Уопсастыба

Кыратыттан үлэҕэ эриллэн
Иннокентий 1924 с. тохсунньу 10 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар, I Моорук нэһилиэгэр, Истээх диэн алааска күн сирин көрбүтэ. Бэйэтиттэн үс сылынан балыс Елена диэн балтылааҕа. Ийэтэ Өкүлүүнэ эрдэ өлбүтэ, онон Кеша аҕатыгар көмө буолаары, Табаҕа оскуолатын алтыс кылааһын бүтэрээт, үлэ киһитэ буолбута.
1942 с. күһүн ФЗО (фабричнай-заводской үөрэх) кууруһугар ыҥырыллан, куоракка үөрэнэ киирбитэ. Аччык аҥардаах ыарахан усулуобуйаҕа сылдьан ыалдьан, 1943 сыл саас дойдутугар кэлбитэ, Андреев аатынан холкуоска солбуйааччы бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ.
1944 с. бэс ыйыгар аармыйаҕа барар бэбиэскэни туппута. Мальта тимир суол ыстаансыйатын таһыгар биир ыйдаах үөрэҕи ааһан, Монголия норуодунай өрөспүүбүлүкэтин таһыгар баар 25-с стрелковой батальон байыаһа буолбута.
Бастыҥ байыас
Милитарстскай Япония биһиги дойдубутугар саба түһэргэ анаан мөлүйүөнтэн тахса киһилээх Квантунскай аармыйаны бойобуой бэлэмҥэ тутан турбута. Ол иһин, арҕаа фроҥҥа төһө да тыҥааһыннаах сэрии бара турдар, Сэбиэскэй Сойуус салалтата Уһук Илиннэҕи байыаннай уокуругу күүһүрдүбүтэ.
1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр сарсыарда 4 чааска Японияны утары сэриини биллэрбитэ. Квантунскай аармыйаны оннун булларар хабыр киирсиилэр саҕаламмыттара. Иннокентий Эверстов чааһа өстөөх оборуонатын тоҕу көтүүгэ бастакынан киллэриллибитэ. Мэҥэ уола бүлүмүөччүгүнэн ананан, өстөөх үрдүгэр сибиниэс-буулдьа ардаҕын куппута. Ис Монголиянан Гоби кумах куйаарын эт атаҕынан хааман, уот куйааска, таммах уу баҕалаах уһун сындалҕаннаах сырыытын сылдьыбыта.
– Хинган сис хайатыгар өстөөх амбразуралара, доттара ахсаана биллибэт элбэх этэ. Араас кыбычыын суоллаах-иистээх, тоһуурга сөптөөх сир аайы хабыр киирсиилэр буолаллара. Сорох доттарга “смертниктэр” диэн ханна да тахсан барбат гына сыабынан кэлгиллибит саллааттар бааллара сөхтөрбүтэ, киһи өйүгэр кыайан баппат көстүү этэ, -- диэн ыйытыы күүһүнэн кэпсээн, быктаран ааһара.
Кыһыл Аармыйа үөһэттэн-аллараттан, тимир-сибиньиэс ардаҕын кутан, үлтү кумалаан Квантунскай аармыйаны бэринэргэ күһэйбитэ. Иннокентий Эверстов Кытай Чанчунь куоратын босхолоһон, Кыайыы кытыастар кыһыл былааҕын күөрэччи көтөхпүтэ. Бу сэрии кылгас эрээри, олус кырыктаах, элбэх сүтүктээх этэ...
Сэрии аймалҕана ааһан, Иннокентий Эверстов бастаан «Юголзер-хить» диэн Монголияҕа баар байыаннай чааска, онтон Соловьевскай тимир суол ыстаансыйатын аттыгар турар пограничнай заставаҕа сулууспалаабыта. Туйгун байыас быһыытынан сыаналанан, биир сыллаах алын сүһүөх хамандыырдары бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн, отделение хамандыыра, взвод хамандыырын көмөлөһөөччүтэ буолбута, старшай сержант званиетын ылбыта. Забайкальетааҕы байыаннай уокурукка сыллата ыытыллар бэргэн ытааччылар күрэхтэһиилэригэр ситиһиилээхтик кыттан, чиэскэ-бочуокка сылдьыбыта. 1950 с. балаҕан ыйыгар демобилизацияламмыта.

Ситиһиилээх үлэ сиэрдээх сыанабыла
Дойдутугар кэлээт, эдэрдии эрчиминэн үп салаатын ааҕынынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1952 с. Анна Зыкованы кэргэн ылан, ыал буолбута. 1955 с. «Табаҕа» уонна Калинин аатынан холкуостар холбоһууларыгар эрэбиисийэлиир хамыыһыйаны салайбыта.

