Общество

Соторутааҕыта Ил Дархан Айсен Николаев урбааҥҥа координационнай сэбиэт мунньаҕар урбаанньыттар Саха Сирин экэниэмикэтэ сайдарыгар ураты кылааттаахтарын этэн турар. Бүгүҥҥү күҥҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ 47 тыһыынчаттан тахса кыра уонна орто биисинэс баар, манна 136 тыһыынча киһи үлэлиир. Бэйэ дьарыктаахтар ахсааннара 75,5 тыһыынчаны куоһарбыт. Ил Дархан бэлиэтээбитинэн, биисинэс уонна олохтоох былаас, маны сэргэ насынаалынай бырайыактар олоххо киирэннэр, урбаан көрдөрүүтэ тупсар.

Саҥа салааны киллэрээччи

Бу бэлиэ күн биһиги хаһыаппыт ыалдьыта -- “Якутия” технопарк резиденэ, биотехнолог,  Ykt.botanic сити-пиэрмэ төрүттээччитэ Наталья Борисова.

Мин Натальяны устудьуоннуур сылларбыттан билэбин, Саха Судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтигэр суруналыыстыка салаатыгар бииргэ үөрэммиппит. Актыбыыс, кууруспут старостата олус кэскиллээх суруйааччы буолар чинчилээҕэ эрээри, кэлин биотехнологияларынан дьарыктанар буолбутун, үүнээйинэн умсугутуулаахтык дьарыктанан барбытын истэн соһуйбуппут. Дьаныардах, талааннаах, үлэһит киһи туппута барыта үтүө түмүктээх буолар диэбиттэринии, бүгүн кини бородууксуйатынан биллэр спортсменнар, үҥкүүһүттэр, маны сэргэ искэн ыарыытын утары охсуһааччылар, доруобуйаларыгар болҕомто уурар дьон туһанар. Бу туһунан кини маннык кэпсиир.

-- Оскуола сааспыттан биология уруогун олус таптыырым. Төрөппүттэрим иккиэн Хаҥалас улууһуттан төрүттээхтэр. Ийэм Валентина Афанасьевна, аҕам Тарас Иванович инженердэр. Ол эрээри, миигин бу хайысханан эрэ дьарыктан диэбэккэ, бэйэ суолун булунарга көҥүллүк улаатыннарбыттара, онон кинилэргэ олус махталлаахпын.

Ол курдук, Дьокуускай куорат 14-с оскуолатыгар, кэлин гуманитарнай лиссиэйгэ үөрэппит учууталларым биологияҕа тапталы иҥэрбиттэрэ. Элбэх куруһуоктарга сылдьарым, эбии үөрэххэ талаһарым. Орто сүһүөх кылаастартан саҕалаан суруналыыстыканан үлүһүйбүтүм. Оҕо хаһыаттарын, сурунаалларын эрэдээксийэлэригэр буолбакка, улахан дьон хаһыатыгар, сурунаалыгар суруйарым.

Оскуолам кэнниттэн М.К.Аммосов аатынан Саха судаарыстыбыннай үнүбэрсиэтин суруналыыстыка салаатыгар баҕаран туран киирбитим. Идэбинэн 18 сыл устата суруналыыстаан баран, “Саха Сирин урбаанньыттара” (“Предприниматели Якутии”) сурунаалга бас эрэдээктэринэн анаммытым. Бу миэхэ олус умсугутуулаах, элбэҕи арыйбыт сурунаал буолар. Элбэх урбаанньыттары кытары билсибитим, үлэлэрин-хамнастарын, ситиһиилэрин, тулуурдарын, кыахтарын көрөн сөҕөрүм. Кимтэн даҕаны хамнас кэтэспэккэ, бэйэ дьарыгынан харчыланан, үбүлэнэн олорор дьон холобурдарын көрөн, бэйэм эмиэ тугунан эмит дьарыктаныахпын баҕарарым.

