Уопсастыба

Елизавета уонна Александр Агеевтар «Маатта» диэн сынньанар сири арыйан үлэлэппиттэрэ үһүс сыла буолла. Кинилэр иккиэн төрүт Бэрдьигэстээхтэр. Үс оҕолоохтор. Анжелина онуска, Розалина маҥнайгы кылаастарга үөрэнэллэр. Кыра Марик икки саастаах, уһуйааҥҥа сылдьар.

-- Елизавета Гаврильевна, туох барыта оҕо саастан, дьиэ кэргэнтэн саҕыллар, саҕаланар.

-- Мин ийэлээх аҕам Полина, Гаврил Осиповтар сахалыы тыыннаах, айар куттаах, үтүө үлэһит дьон. Үс оҕону улаатыннаран, билигин сиэннэриттэн күннэрэ тахсар. Аҕам 1990-с сс. «Олук» диэн тутуу тэрилтэтин тэриммитэ. Түбүктээх үлэтиттэн быыс булан, ырыа суруйар, уруһуйдуур. «Аргыс» ырыа айааччылар кулууптарын салайар. Улуус мелодистарын икки хомуурунньугун таһааттарбыта. Ийэм Полина Прокопьевна эмиэ дьон туһугар түбүгүрэр киһи. «Далбар хотун» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ «Айыы Хотун», 2024 с. «Журфикс» сурунаал ыыппыт куонкуруһугар «Көмүс Леди» аатын ылбыта. Горнай улууһун биллиилээх мелодиһа Данил Санников ырыаларын пропагандиһа. Раиса Захаровалыын дьүөгэлии этилэр. Элбэхтик кэнсиэртииллэрэ, хостуруолга сылдьыбыттара. Ийэм өссө ырыа, үҥкүү, фолькор ансаамбылларыгар дьарыктанар. Дьонум иккиэн нэһилиэк, улуус Бочуоттаах олохтохторо.

Кэргэним Александр төрөппүттэрэ Мария, Николай Агеевтар эмиэ үтүөкэн үлэһит дьон. Түөрт оҕолоохтор. 1990-с сс. биирдэм урбаанньыт буолан, ас маҕаһыынын, айан суолугар аһыыр сири арыйан үлэлэппиттэрэ. Онон икки өттүттэн төрөппүттэрбит улууска дьоҕус урбаан бастакы хардыыларын саҕалаабыт дьон буолаллар.
Аҕам дьиэ кэргэн үгэстэрин сыллааҕы халандаарын оҥорбута. Дьиэ кэргэн сылыгар өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт күрэххэ ол халандаарынан «Өбүгэ үгэһин кичэллээхтик утумнааччы» аакка тиксибиппит. Оҕолорбутун билиҥҥиттэн бэйэ дьыалатыгар сыһыарабыт. Анжелина үчүгэйдик уруһуйдуур. Улууска «Бизнес-стартап» ыытыллыбытыгар, аквагрим диэн бырайыага «Бастыҥ биисинэс идиэйэ» аатынан бэлиэтэммитэ. Санкт-Петербург аквагримеругар биир ый онлайн үөрэнэн, билигин бэйэтигэр дохуот оҥостор. Кыра кыыс эдьиийигэр модель, рекламаһыт буолан көмөлөһөр.

-- Саҥа хардыыны оҥороргутугар туох сабыдыаллаабытай?

