Уопсастыба

1934 сыл кулун тутар 25 күнүгэр, хайыһар успордун көрүҥэ үгэннээн турар кэмигэр, ийэтинэн-аҕатынан Чурапчы Мындаҕаайытыттан, Чакырыттан, Хайахсытыттан төрүттээх-уустаах, ССРС успуордун маастарыгар хандьыдаата Алексей Данилович Евграфов күн сирин көрбүтэ. Кини -- Сахатын Сиригэр аатын соргулаахтык ааттаппыт, дьоһун суолун-ииһин хаалларбыт, “Алексей Евграфов!” дэттэрбит биллиилээх хайыһардьыт. Өрөспүүбүлүкэҕэ барыта 28 төгүл, күрэхтэстэҕин аайы кэриэтэ, бастаталаабыта.

Хайыһар суолугар бигэтик туруу

1960 с. аармыйа, производство кэнниттэн 26 сааһыгар СГУ-га тыа хаһаайыстыбатын бакылтыатыгар бэтэринээр салаатыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Үтүөлээх тириэньэрдэр К.С. Золотарев, П.П. Харитонов илиилэригэр киирэн, хайыһарынан утумнаахтык уонна күүскэ дьарыктаммыта. Көрдөрүүлэр өр күүттэрбэтэхтэрэ. Үнүбэрсиэт күрэхтэһиилэригэр күүстээх хайыһардьыттар иннилэригэр түспүтэ. Бастаабыта. 1962 сыллаахха 30 км дистанцияҕа Саха АССР чөмпүйүөнүн үрдүк аатын ылыаҕыттан олоҕун хайыһары кытта ыкса ситимнээбитэ.
1963 сыллаахха Чочур Мырааҥҥа буолбут Саха Сирин норуоттарын кыһыҥҥы спартакиадаларыгар учууталлар хамаандаларыттан кыттыбыта. Москубаттан, Красноярскайтан, Хабаровскайтан, Благовещенскайтан кэлбит хайыһардьыттар кыттыылаах 4х10 эстэпиэтэҕэ сүүрэн, маастардар иннилэригэр түһэн, учууталлар профсойуустарын хамаандата иккис миэстэлэнэригэр төһүү күүһүнэн буолбута. 30 км сиргэ сүүрүүтүн өрөспүүбүлүкэ уонна Москуба маастардарын кэннилэриттэн үсүһүнэн түмүктээбитэ. Өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибитэ.
“Спартак”, “Трудовые резервы”, “Урожай”, “Динамо” икки ардыларыгар күрэхтэһиилэр, профсойуус спартакиадалара, Саха АССР чөмпүйэнээттэрэ сотору-сотору ыытыллаллара. Саха Сирин күүстээх маастардарын, биллиилээх хайыһардьыттарын Уус Алдантан Семен Черноградскайы, Иван Жиркову, Алдантан Александр Бородулины, Игорь Москвины, “Динамоттан” Сергей Петровыҕы, Тааттаттан Атос Кулаковскайы, Чурапчыттан Николай Захаровы уо.д.а. чулуулары кытта илин-кэлин түһүспүтэ. Хайаларыгар даҕаны кыайыы улахан сыранан ситиһиллэрэ. Ол быыһыгар, Арассыыйа чөмпүйүөнүн Ксендзовы кыайан күүстээх хайыһардьыт буоларын итэҕэппитэ.
Саха үнүбэрсиэтигэр үөрэнэр сылларыгар Сэбиэскэй Сойуус Универсиадаларыгар Кемеровоҕа, Ленинградка, Красноярскайга, Пермьҥэ, Бүтүн Сойуустааҕы турнирдарга Сахалииҥҥа, Магадааҥҥа күрэхтэспитэ. Бэтэрээнинэн ааҕыллар 35 сааһыгар Алексей Евграфов 1969 с. олунньу ыйыгар Сибиир, Уһук Илин, Урал, Орто Азия уонна Казахстаан V Универсиадатын хайыһарга күрэхтэһиитигэр, тыа хаһаайыстыбатын бакылтыатыгар үлэлии сылдьан, СГУ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибитэ. Семен Черноградскай 15 км уонна 30 км чөмпүйүөннээбитэ, Семен Прокопьев үһүс буолбута. Алексей Евграфов икки дистанцияларга иккиэннэригэр сүүрэн, төрдүс уонна бэһис үчүгэй көрдөрүүлэрдэммитэ. 4х10 км эстэпиэтэҕэ Семен Черноградскай, Атос Кулаковскай, Алексей Евграфов, Семен Прокопьев састааптаах хамаандата Пермь уонна Новосибирскай хамаандаларын кэнниттэн үһүс бириистээх миэстэҕэ тиксибитэ. Универсиада түмүгүнэн СГУ хамаандата бастакы миэстэни ылан, Куубогынан наҕараадаламмытыгар Алексей Евграфов сүҥкэн кылаатын киллэрсибитэ. Устудьуон кыргыттар эмиэ бэркэ кыттыбыттара, миэстэлэспиттэрэ.
1963 с. саҕалаан 1981 с. 47 сааһыгар диэри эдэрдэри тэҥнээхтэрин курдук ылынан, иэмэх талахтыы эрийсибитэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ 17 төгүл бастаабыта, “Спартак” ДСО күрэхтэһиилэригэр 8 төгүл, “Урожай” ДСО күрэхтэһиилэригэр 3 төгүл чөмпүйүөннээбитэ. Бүтэһигин, 15 км “Урожайга” чөмпүйүөннээн, олоҕун анаабыт хайыһар суолун чиэстээхтик түмүктээбитэ.

