Общество

Испэктээк олус уйадытар, дууһа кылын таарыйар. Харах уулаах ол ааспыт сыл ыарахаттарын, чугас дьону сүтэриини, ыал имири эстиитин, ол эрэн, хайдах да ыарахаттартан чаҕыйбакка, саллаат  дууһалыын ыраас хаалыытын көрдүбүт.

Ол курдук, Михаил  Шолохов кэпсээнин дьоруойа  Андрей Соколов көрсүбүт ыарахаттарын тэҥҥэ үллэһиннибит. Кини дьылҕата, алдьархайдаах быһылааннара, кэргэнин, үс оҕотун, дьиэтин-уотун сүтэриитэ, билиэҥҥэ түбэһэн айманара, хас да төгүллээн куотара, биир көстүбүт түгэни мүччү туппакка бэйэтин дьонугар кэлиитэ, төрөөбүт-сиригэр төннүүтэ -- сыанаҕа биир тыынынан көрдөрүлүннэ.

Үүнэр Көлүөнэ тыйаатыра бу айымньыны дьону, көрөөччүнү уйадытартан, уйулҕатын хаарыйартан толлубакка, сэрии ыар содулун бэлиэтээн туруорбута хайҕаллаах.

Испэктээккэ Андрей Соколов оруолун РФ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Федот Львов олус чаҕылхайдык, итэҕэтиилээхтик, эр киһилии дохсуннук, күүрээннээхтик оонньоото. Испэктээккэ уоту-күөһү, тыаһы-ууһу сөптөөхтүк  аттаран, дьүөрэлээн туруорбуттара көрөөччүнү ол сэрии толоонугар, иҥнэстибит, сиэрдийэлэрэ сытыйбыт хаайыыга, концлааҕыр үрдүк олбуордарыгар, эйэлээх олоххо сүтэрбит сүтүктэртэн өндөйөн, оҕо иитэ ылыыны итэҕэтиилээхтик тириэртэ.

Ураты сыһыан

РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуодунай артыыһа, тыйаатыр уус-уран салайааччыта Алексей Павлов үүнэр көлүөнэ тыйаатырын кэллэктиибин аатыттан эҕэрдэ тылын тириэртэ. Кини бу бырааһынньык тус бэйэтигэр улахан суолталааҕын ыйда.

Ол курдук, аҕата Прокопий Алексеевич Павлов Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Гвардия старшай лейтенана, Аҕа дойду улуу сэриитин “Кыһыл сулус” уонна “I истиэпэннээх” уордьаннарын кавалера, “Ленинград оборонатын иһин”, “Ленинград куорат 250 сыллаах өйдөбүнньүгэ” мэтээллэринэн наҕараадаламмыт, түөрт төгүл үрдүкү хамаандалааччы Иосиф Сталин махтал суруктарынан бэлиэтэммит. Кини Саха АССР үтүөлээх учуутала, педагогическай үлэ бэтэрээнэ,  Бүлүү улууһун I Күүлэт нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

Оттон ийэтэ Нина Герасимовна Николаева тыыл уонна педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Бүлүү улууһун I Күүлэт нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. Кини нарын санныгар сэрии ыар сылларын бары ыарахаттарын сүкпүт. Ийэтинээн  Варвара  Семеновналыын таҥастарын, киэргэллэрин аска атастаһан аччык үөрэнээччилэрин аһаталлара. Үөрэх чааһын кэнниттэн нэһилиэк олохтоохторун кытары тэбис тэҥҥэ хара үлэҕэ сылдьара, эр киһи үлэтин толороро. Ол үтүөтэ учуоттанан, “Сэрии сылларыгар килбиэннэх үлэтин иһин” мэтээлинэн наҕарадаламмыт.

-- Аҕа көлүөнэбит үлэтинэн, кинилэр хорсун быһыыларынан биһиги киэн туттабыт. Ол Кыайыы олус ыарахан сүтүктэрдээх, харах уулаах сыананан кэлбитин үйэлэр тухары өйдүөхтээхпит, сүрэхпитигэр иҥэриэхтээхпит, эдэр көлүөнэҕэ тиэрдиэхтээхпит. Михаил Шолохов айымньытыгар олоҕуран “Киһи дьылҕата” испэкээги былырыын, Кыайыы 80 сылын көрсө, туруорбуппут. Сүрүн режиссер, СӨ үтүөлээх ускуустубаҕа диэйэтэлэ Александр Титигиров буолар. Сценографияны Марианна Семенова оҥордо, көстүүмнэри СӨ култууратын туйгуна, РФ худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ Егор Аммосов толкуйдаата, сүрүн оруолу РФ уона СӨ үтүөлээх артыыһа Федот Львов, оттон кыракый Ванюшаны Антон Афанасьев толордулар,  -- диэн билиһиннэрдэ.

Сүгүрүйүүбүт бэлиэтэ

Испэктээк кэнниттэн сүрүн оруолу толорбут СӨ уонна РФ үтүөлээх артыыһа, Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын ведущай артыыһа Федот Львову кытары кэпсэттибит. Санатан эттэххэ, Федот Федотович  “РФ үтүөлээх артыыһа” ааты быйыл муус устар ыйга дойдубут бэрэсидьиэнэ Владимир Путин уурааҕыгар олоҕуран ылбыта.

-- “Киһи дьылҕата” испэктээги туруоруу сүрүн сыала -- эдэр ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитии, историябытын кытары билиһиннэрии. Бу улуу кыайыыны аҕалбыт бэтэрээннэрбитин умнуо суохтаахпыт, махталлаах буолуохтаахпыт.