-- 2021 сыллаахха Горнай улууһугар «Манчаары оонньуулара» ыытыллыбыттара. Улууспут салалтата бу улахан тэрээһини көрсө, туризм эйгэтигэр күрэҕи биллэрбитэ. Онно Мааттабыт кытылыгар сынньанар базаны тэрийэр туһунан биисинэс-былаан оҥорон кыттыбыппыт. Ити кэргэним Александр толкуйа этэ. Сочига, Турцияҕа туристыы бара сылдьан: «Биһиэхэ тоҕо маннык тэрийбэппитий?» – диирэ. Мин бастаан салла санаабытым эрээри, кини наһаа туруммутун иһин итэҕэйбитим. Үөрүөхпүт иннигэр, бырайыакпыт хоппута. Ыам ыйыгар тута граммыт харчытынан турбазаҕа уу аттракционыгар аналлаах тэриллэри сакаастаабыппыт. Сыаналаах малы Интэриниэтинэн кэпсэтэн атыылаһар эппиэтинэһэ сүрдээх этэ. Хайдах хаачыстыбалааҕын көрбөккө, Саха Сирин айылҕатыгар төһө сөп түбэһэрин билбэккэ... Хата, чиэһинэй атыыһыттар түбэспиттэрэ. Бэс ыйыгар барыта кэлбитэ. Александр ууга сэрэхтээх буолууга, бастакы көмөнү оҥорорго, о.д.а. ирдэбиллэргэ барытыгар анал куурустары ааспыта. 2021 с. хамсык хааччаҕа, ойуур баһаара этэ. Онон 2022 сылтан күүскэ саҕалаабыппыт. Дьоҕус урбааны тэрийэргэ ити курдук бырагыраама, муниципальнай субсидия улахан өйөбүл буолаллар.

-- Турбазаҕыт сирин хайдах ылбыккытый?

-- «Уһук Илиҥҥи гектар» бырагырааманан. Оҕолорбутугар үһүөннэригэр уонна бэйэбитигэр гектары ылан олоробут. Ити босхо бэриллэр сири биисинэскэ туһанар өйү-санааны биһиэхэ Баайга-дуолга улуустааҕы управление салайааччыта Маргарита Чемезова укпута. Управление үлэһиттэрэ бары да наһаа үчүгэйдик сүбэлииллэр, көмөлөһөллөр. Былырыын күһүн Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытыгар корпорация ыҥырыытынан, Владивостокка ыытыллар Илиҥҥи экэниэмикэ пуорумугар «Уһук Илин сирин – норуокка» диэн дьыалабыай сиэссийэҕэ кыттыбыппыт. Онно гектары хайдах туһана сылдьарбытын туһунан кэпсээбиппитин сүрдээҕин сэҥээрбиттэрэ, элбэҕи ыйыппыттара. Бэйэбит да атын дьон үлэтин көрөн, сэргээн, өссө саҥа хардыылары оҥорорго уопут ылан кэлбиппит. Онон «Уһук Илиҥҥи гектар» бырагыраама киһи баҕа санаатын толороругар кыаҕы биэрэр. Манна даҕатаны эттэххэ, быйылгы ВЭФ-кэ видеоролик оҥорон ыыттыбыт.

--  «Үтүө санаа кытыла» диэн экологическай тэрээһини ыытар эбиккит дии?

-- Бүтүн Арассыыйа үрдүнэн «Ыраас уу, үтүө санаа кытыла» аахсыйа тиһигин быспакка ыытыллар. Онно сөп түбэһиннэрэн, Горнай улууһун Экологияҕа надзорун кытта кыттыһан, дьону-сэргэни, ыччаты түмэн, Мааттабыт тулатын ыраастаабыппыт, итиэннэ «Ыра санаам кытыла» диэн гитаранан ырыа күрэҕин, ыччакка квест оонньууну тэрийбиппит. Ону таһынан, дьиэ кэргэнинэн сапбор диэн тыынан устууга күрэхтэһии буолбута. Хас да түһүмэхтээҕэ. Ол иһигэр кумаҕынан дыбарыас оҥоруу эмиэ баара. Оҕолорго «Пенная вечеринка» умнуллубат өйдөбүлү хаалларбыта. Кырдьык, остуоруйа дойдута, үтүө санаа кытыла этэ.

Ааспыт кыһын Урбаан сылын арыйар тэрээһиҥҥэ сылы эргиччи үлэлиир «Maatta House» сынньалаҥ дьиэбит аһыллыыта буолбута. Толору хааччыллыылаах. Күнүскү өттүгэр 20 киһини батарар, түүнүн 8 ыалдьыт хонон-өрөөн сынньаныан сөп. Манна дьон араас кыра бырааһынньыктарын бэлиэтииллэр. Дьиэ кэргэнинэн, кэлэктиибинэн кэлэн сынньаналлар. Тыа да сиригэр итинник өҥөнү оҥоруохха сөбүн көрдөрдүбүт, үтүктээччи, батыһааччы элбээн эрэрэ үөрдэр.