Урбаанньыттарга элбэх өйөбүл баарын билэн, үөрэтэн барбытым. Ол түмүгэр үлэ булууга көмөлөһөр пуондаттан гыраанынан туһаммытым. Кылгастык кэпсээтэххэ, үлэбиттэн уурайан баран биржаҕа учуокка турбутум уонна гыраан ылыытыгар олус улахан куонкуруска кыттыбытым. Уопсайа 150 тыһыынча суумалаах 18 гырааны ыларга 300-тэн тахса кыттааччы баара. Мин бэйэм саҕалаабыт үлэлээх, бу эйгэҕэ билиилээх, көрүүлээх, кыра да буоллар уопуттаах буолан кыайыылаахтар ахсааннарыгар киирбитим.

Оттон 2018 сылтан Технопарк резиденэ буолбутум. Бу саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттарга олус улахан туһалаах, төһүү күүс буолар тэрилтэ. Резидент буоларга улахан уустуга суох, саайтарыгар барыта ырылаччы сурулла сылдьар. Манна киирбэтэҕим буоллар, биисинэһим хайдах салгыы сайдарын билбэппин. Бука, саҥа саҕалаан эрэн, куортам сыанатын кыайбакка сабыллыбыт буолуо этэ дии саныыбын.

Витграсска кэлии

Саас сааһынан биисинэһим туһунан кэпсээтэххэ, бас эрэдээктэрдии олорон бэйэм доруобуйабар, этим-хааным туругар болҕомто ууран, соччо үчүгэйэ суох түмүккэ кэлбитим. Күнү мэлдьи компьютер иннигэр олоруу, төбө-мэйии үлэтэ хайдах эрэ доруобуйам туругун мөлтөппүтэ, ыйааһын да эбиллибитэ. Аһыыр аспын, иһэр утахпын үчүгэйдик үөрэтэр буолбутум. Бу кэмҥэ сэлиэһинэй сүмэтиттэн оҥоһуллар “Витграсс” диэн утах баарын билбитим. Бу дьиҥнээх аптаах мэҥэ уу курдук 30 мл. эрэ истэххэ күннээҕи клетчаткаҕа уонна хлорофилга ирдэбили биэрэрин сөхпүтүм. Хлорофилл диэн тугуй диэтэххэ, бу киһи доруобуйатыгар ураты суолталаах, күүс-сэниэ эбэр эттик буолар. Кини тутула гемоглобин молекулатын курдук эрээри, ортотугар тимир буолбакка, магний баар.

Маны үөрэтэн баран, амсайаары, туһанаары гыммытым, Дьокуускайга атыыга суох эбит. Киин куораппытыгар күөх оттортон укуруоп, петрушка уонна күөх луук эрэ баара. Итиннэ гынан, хаһаайыстыбабын кэҥэтэн, дьоҥҥо туһа аҕалаары, атыыга таһаарар буолбутум. Бэйэм туругум биллэ тупсубута, ыйааһыным чэпчээбитин сэргэ, олус сэргэх, эрчимнээх буолбутум.

Бу 2018 сыллаахха этэ.  Арассыыйаҕа сити-пиэрмэрдээһин саҥа сайдан эрэрэ. Билбэппит, көрбөппүт элбэх буолан, араас куораттарга айанныырым, онлайн-куурустары атыылаһан үөрэнэрим. Социальнай ситимнэринэн Казахстаантан, Беларусьтан, атын куораттартан исписэлиистэри, бэйэбит курдук урбаанньыттары кытары алтыһарбыт, кэпсэтэрбит, уопут атастаһарбыт.

Билиибин хаҥатаары Аартыкатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай үнүбэрсиэккэ үүнээйи үүннэриитин салаатыгар туттарсан киирбитим. Магистратураны бүтэрэн билигин магистр биотехнолог буолабын. Аспирантураҕа иккис кууруска үөрэнэ сылдьабын.

Билим чинчийиилэрэ бигэргэтэллэр

Витграсс сүмэһинин Сахабыт Сиригэр үүммүт, биһиги кылгас сайыммыт күнүн сылааһын иҥэриммит, сиртэн күүһүн ылыммыт  сэлиэһинэйтэн оҥоробун.  Мин санаабар, Саха Сиригэр үөскээбит балык, эт, отон амтанныын ураты минньигэс, туһатынан баай буолар. Олохтоох сэлиэһинэй элбэх битэмииннээх, минераллаах, антиоксиданнаах.

