Уопсастыба

Хуньчунь
Үс дойду (Арассыыйа, Хотугу Кэриэй уонна Кытай) быысаһар кирбиилэригэр турар Хуньчунь куорат туһунан Арассыыйа докумуоннарыгар XIX үйэ иккис аҥаарыттан ахтыллыбыт. 1886 с. икки судаарыстыба кыраныыссатын туһунан «Хуньчунь боротокуола» оҥоһуллубут. 1900 с. Новокиевскэй (билиҥҥинэн Краскино) бөһүөлэктэн Кытай Гирин провинциятыгар тиийэ барар тэлэгэрээп ситимэ бу куоратынан тардыллыбыт. Ити курдук, Приморьены кытары сибээс өртөн олохтоммут.
Биһиги турфирма оптуобуһунан Владивостоктан 4 чаас айаннаан, кыраныыссаны Краскинонан туораабыппыт. Аара баран иһэн көрдөххө, суол икки өттүнэн бааһыналар уонна тэпилииссэлэр элэҥнэһэн ааһаллар. Сорох сиргэ түүрүллүбүт оттордоох бааһынаҕа ынахтар мэччийэ сылдьаллар, оту туох эрэ матырыйаалынан бүрүйбүт буоланнар, тыыппат эбиттэр.
Хуньчунь 1990-с сс. саҕалаан улааппыт, элбэх тутуу ыытыллыбыт, эргиэн-урбаан кэҥээбит, косметология, мэдиссиинэ сайдыбыт, өҥө араас көрүҥэ баар буолбут. Онуоха Арассыыйа дьоно улахан өҥөлөөхтөр диэн гидтарбыт Алешалаах Наташа кэпсээбиттэрэ. Кинилэр көмөлөрүнэн үгүс кэрэ-бэлиэ сирдэри көрбүппүт, олортон ойо тутан сырдатабыт.

Чэйи иһии сиэрэ-туома
«Чайный дом у Андрея» маҕаһыыҥҥа эйэҕэс-сайаҕас кытай кыыһа Соня чэй туһунан элбэҕи кэпсээтэ, быыһыгар араас көрдөөҕү саҥаран-иҥэрэн, үөртэ-көтүттэ.
Кытайдар чэйи V үйэттэн билбиттэр. Үһүйээн этэринэн, биир манаах сэппэрээк сэбирдэҕин быһа тардан ылан, итии ууга бырахпыта суураллан, дыргыл сыттаах утах буолбут. Чэйи үүннэрии ньымата чочуллан, чэйи бардарыы, иһии култуура биир ураты көрүҥэ итиэннэ айылҕалыын дьүөрэлэһии, ыалдьытымсах буолуу, ытыктабыл бэлиэтэ, доруобуйаны бөҕөргөтөр эмп буолбут.
– Амтанын толору арыйар, иҥэмтиэлээх эттиктэрин көдьүүстээхтик туһанар туһугар чэй табатык оҥоһуллуохтаах, – диэн баран Соня чэйи бардарыыны көрдөрдө.
Бастаан чэй сылааһын тутар туһугар бардарар иһитин (үрүт өттүнэн сиэккэлээх дьоҕус таас чаанньыгы) итии уунан сайҕаата. Онтон сиэккэҕэ икки ньуоска чэйи уган баран, оргуйбут итии (75-95°C) ууну кутаат, ону раковинаҕа тохто. Итинэн чэй быылын сайҕаабыт уонна чэй сэбирдэҕин «уһугуннарбыт». Салгыы итии ууну кутан баран, чаанньыгын аһаҕас туруорда (хаппахтаатахха, чэй «тыыммат», үчүгэйдик барбат диэн быһаарда). Икки мүнүүтэ кэриҥинэн, чэйин кыракый пиалаларга кута-кута, амсатта. Ити курдук, хас да суорду, ол иһигэр «Дракон хараҕын уута» диэн күөх чэйи, «Император кистэлэҥэ», «Көмүс хаас», «Кыһыл халаат» диэн кыһыл (биһиги этэ үөрэммитинэн, хара) чэйдэри билиһиннэрдэ.
– Чэйи холкутук олорон, кыра-кыратык омурдан иһиллэр. Бэйэ сөбүлүүрүнэн үүтү, мүөтү эбэтэр саахары кутан, амтанын байытыллар. Сиэккэҕэ кутуллубут чэйи биэстэ бардарыллар, – диэтэ.
Итиэннэ чэйи сэртипикээттээх анал маҕаһыынтан эрэ атыылаһар ордук, сымыйа бородууксуйа элбэх, бакыаттаах чэйи туттумаҥ, ол барыта тобох-ибэх буолар диэн сүбэлээтэ. 350 юань суумалаах чэйи атыыласпыт дьоҥҥо дьоҕус бардарар чаанньыгы кытары кыракый уолчаан статуэткатын бэлэхтээтэ.