-- Былааҥҥыт өссө да киэҥ буолуо.

-- Мааттабытын ВЭФ курдук улахан мунньахха билиһиннэрбиппитинэн киэн туттабыт. Улууспут баһылыга Никита Андреев улууска туризм хайысхатын сайыннарарга бэйэтэ туспа көрүүлэрдээх. Дьаһалта атын да үлэһиттэрэ, исписэлиистэрэ уонна урбаанньыттар биир ситимҥэ, биир тыыҥҥа үлэлии сылдьарбыт үлэҕэ-хамнаска улахан тирэх буолар. Бэрдьигэстээх нэһилиэгин дьаһалтатын үлэһиттэрэ куруутун сүбэ-ама буолаллар, туох баарынан көмөлөһөллөр. Улуус уонна нэһилиэк муниципальнай бырагыраамаларын өйөбүллэригэр тиксибиппит сүҥкэн көмө буолла. Уопсайынан, Бэрдьигэстээххэ араас бырайыактарынан граҥҥа кыттыы көхтөөх. Манна баһылыгы солбуйааччы Ксения Васильева ыйыытынан-кэрдиитинэн күүстээх хамаанда үлэлиир. Онон граҥҥа өссө кыттан, бырайыактарбытын кэҥэтэр баҕалаахпыт. «Ыалдьытымсах буолуу ассоциациятын» кытары Сөбүлэҥ түһэрсэн, салгыы хайдах сайдар туһунан кэпсэтиилэр, маастар-кылаастар буолбуттара. Төһөнөн умсугуйан үлэлиигин да, соччонон сонун идиэйэлэр төрөөн тахсан иһэллэр.
«Үтүө санаа кытыла» бэстибээлбитин сылы быһа ыытар оҥкулу оҥоро сылдьабыт: муус, мас оҥоһуктар күрэхтэрин, сайыҥҥы тэрээһиннэр араастарын киллэрэн. Үлэлээн бардахха, бириэмэ тиийбэт курдук. Улахан тэрээһиннэр элбэх үбү, түбүгү эрэйэллэр. Быйыл сайын биирдии күннээх өрөбүллээҕи тууру тэрийэн боруобалаатыбыт. Маныаха удьурҕайтан оҥоһуктар түмэллэрэ (сал. В. Дьячковскай), «Mini-Zoo» пиэрмэ (сал. Я. Данилова), ретро массыыналар быыстапкалара (сал. З.Павлов), худуоһунньук-дизайнер Августина Филиппова үлэлэрин түмэлэ баар буолан, кэлэр дьону сэргэхситэр. Эдьий Дора: «Мааттаҕа үс үрэх кэлэн түһэн, ыраастанан ааһар сирэ», -- диэбитэ. Ол иһин сөтүөлээбит дьон: «Эттиин-хаанныын, өйдүүн-санаалыын ыраастанныбыт», -- диэччилэр. Күүс-уох ылан бараллар.
2022 уонна 2024 сыллар түмүктэринэн, улууска «Бастыҥ урбаанньыт»” буолбуппут, Урбаан уонна туризм миниистирин Махтал суругунан бэлиэтэммиппит. Биһиги дьиэ кэргэн аатыттан олохтоох дьаһалтабытыгар, улууспут салалтатыгар, бэйэбит нэһилиэнньэбитигэр, төрөппүттэрбитигэр, чугас уруу-аймах дьоммутугар, доҕотторбутугар, чуолаан Т. Ксенофонтоваҕа, фотограф-видеограф С. Кривошапкинаҕа махтанабыт.
Биһиэхэ Мааттаҕа кэлэн сынньаныҥ, Саха Сирин туризма сайыннын!

Маргарита ИВАНОВА – Айартыына.
Хаартысканы Агеевтар тиксэрдилэр.