Сахабыт Сирин сэлиэһинэйин селекциятынан тыа хаһаайыстыбатын билим- чинчийэр үнүстүүтэ дьарыктанар. Хаҥалас улууһугар “Туймаада”, “Приленская” суортары  таһаарбыттара. Ону туһанабыт. Маны сэргэ, куорат таһыгар Маҥан, Уус Алдан кэтэх хаһаайыстыбаларыттан туорааҕы атыылаһабыт.

Олордорбор гидропоннай систиэмэ диэни туһанабын. Төгүрүк сыл устата биир да грамм уоҕурдуута суох сэлиэһинэй үүнэр. Саҥа тахсыбыт үүнээйи 12-с, 13-с күнүгэр кырыйыллар, сүмэтэ ыгыллар уонна 30 мл. ыйааһынынан порцияларга араарыллар, тутатына тоҥоруллар. Сүмэһин 80 кыраадыс тымныыга харайыллар буолан, туох баар туһалаах сүмэтэ барыта оннунан хаалар, клеткалара алдьаммат.

Ол барыта дакаастанан турар. 2024 сыллаахха Саха Сирин чинчийэр киинин кытары Витграсс туһатыгар чинчийии ыыппыппыт. Дьокуускай куорат кэрэ аҥаардара кыттыыны ылбыттара. Чинчийии саҕаланыыта анаалыстарын туттарбыттара, исписэлиистэр көрбүттэрэ. Анаммыт куурус түмүгэр, анаалыстара биллэ тупсан, туруктара чэпчээн  тарҕаспыттара.

Мэдиссиинэ кыһалҕаларын биир кэлим үөрэтэр билим киинин кытары эмиэ чинчийиилэри ыыппыппыт. Сахабыт Сиригэр оҥоһуллубут Витграсс киһи иммунитетын күүһүрдэр кыахтааҕын, оксидативнай стресс утары охсуһарын, кырдьыыны тохтоторун дакаастаабыта. Куурустарынан истэххэ, тымырдары тыыллыгас, имигэс оҥорор, хааны убатар, инсульт, инфаркт курдук ыарыылар утары доруобуйаны бөҕөргөтөр. Онон сүрэх-тымыр, искэн ыарыытын сорох көрүҥнэригэр олус туһалаах, чэбдигирдии быһыытынан ураты күүстээҕэ дакаастаммыта.

Туһанааччыга  табыгастаах

Билигин аныгы дьон доруобуйатын олус көрүнэр, тугу аһыырыгар болҕомто уурар буолбута биллэр, көстөр. Тириэньэрдэр дьарыктыыр спортсменнарын кыайыыга эрэ сирдээбэттэр, аһыыр-астарын кытары көрөллөр. Улахан күрэхтэһиилэр иннилэригэр кууһанан хамаандаҕа сакаас оҥороллор. Үҥкүү ансаамбыллара эмиэ ыраах айаҥҥа турунуохтарын иннинэ кууруһунан иһэн сэниэ эбинэллэр.  Онон бу кэмҥэ кыратык ыгым буолааччы.

Биирдиилээн сакаастааччылар ахсааннара дьыл кэмиттэн тутулуга суох элбэх. Арай сайыҥҥы кэмҥэ, куорат олохтоохторо атын куораттарга, улуустарга баралларынан, даачаларыгар тахсалларынан арыый намтыыр.

Атыылаһааччыларга табыгастаах буоллун диэн табаарбытын аадырыска диэри тиэрдэбит. Дьон бэйэлэрэ кэлэн атыылаһаллар, төлөпүөнүнэн, Макс социальнай ситимҥэ баар группабытыттан сакаастыыллар. Маны сэргэ, “Атлант”  атыы-эргиэн дьиэтигэр иккис этээскэ баар “Биошоп” маҕаһыыҥҥа туттарабыт.

Түмүкпэр, саҥа саҕалаан эрэ урбаанньыттарга туохтан да чаҕыйбаттарыгар, кириисистэн куттамматтарыгар баҕарабын. Судаарыстыбабыт оҥорор өйөбүлүнэн туһаныҥ, элбэҕи билиҥ-көрүҥ. Ситиһиилэри!

Кэпсэттэ Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Наталья Борисова тус архыыбыттан