Испэктээккэ биир киһи дьылҕата буолбакка, норуот дьылҕата көстөр. Аҕа дойду сэриитигэр  дойдубут араас муннугуттан элбэх киһи олоҕун толук уурбута, элбэх оҕо тулаайах хаалбыта. Андрей Соколов курдук дьылҕалаах киһи элбэҕэ. Ону барытын хабан сыанаҕа көрдөрө сатаатыбыт.

Айымньы ис тутула, тиэрдэр тиэмэтэ олус уустук. Мин кыра сааспар “Киһи дьылҕата” киинэни көрөн улааппытым. Биир саамай сөбүлүүр хартыынам буолар. Онон испэктээккэ Александр Васильевич сүрүн оруолу толор диэбитигэр олус долгуйбутум, махталлаахпын. Испэктээк саамай уратыта – сахалыы тыынаах уонна тыллаах. Оруолбун толорорбор киинэ дьоруойугар майгыннаабат, ураты тыыннаах оҥоро сатаатым эрээри, бу улуу киинэ сабыдыала баар.

Испэктээги улахан сыанаҕа туруорбуппут үһүс сырыыта. Кэлин репертуарга киирэн, дьон-сэргэ тапталын ылыа диэн эрэнэбит. Ол курдук хас биирдии испэктээк элбэхтэ оонньонуохтаах, сыанаҕа туруохтаах, дьоҥҥо тарҕаныахтаах.

Тус бэйэбэр ханнык баҕарар оруолу толоруу суолталаах. Хас биирдии дьоруой олоҕун оруолгунан иитэн таһаараҕын. Эдэр сааспар Карл Лазаревич Сергучев туруоруутунан “Кыһыл ойуун” испэктээккэ  сүрүн оруолу оонньоон турабын. Онно дьиҥ чахчы ыарыҕаппытым. Улуу убайбыт Былатыан Ойуунускай тылын-өһүн  мээнэ киһи олоххо туттубат. Онон даҕаны буолуо, уустуктук киирбитэ,  -- диэн санаатын үллэһиннэ.

Ыччат ылынара – биһиги ситиһиибит

Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын сүрүн режиссера, СӨ ускуустубаларын үтүөлээх диэйэтэлэ Александр Титигиров испэктээги туруоруу туһунан маннык кэпсээтэ:

-- Биһиги Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр улааппыт, иитиллибит, Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээннэрин кытары элбэхтэ алтыспыт дьон буолабыт. Хомойуох иһини, аныгы кэм ыччата ол кэми үчүгэйдик билбэттэр. Онон сиэттэрэн, Үүнэр көлүөнэ тыйаатыра Сэбиэскэй Сойуус улуу суруйааччытын Михаил Шолохов айымньытын сыанаҕа туруорарга былырыын холоммуппут. Бу сэриигэ бүтүн норуот дьылҕата, ыар сүтүктэрэ, уустуктара, ол эрэн киһи быһыытынан уйаҥнара, киэҥ көҕүстэрэ, аһыныгас санаалара арылыччы көстөр.

Улахан сыанаҕа үһүс туруоруубут буолар. Кырачаан көрөөччүлэрбит уу чуумпутук, иһийэн туран көрөллөр, санаалара, толкуйдара да уларыйар. Онон испэктээк сыалын ситистэ диэн бэлиэтиибит.

Өксөкүлээх аатынан култуура дьиэтигэр Кыайыы 81 сылын көрсө күндү бэтэрээннэрбитигэр, анал байыаннай дьайыы дьиэ кэргэттэрин чилиэннэригэр бэлэх, сүгүрүйүү бэлиэтэ быһыытынан босхо туруордубут.

Аҕа дойду улу сэриитэ Сэбиэскэй Сойуус хас биирдии дьиэ кэргэнигэр сотуллубат, умнуллубат бааһы хааллардаҕа. Ол курдук, мин эһэм Алексей Егорович Титигиров сэрии толоонугар охтубут саллаат буолар. Баара суоҕа биэс эрэ ый сэриилэһэн  баран, өстөөх илиититтэн  суорума суолламмыт. Кини көмүс уҥуоҕа Волгоград уобалаһын  Гречихино дэриэбинэтин таһынан көмүллэ сытарын волонтердар үс сыллааҕыта булбуттара. Ол туһунан иһитиннэриини кинигэлэртэн булбуппут.

Дьиҥэ биһиги тыйаатырбыт сылын ахсын ыраах айаҥҥа турунабыт, улахан түһүлгэҕэ анаан үлэлиибит. Биир оннук сырыынан дьоруой куорат Волгоградка сылдьан турардаахпыт. Онон эһэм сэриилэспит, дойдутугар ытык иэһин биэрбит сиригэр-уотугар сылдьыбытым эрээри, ол кэмҥэ уҥуоҕа ханна кистэнэ сытарын билбэт этим. Онон аймахтар буолан түмсэн төрөөбүт Ньурбатын буорун көмүс уҥуоҕар илдьэр былааннаахпыт.

 Бу курдук Кыайыы хас даҕаны сыл ааспытын кэннэ аймахтары түмэр, билсиһиннэрэр сүдү күүстээх. Ким даҕаны умнуллубат, туох даҕаны умнуллубат. Дьоруойдар ааттара өрүү тыыннаах!

Галина МАТВЕЕВА.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.