Уопсастыба

Ааспыттан сэгэттэххэ,

Саха сиригэр 1853-1855 сс. сылдьыбыт учуонай Ричард Маак олохтоохторго харах ыарыыта киэҥник тарҕаммытын бэлиэтээбитэ. Ол төрүөтүн маннык ыйбыта: «Сахалар кыһыннары-сайыннары буруо, ыыс-быдаан быыһыгар сылдьаллар: кыһын көмүлүөк оһох чаана, сайын түптэ буруота, манна сааскы өттүгэр хаартан киһи хараҕа саатарын эбэн кэбиһиэххэ».

Харах ыарыытын эмтээһиҥҥэ бастакы хардыыны саха бастакы луохтуура Прокопий Сокольников оҥорбута, Чурапчыга балыыһа арыйан, илин эҥээр улуустарга одурууну (трахоманы) утары охсуспута. Губернатор Иван Крафт ыҥырыытынан, 1908 уонна 1909-1910 сс. соҕурууттан окулистар бөлөхтөрө кэлэн үлэлээбитэ. 1910 с. Дьокуускайга харах пууна аһыллыбыта.

Саха аптаныамынай өрөспүүбүлүкэтин салалтата доруобуйа харыстабылыгар улахан болҕомтотун уурбута. 1924 с. Иркутскайтан харах быраастарын көһө сылдьар этэрээтин аҕалан үлэлэппитэ. Доруобуйа харыстабылын наркомун 1925 с. атырдьах ыйын 25 күнүгэр таһаарбыт бирикээһинэн, 15 куойкалаах харах диспансера тэриллибитэ, сэбиэдиссэйинэн Степан Титов ананан, өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин саҕалаабыта.

1924-1925 сс. чинчийии көрдөрбүтүнэн, Саха Сирин үрдүнэн 100 тыһыынча киһиттэн 1370 киһи хараҕа суох, харалҕан харахтаах өссө элбэх, нэһилиэнньэ 29 %-а одурууннаах эбит.

Үйэлээх кирбии

Дьэ онон, 1925 с. атырдьах ыйын 25 күнэ өрөспүүбүлүкэҕэ офтальмологическай сулууспа төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар.  Бу бэлиэ даатаны Офтальмологическай клиническэй балыыһа дьоһуннук көрсөр. Алдаҥҥа, Ленскэйгэ, Нерюнгрига, Ньурбаҕа, Өлүөхүмэҕэ, Сунтаарга, Үөһээ Халымаҕа, Чульмаҥҥа баар салааларын кытары холбоон, 250 анал үрдүк уонна анал орто үөрэхтээх исписэлиистэрдээх балыыһа офтальмология эйгэтигэр дойду биир бастыҥ клиниката буола үүннэ. Нэһилиэнньэҕэ көмөнү кэмигэр уонна үрдүк хаачыстыбалаахтык оҥорор туһуттан, чинчийэр-диагнозтыыр, эпэрээссийэлиир тэриллэри, тиэхиньикэни саҥардыыга утумнаахтык үлэлиир. Офтальмоонкологияттан уонна харах олоҕун патологиятыттан ураты харахха эпэрээссийэ 95 %-ын оҥорор.

– Өрөспүүбүлүкэҕэ офтальмология сайдан кэлбит устуоруйатын сырдатар элбэх саҥа чахчылары Национальнай архыыптан, улуустардааҕы балыыһалар архыыптарыттан буллубут, онно тирэҕирэн итиэннэ ааспыт уонна бүгүҥҥү кэмнэри ситимнээн мусуой оҥоруохпут, киинэ устуохпут. Сайын атын эрэгийиэннэри ыҥыран, уопут атастаһыылаах кэмпириэнсийэ тэрийиэхпит. Үбүлүөйдээх дьаһалы атырдьах ыйыгар ыытыахпыт, – диэн кэпсиир Иван Луцкан.

Айсен Николаев көҕүлээбит «Мобильнай луохтуурдар» бырайыагын чэрчитинэн, 2024 с. офтальмологтар улуустарынан сылдьан 10 тыһыынча киһини көрбүттэр, 1,5 тыһыынча эпэрээссийэни оҥорбуттар. Эпэрээссийэ миэстэҕэ оҥоһуллара катарактанан ыалдьыы көрдөрүүтүн биллэрдик намтаппыт, ол түмүгэр глаукома аҕыйаабыт. Тоҕо диэтэххэ, катаракта эрдэттэн эппэрээссийэлэнэрэ глаукоманы сэрэтии биир сүрүн дьаһала эбит.

Оҕолорбут тустарыгар

Клиника быраастара иллэрээ сыл өрөспүүбүлүкэ оскуолаларын үөрэнээччилэрин чинчийэн, бэрэбиэркэҕэ хабыллыбыт оҕо 85 %-а (!) хараҕа мөлтөҕүн быһаарбыттар. Ону учуоттаан оҕо отделениета кэҥэтиллибит: урукку өттүгэр үс эрэ кэбиниэттээх салааҕа бүтүн «кынат» бэриллибит, оонньуур зона тэриллибит, икки быраас ыстаата, диагностыыр-эмтиир аппарааттар эбии көрүллүбүттэр.

– Билигин миопия эпидиэмийэтэ кэллэ, гаджетынан уонна төлөпүөнүнэн оонньуур, эрэсиими тутуспат буоланнар, бэл, уһуйаан саастаах оҕолор харахтара мөлтөх. Хомойуох иһин, ону төрөппүттэр хойутаан өйдүүллэр, көрдөрүнэргэ уонна эмтээһини саҕалыырга табыгастаах кэми куоттаран кэбиһэллэр. «Амблиопия» диэн, судургутук эттэххэ, утуйбут харах синдрома баар, ону быһаарарга окудиска эрдэттэн көрдөрүнэр ирдэнэр. Былырыын биир саастаах игирэ кырачааннарга эпэрээссийэ оҥоһуллубута. Онон сэрэтэр-өйдөтөр үлэ күүскэ ыытыллара наада, – диэн этэр үрдүк категориялаах офтальмолог-быраас Светлана Потапова.