Аҕыс ат пааматынньыга
Хуньчунь туһунан бастакы чахчы сурукка-бичиккэ 700-с сс. киллэриллибит. Оччолорго Бохай (Маньчжур) судаарыстыбатын уобалаһын киинэ эбит. Аата даҕаны маньчжур тылыттан төрүттээх, «быыс чэрчитэ» диэн. Инньэ гынан, бу маньчжурдар, кытайдар уонна кэриэйдэр култууралара алтыспыт куората эбит. Былыргы маньчжурдар култуураларын сырдатар «Бохай саарыстыбата» түмэлгэ киһи билэрэ-көрөрө элбэх. Арай, ону ситэн ойуулуурга тыл тиийбэт...
Түмэл иннигэр сүүрэн дьигиһитэн иһэр аттардаах «Аҕыс ат» пааматынньык турар. Китайга 8 сыыппара үп-харчы, баай-дуол, оттон сылгы ситиһии бэлиэлэрэ эбиттэр (маньчжурдар сабыдыаллара буоллаҕа). Быйыл Дьөһөгөй оҕотун сыла буолан, пааматынньыкка болҕомто күүһүрбүт: кэлбит эрэ барыта манна хаартыскаҕа түһэр уонна дьылҕа табыллыыны, баайы-дуолу тосхойоругар көрдөһөн, бытархай харчыны ууран ааһар.

Олордуу мастар
Хуньчуньтан Янцзыга диэри үс чааһынан тиийиллэр. Хайа тэллэҕин «кыһан» оҥоһуллубут көбүс-көнө аспаал суолунан айаннаатыбыт, хас да сиргэ хайаны курдат хаһыллыбыт холлороон суолларынан киирэн таҕыстыбыт.
Суол икки өттүнэн олордуу мас уонна сэппэрээктиҥи үүнээйи элбэҕэ сөхтөрөр. Маһы бала кэрдииттэн итиэннэ ууну харса суох хачайдааһынтан дьоҕус өрүстэр, күөллэр уолан, сири-дойдуну кумах былдьаан барбытыттан дьиксинэн, Сунь-Ятсен көҕүлээһинэн, 1980-с сс. маһы олордуу хампаанньата саҕаламмыт. 1990-с сс. «Улуу күөх эркин» судаарыстыбаннай бырагыраама ылыллыбыт. Сунь-Ятсен өлбүт күнэ (кулун тутар 12 күнэ) Маһы олордуу национальнай күнүнэн биллэриллэн, дойду үрдүнэн субуотунньуктар тэриллэллэрэ үгэскэ кубулуйбут. Ол түмүгэр, ойуур сирэ 24 %-ынан кэҥэтиллибит.

