Уопсастыба

Саҥа сокуон барылын туһунан нэһилиэнньэҕэ сиһилии быһаарар соруктаах норуот дьокутааттара бугүн икки бөлөҕүнэн арахсан, улуустарга айаннаатылар. Ол курдук, Ил Түмэн Олохтоох салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев уонна Ил Дархан сүбэһитэ Игорь Николаев Бүлүү бөлөх улуустарыгар барда. Кинилэр үлэлэрин сарсын Бүлүү куоратыттан саҕалыахтара.
Спикер Алексей Еремеев салайааччылаах бөлөх: норуот дьокутааттара Андрей Находкин, Олег Марков, Тихон Скрябин, Арассыыйа үтүөлээх юриһа Макар Яковлев илин эҥээр улуустарынан сылдьар.  Бастакы көрсүһүү бүгүн сарсыарда Майаҕа тэрилиннэ.

Алексей Еремеев кэпсэтиини саҕалыырыгар саҥа сокуон барыла сэтинньи 26-27 күннэригэр ыытыллар пленарнай мунньахха бастакы ааҕыыга көрүллэрин эттэ. Ахсынньы 17 күнүгэр бэрэстэбиитэллээх уорганнар дьокутааттарын үһүс сийиэһэ ыытылларын, онно 500 дэлэгээт кэлэрэ былааннанарын туһунан кэпсээтэ:
– Сийиэскэ Мэҥэ Хаҥаластан 40 дьокутаат талыллан киириэхтээх. Онуоха сокуон барылыгар туох этиилээххитин, көннөрүүлээххитин этэр тоҕоостоох түгэн тохсойор. Сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылыллыбытын кэннэ, бэйэҕит уларытыыларгытын, этиилэргитин киллэриэххитин сөп. Бу көрсүһүү былдьаһыктаах кэмҥэ буола турар. Ил Түмэҥҥэ бүддьүөтү көрүү кэмин үгэнэ, сөбүлэҥ хамыыһыйаларыгар ханнык хайысхаҕа төһө харчыны тыырабыт диэн көрүү буолар. Кэлэр пленарнай мунньахха бүддьүөтү ылыныахтаахпыт.

Спикер салгыы бүгүҥҥү көрсүһүү сыалын-соругун быһаарда:
– Мэҥэ Хаҥаласка кэлбиппит диэн уопсайа 50-ча дьокутаат илии баттааһыннаах сокуон барыла Ил Түмэҥҥэ көрүллүөхтээх. Ис хоһооно хайдаҕый? 33 №-дээх федеральнай сокуон барыла 2021 сыллаахха ахсынньыга кэлбитэ уонна 2022 сыл тохсунньу 10 күнүгэр диэри көрө охсон этиилэргитин ыытыҥ диэн Госдуума эппитэ. Ил Түмэн бэйэтин санаатын тиһэн, кэмигэр ыыппыта. Пленарнай мунньахха аҕыс көннөрүүнү киллэрбиппит. Онтон Анал байыаннай дьайыы саҕаланан, олохтоох салайаныыга буолуохтаах уларыта тутуу икки сыл кэриҥэ тохтообута. Былырыын сокуон барылын иккис ааҕыытын көрөбүт диэннэр, ити үлэ салҕаммыта. Бастакы барылыгар «муниципальнай реформа дойду үрдүнэн биир таһымнаах барар уонна муниципалитеттарбыт биир таһымнаах буолаллар» диэн этэ. Биһиги этиилэрбитин истибиттэрэ эрээри, олох бүтэһиккэ диэри муниципальнай уокурук буолуохтаах диэн санааны ыһыктыбакка олорбуттара. Оннук буолуохтаах да сабаас курдуга. Ол муниципальнай уокурук иһигэр хайдах даҕаны дьаһаныҥ диэн этэ. Ол эбэтэр, холобур, Мэҥэ Хаҥалас муниципальнай уокурук бэйэтэ туспа буолар буоллаҕына, нэһилиэктэригэр администрациялар баар буолаллар, ол аата, муниципальнай уокурук аппараата диэн өйдөбүллээх. Баһылыга, муниципальнай тэриллиитэ суох. Ону сүрүннээн түөрт субъект: Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Татарстаан, Башкортостаан уонна Красноярскай кыраай утарсыбыппыт. Манна даҕатан эттэххэ, сотору кэминэн Татарстаан Судаарыстыбаннай Сэбиэтин дэлэгээссийэтэ олохтоох салайыныыга, төрөөбүт тылга-өскө уопут атастаһа кэлиэхтээх. Инньэ гынан, олох кэнники биһиэхэ утары баран, уларытыылары ылыннылар. Бэйэтэ уратылардаах, үгэстэрдээх, киэҥ нэлэмэн сиргэ-уокка олорор дьон итинник бэйэни салайыныы көрүҥэр үөрэммит буоллаҕына, субъект бэйэтин сокуонунан икки таһымнаах салайыныыны хаалларыан сөп диэн туспа нуорманы киллэрбиттэрэ. Ол сокуон ылыллаатын кытары Ил Дарханныын сүбэлэһээт, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэрбиппит: «Икки таһымнаах олохтоох салайыныыны Саха Сиригэр хаалларабыт», -- диэбиппит. Инньэ гынан, барылга сүрүннээн ол сылдьар. Биһиги тугу да уларыппаппыт – нэһилиэктэр, улуустар олорбуттарын курдук олоруохтара. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр барыта 445 муниципальнай тэриллии баар: 34 муниципальнай оройуон (улуус), икки куораттааҕы уокурук, 48 куораттааҕы, 361 тыа сирин поселениелара. Маны барытын оннунан хаалларабыт диэн, саҥа сокуон барылыгар сурулла сылдьар.
Билигин саамай ыарырҕатар боппуруоспут диэн, 33 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа биир таһымнаах муниципалитет буолар, инньэ гынан, улуустар, нэһилиэктэр боломуочуйалара барыта биир диэн ыйбыттар. 12 боломуочуйаны судаарыстыба муниципалитеттарга биэриэн сөп, өскөтүн бэйэтэ субвенциялаах, үптээх буоллаҕына. Тэҥнээн көрдөххө, урукку 131 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа чопчу ыйылла сылдьар: «оройуон таһымнаах тэриллиилэр, сэлиэнньэлэр, куораттааҕы уокуруктар маннык боломуочуйалаахтар» диэн. Билигин барыта биир буолбут. Уратылаах эрэ субъектарга икки таһымнаах тиһиги хаалларар буоллахтарына, бэйэлэрин сокуоннарынан ону ылыныахха сөбүн туһунан этиллибит. Сокуоҥҥа быйыл сайыны быһа анал хамыыһыйаны бэлэмнээн үлэлээтибит. Улаханы уларытымыаххайыҥ диэн түмүккэ кэллибит уонна урукку 131 №-дээх федеральнай сокуон боломуочуйаларынан сиэттэрэн, урукку сокуоннарга тирэҕирэн, нэһилиэктэр илдьэ сылдьар боломуочуйаларын нэһилиэк илдьэ хаалыахтаах диэн түмүккэ кэллибит.

Салгыы ыйытыыларга хоруйдааһын, олохтоохтор, улуус уонна нэһилиэктэр дьокутааттарын санааларын истии буолла.
Дьокутааттар күнүстэн киэһэ Аммаҕа тиийэн үлэлээтилэр. Сарсын Чурапчыга уонна Тааттаҕа сылдьыахтара диэн Ил Түмэн пресс-сулууспата иһитиннэрэр. 

Хаартыска: Василий Кононов түһэриитэ.