Эпэрээссийэлиир блок

Кэнники сылларга диагностыыр, эмтиир, эпэрэссийэлиир тэрил 95 %-а саҥардыллыбыт, онон аныгы технологиянан толору сэбилэммит, эпэрээссийэни 10 остуолунан оҥорор катаракта уонна рефракционай хирургия салаата ааспыт күһүҥҥүттэн аһыллан үлэлии-хамсыы турар.

– Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга туох саҥа технология тахсарын, атын эрэгийиэннэргэ кэллиэгэлэрбит хайдах үлэлии олороллорун кыраҕытык кэтээн көрөбүт, исписэлиистэр идэлэрин үрдэтиини тиһигин быспакка тэрийэбит. Саҥа тэриллэринэн хааччынарга араас бырагыраамаларга тирэҕирэбит. Ол курдук, 2022-2024 сс. «Нэһилиэнньэҕэ офтальмология көмөтүн оҥорууну сайыннарыы» бырагыраамата үлэлээбитэ, ОМС (мэдиссиинэ булгуччулах страхованиетын) чэрчитинэн, 1 мөл солк диэри сыаналаах тэрили атыылаһар көҥүллэнэр уонна үрдүк технологическай мэдиссиинэ көмөтүн тэрийии бырагыраамата баар итиэннэ биллэн турар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн иһинэн үлэлиир тустаах бырагыраамабыт, министиэристибэбит өйөбүлэ улахан төһүү буолаллар. Холобур, харах сырдыгы билэр бүрүөтүн түгэҕиттэн түһэрэн көрдөрөр оптическай когерентнай томограф 18 мөл солк., микроскоп 22 мөл. солк., харах илин-кэлин кэрчиктэригэр эпэрээссийэни оҥорор комбайн 12 мөл., харах сетчаткатыгар лазеркоагуляцияны оҥорор лазер 20 мөл. солк. сыаналаах этилэр. Былырыын барыта 10 тыһыынча эпэрээссийэни оҥорбуппут, ол иһиттэн 1,5 тыһыынчаны улуустарга, 2 тыһыынчаны Донецкайга, – диэн билиһиннэрэр кылаабынай быраас.

Саҥа салааны кэккэлэһэ турар элбэх кыбартыыралаах дьиэ бастакы этээһигэр, 1 тыһ кв. м. иэни түүлэһэн, доруобуйа харыстабылын тэрилтэтигэр ирдэнэр санитарнай нуорманы толору тутуһан оҥорбуттар. Улахан куорпустан анал көрүдүөрүнэн сылдьыллар. 20 палааталаах, хас биирдии палаатаҕа ыарыһахтар иккилии буолан сыталлар, күҥҥэ түөртэ аһыыллар.

– Тааттаттан 19 буолан бэҕэһээ кэлбиппит. Бу сарсыарда мин уҥа хараҕым катарактатын эпэрээссийэлэттим, этэҥҥэ буоллахпына, сарсын тахсыам, – диэн үөрэ-көтө кэпсиир Виссарион Слепцов.

Окулист анааһынынан

Үс этээһинэн клиниканы кэритэн көрдөрөн баран, Иван Петрович саалаҕа суруналыыстар ыйытыыларыгар хоруйдаата. Олортон нэһилиэнньэ ордук интэриэһиргиэн сөптөөхтөрүн биэрэбит.

– Манна быһа көрдөрүнэ кэлиэххэ сөп дуо?

– Суох. Киин куоракка уонна улуустарга баар салааларбыт бастакы көмөнү тэрийэллэр, эпэрээссийэ биитэр уустук эмтэнии ирдэнэр пациеннарын манна кинилэр ыыталлар. Биһиги пациены учаастактааҕы окулист туруорбут диагноһынан дириҥэтэн чинчийэбит, ол түмүгүнэн эмтиибит, эпэрээссийэлиибит. Мобильнай луохтуурдар эмиэ оннук үлэлииллэр, бу нэдиэлэҕэ биир биригээдэбит арҕаа улуустарынан сылдьар. Киин балыыһалар көрдөрөр дьоннорун мунньан тоһуйаллар, холобур, Бүлүү балыыһата 40 киһини эпэрээссийэҕэ бэлэмнээн олорор. Бастакы сүһүөх тэрилтэлэри кытары ситимнээхтик үлэлиирбит бириэмэни көдьүүстээхтик туһанар, элбэх ыарыһаҕы хабар кыаҕы үөскэтэр. Урут дьон эпэрээссийэлэнэрин хас да сыл кэтэһэр буоллаҕына, билигин уочарат биир-икки эрэ ый буолар.

– Кубуота, лимиит диэн баар дуо?

– Суох.

– Төлөбүрдээх өҥөнү төһө оҥороҕутуй?

– Ити хайысханан үлүһүйбэппит. Сорукпут: элбэх киһини хаачыстыбалаахтык уонна босхо эмтээһин.

– ДНР-га эмиэ үлэлиигит.

– Донецкай уобаласка өрөспүүбүлүкэ шефтэһэр куораттарыгар Кировскайга, Докучаевскайга үлэлиибит. Былырыын 2025 эпэрээссийэни оҥорбуппут. Онуоха өрөспүүбүлүкэ харчыта барарын курдук саныыр сыыһа, үп федерацияттан көрүллэр. Иккиһинэн, онно үлэлиирбитин итэҕэйбиттэрэ Саха Сирин эмчиттэрин билинии буолар.