Өстүөкүлэ далаһа
Янцзы таһыгар туриһы барытын угуйар-ыҥырар Өстүөкүлэ далаһа баар. Икки хайаттан тирэнэн, ыарахан уйуктаах тимир ханааттарынан тартарыллан, сиртэн 260 миэтэрэ үрдүккэ ыйанан турар. 400 миэтэрэ усталаах.
Муостата өстүөкүлэ (6 сантымыатыр халыҥнаах), онон аллараа туох баара барыта ытыска уурбуттуу көстөр. Өссө ньиэрбэни күүрдэр аттракцион баар, хааман истэххинэ, атаҕыҥ анныгар өстүөкүлэ уонча сиринэн ойо барар уонна таас үлтүрүйэр тыаһа иһиллэр диэбиттэрэ да, биһиги, хата, оннукка түбэспэтэхпит. Иннибит диэки көрөн кэбиһэн баран, ойоҕос ханааттан тутуһан, бэйэ-бэйэбитин батысыһан, аргыый аҕай туораабыппыт уонна соннук төттөрү хааман кэлбиппит. Кэмиттэн кэмигэр күүһүрэн кэлэр тыалтан далаһа биэтэҥнии турара сүрэҕи салыбыратара.
Далаһаны туораан, кыһыл көбүөрүнэн тэлгэммит муостаҕа чиҥник үктэнэн эрэ баран, аллараа нэлэһийэн сытар сири-уоту көрбүппүт. Чахчы киһи куйахата күүрүөх, мэйиитэ эргийиэх үлүгэрэ этэ.

Саҥа дьылы көрсүү
Тохсунньу 31 күнүгэр улахан Эргиэн киинин үһүс этээһигэр Саҥа дьыл бырааһынньыга тэриллибитэ. Гид Наташа этэринэн, саалаҕа 400 киһи киирэр, ол иһиттэн 170-а киниэхэ сыһыарыллыбыт туристар эбиппит. Болдьоммут чааска ааҕа-ааҕа киллэрэн, остуолларынан олордубуттара. Барыта Арассыыйа туристарын мунньубуттар, бырааһынньыгы салайан ыытааччылары уонна үҥкүүһүттэри Владивостоктан ыҥырбыт быһыылаахтара.
Бастаан Ханчунь куорат мээрэ кэлэн эҕэрдэлээбитэ, икки улахан судаарыстыба доҕордуу сыһыана сайда турарыгар баҕаран тыл эппитэ. Дьэ ол кэнниттэн Сахалинтан, Хамчааткаттан саҕалаан, Саҥа дьылы көрсүү сиэрэ толоруллан, көр-нөр, үҥкүү-битии оройуттан тутуллубута. Дьокуускай бириэмэтинэн түүн 12 чаас буолбутугар: «Саҥа Дьыл Саха Сиригэр үүннэ!» – диэн биллэрбиттэрэ, онуоха сахалар сыанаҕа тахсыбыппыт. Бөлөх аатыттан Томпо суруналыыһа Любовь Моторина эҕэрдэлээн, сахалыы уруйу-айхалы түһэрбитэ. Саҥа дьылы көрсүү биир эрэ сааланан муҥурдамматаҕын, Дьокуускайтан тиийбит атын бөлөх дьоно төрдүс этээскэ бырааһынньыктаабыттарын кэлин истибиппит.
Ити курдук Кытай бары куораттарынан араас дойдулартан элбэх киһи кэлэн Саҥа дьылы көрсүбүт, «CGTN Русский» телеханаал иһитиннэрбинэн, сити күннэргэ аҥардас Пекиҥҥэ дойду ис да, тас да өттүттэн 8,8 мөлүйүөн турист сылдьыбыт!

Атыы-эргиэн
Сүрүннээн Арассыыйа дьоно кэлэр буоланнар, үгүс маҕаһыыннар, рестораннар ааттара кытайдыы-нууччалыы суруллубуттар. Көрдөххө, элбэх кыбартыыралаах олорор дьиэлэр бастакы этээстэрэ барыта маҕаһыын, кафе уо.д.а., туспа турар хастыы да этээстээх Эргиэн кииннэрэ эмиэ элбэхтэр.  Сорох атыыһыттар нууччалыы балачча билэллэр, өссө «Дьокуутуйа!» – диэн соһуталлар. Нууччалыы билбэт өттүлэрэ суотабай төлөпүөн тылбаасчытын туһаналлар.