүөн үлэлэрин ыытабыт эрээри, ол биллэн турар, ситэтэ суох. Радиатордарбыт өссө Сэбиэскэй былаас саҕана оҥоһуллубут чугуун батарыайалар буолан тулуктаһан тураллар быһыылаах. Былырыын куораттааҕы үөрэх управлениета харчы көрөн, канализация ситимин уларытыы үлэтэ барбыта.

Түмүккэ

Бу курдук, оҕолорго көмүс ньээкэ уйа буолбут Дьокуускайдааҕы «Баарыс» уһуйаан далааһыннаахтык, кэккэ ситиһиилэрдээхтик үлэлиир-хамсыыр. Кырачаан иитиллээччилэрин көччөх гынан көтүтэр, оскуола аартыгар киллэрэр. Кинилэргэ өссө үрдүк  ситиһиилэри, махталлаах иитиллээччилэри баҕарабыт.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: «Баарыс» уһуйаан архыыбыттан