Табаҕаҕа 1955 с., холхуос өссө бөдөҥсүйүөн иннинэ, хара саһылы иитэр пиэрмэ тэриллибитэ. Саҥа холкуос бырабылыанньатын туруорсуутунан, Иннокентий Михайлович бу пиэрмэ сэбиэдиссэйинэн анаммыта итиэннэ 12 сыл устата эҥкилэ суох үлэлээбитэ. 1956 сыл түмүгүнэн, бэйэтэ көрөр 30 ийэ саһылыттан 117 саһыл оҕотун ылан, 115 саһыл тириитин судаарыстыбаҕа туттаран, холкуоска 170 тыһыынча солкуобайы киллэрбитэ. Кэргэнэ Анна Яковлевна сыһыарыллыбыт 15 ийэ саһылыттан 74 төрүөҕү ылбыта. Бу оччолорго улууска бастыҥ, өрөспүүбүлүкэҕэ үчүгэй көрдөрүү буолан, Эверстовтар иккиэн 1957 с. Дьокуускайга, тыа хаһаайыстыбатын өрөспүүбүлүкэтээҕи быыстапкатыгар, 1958 с. Москубаҕа, Норуот хаһаайыстыбатын ситиһиитин Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкатыгар кыттар чиэстэммиттэрэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотатынан бэлиэтэммиттэрэ.
Иннокентий Михайлович 1967 сылтан холкуос, сопхуос араас эппиэттээх салааларыгар эҥкилэ суох үлэлээбитэ. 1985 сыл күһүнүттэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта, доруобуйата да мөлтөөбүтэ. Аҕа дойду сэриитин иккис истиэпэннээх уордьанынан, «Японияны кыайыы иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн уонна элбэх үбүлүөйдээх мэтээллэринэн наҕараадаланан чиэстэммитэ.
Эйэҕэс-сайаҕас майгытынан, үлэни-хамнаһы билэринэн-сатыырынан дьоҥҥо-сэргэҕэ олус ытыктанара. Мин Табаҕаҕа биригэдьиирдиир сылларбар, кини кыладыапсык этэ. Ол кэмтэн чугастык билсэн, олус ытыктыыр аҕа табаарыһым буолбута.
Хоһоон хомуурунньуга
Эверстовтар тоҕус оҕону төрөтөн, иитэн-үөрэттэрэн, ыал оҥортоон, уруу-аймах дьоннорун тэнитэн сирдээҕи аналларын толорбуттара. Иннокентий Михайлович 1990 с., Анна Яковлевна 2009 с. күн сириттэн күрэммиттэрэ. Билигин оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ ытык-мааны дьоннорун олоҕун салгыыллар, үлэ-үөрэх үөһүгэр айа-тута сылдьаллар.
Уола Михаил Иннокентьевич аҕатын туһунан ахтыытыгар сигэнэн, ситэрэн биэрдэххэ, киһи олорон ааспыт олоҕо атын, саҥа өттүттэн арыллан кэлэр эбит.
– Аҕам саанан бэркэ ытара. Ордук күөрэтэрин ордороро, кус саа ылар сиринэн кэллэр эрэ, икки уостаах саатынан аахтара таммалатан түһэрэрэ. Мин кыра сылдьан, кус көтүтэн биэрээччи буолан, ону барытын кэтээн көрөрүм, кустар табыллан түстэхтэринэ үөрүүм үрдэ суох буолара, көрөргө да астыга! Үксүгэр хоһулатан ыта сатыыра, онно байанайа биэрдэҕинэ, дьэ олуһун үөрэрэ. Били аармыйаҕа сылдьан ыта үөрүйэҕэ биллэр эбит этэ уонна оччолорго ботуруон да аҕыйаҕа күһэйэрэ буолуо. Ыксаабакка холботон ытан боччумнук бултуйара. Балыкка да илим, муҥха, ардьаах курдук тэриллэрдээҕэ, балык аһынан дьиэ кэргэттэрин тутаппат этэ, чугас ыалларын да матарбат идэлээҕэ, – диэн киэн тутта кэпсиир.
Быйыл кыһын Михаил аҕата аармыйаҕа сылдьан, 1946-1949 сс., сыал ытар кумааҕыга суруйбут хоһооннорун түмэн, кинигэ оҥорон таһаарда. Аҕатын 100 сылынан, Улуу Кыайыы 80 сылынан аймах-билэ дьонугар дьэ дьоһун бэлэҕи оҥордо. «Аҕам суруйарын сайыннарбыта буоллар, өссө биир буойун бэйиэт тахсыахтааҕа хаалбыт», -- диир.
Түмүкпэр Иннокентий Михайлович биир хоһоонун ол кинигэттэн биэрэрбин көҥүллээҥ. Буорах сыттаах, сыал ытар кумааҕыга суруллубут буойун хоһооно Улуу Кыайыыбыт кэрэһитэ буолуохтун.

ТАБААРЫСКА СУРУК
(Афанасий Зыковка)

Иннокентий ЭВЕРСТОВ

Көҥүллээҥ, төрөөбүт дойдубар,
Күндүлээх уолчааным аатыгар
Көҥүл тыл ылбакка да буоллар
Күргүөмнээх сурукпун аныырбын.

Эн биһи биир тэҥҥэ оонньооммут
Истээхпит хонуутун барыырбыт,
Чугастыы биир сиргэ үөскээммит
Үөлээннээх доҕордуу буоларбыт.

Мин, саха кыракый уолчаана
Дойдуну көмүскүүр чиэстэнним,
Ийэ сир эрэллээх буойуна
Ахсаабат, мөлтөөбөт күүстэнним.

Эн күүстээх үлэнэн күүрэҥҥин
Ийэ сир кыайыытын тэрийсиэн,
Мин туйгун ытааччы буоламмын
Өстөөҕү кутааҕа түһэрсиэм.

Мин манна баҕарар баҕаккам –
Өстөөҕү түргэнник суох гыныы,
Аҕыйах сылынан дойдукам
Чэлгийэр күөнүгэр айанныам.

Мин онно эргийэн тиийэммин
Эрчимнээх үлэнэн күүрүөҕүм,
Араастаан симэммит, киэргэйбит
Хонуутун кырсынан хамыаҕым.

Оччоҕо эн биһи иккиһин
Дьэ, эмиэ үөрүүнэн көрсүөхпүт,
Ол кэннэ кыайыылаах дьол иһин
Дойдуну уруйдуу туойуохпут.
1945 сыл, МНР.

Лаврентий РОМАНОВ,
Мэҥэ Хаҥалас.
Хаартыскалары ааптар хааччыйда.