Хайахсыкка сэргэхсийии

2014 с. муус устарга 80 сааһыгар өрөспүүбүлүкэ хайыһарга турнира Алексей Данилович олорор-үлэлиир Хайахсытыгар тэриллибитэ. “Урожайдар” түмсүбүттэрэ. Бүөмнээн анаан-минээн дьиэтигэр тиийэ сылдьыбыппыт. Дьэ, кырдьык, кэпсэнэ сатаабат, ыйытыы, моһуйуу күүһүнэн кэпсэтии буолбута. Онно быктаран аһарбытыгар уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар суруллубуттарынан, хайыһарынан сүүрүүгэ ССРС маастарын нуорматын хаста даҕаны толорбут. 1962 с., 1967 с. уонна 1971 с. толортообута, докумуоннара ситэтэ суоҕунан бигэргэтиллибэтэхтэр. Бүтэһигин, алтыа буолан маастар нуорматын толорбуттар. "Дастабырыанньаҕытын, значоккутун сайын ылыаххыт", -- диэн буолбут. Кэтэспиттэр. Ол сыл сайыныгар, дойдутугар, Алексей Евграфов Хайахсыкка оттуу сылдьан, ээр-сэмээр, араадьыйа сонуннарын кэтэһэр эбит. Биирдэ түбэһэн, дьэ, истибит. Биэс киһи аатын ааттаабыттар, кини аатын эппэтэхтэр. Бүттэҕэ ол. Маастар нуормалаах күрэхтэһиигэ бастаабытын үрдүнэн, маастары биэрбэтэхтэрэ, дьэ, дьикти. Чулуу хайыһардьыт Алексей Евграфов симик харахтарыгар хомолто, курус санаа күлүктэрэ көстөн ааһарга дылыларын, сэһэргэһэ олороҥҥун сэрэйэҕин эрэ. Дастабырыанньатын ылбакка орто дойдуттан барда.
Ол, уон икки сыллааҕыта, Алексей Данилович Евграфов 80 сааһыгар аналлаах үбүлүөйдээх турниры өрөспүүбүлүкэ хайыһарга федерациятын бэрэсидьиэнэ Семен Семенович Иванов, федерация толорооччу дириэктэрэ Иван Иванович Харлампьев үүннээн-тэһииннээн салайбыттара. Кылаабынай судьуйанан хайыһарга аналлаах Дьокуускайдааҕы 5 №-дээх оҕо успуортоскуолатын дириэктэрэ Александр Будимирович Слепцов үлэлээбитэ. Афанасий Петрович Дорофеев баһылыктаах Хайахсыт нэһилиэгин дьаһалтата, актыыба, оскуола кэлэктиибэ, уопсастыбаннаһа, түөлбэлэр, олохтоохтор, итиэннэ, ССРС култууратын туйгуна, аатырбыт чабырҕахсыт Мария Андреевна, СӨ Үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх тойуксут, алгысчыт Валерий Петрович кэргэннии Герасимовтар баһылаан-көһүлээн, уус-уран тылынан хоһуйан, үөрүүлээх дьаһалы бырааһынньыктыы быһыыга-майгыга, үрдүк тэрээһиннээхтик ыыппыттара.
Амма, Мэҥэ Хаҥалас, Таатта, Уус Алдан, Чурапчы, Нам, Хаҥалас, Хатас, Дьокуускай, Ньурба, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскэй, Мииринэй, Уус Майа, Үөһээ Дьааҥы кыайыыга суоттанар 80-ча хайыһардьыттара саастарынан араас бөлөхтөргө араарыллан, икки күн устата ким үчүгэй бэлэмнээҕин быһаарсыбыттара.
Үөһээ Дьааҥыттан кэлэ сылдьар аҕам саастаах физкултуура учуутала, хайыһардьыт Петр Томскай аҕалан бэлэхтээбит кыылын тириитин олбоҕор тэлгэнэн, олоҕун аргыһынаан нуучча тылын учуутала Мария Степановнатынаан сыана ортотугар кэккэлэһэ олорор, уос номоҕор киирбит кынаттаах хайыһардьыт Алексей Евграфовка үгүс эҕэрдэ тыллар анаммыттара, күндү бэлэхтэр туттарылыбыттара. Үлэһит үтүөтэ, киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолара арыллыбыта.

Өлгөм бириистэрдээх турнир

Хайыһар күрэхтэһиитигэр саастарынан араарыллан араас дистанцияларга классическай уонна көҥүл ньыманан сүүрүүлэр кыайыылаахтарыгар бириистэр хото туттарыллыбыттара. Алексей Евграфов мөссүөннээх өйдөбүнньүк мэтээллэр, дипломнар, сыаналаах бириистэр туттарыллыбыттара. Хамаанданан түмүккэ бастакы миэстэни чурапчылар, иккиһи намнар, үсүһү ньурбалар ылаттаабыттара. Муҥутуур чөмпүйүөннэринэн буолары ситиспит Нам хайыһардьыта Иннокентий Тихонов булт саатынан, Чурапчыттан Марианна Семенова тэлэбиисэри ылбыттара. Сүүһүнэн сүрүн бириистэри Афанасий Дорофеев баһылыктаах Хайахсыт нэһилиэгин дьаһалтата, актыыба, түөлбэлэр, олохтоохтор туруортаабыттара. Уус-уран дьоҕурдаахтар ырыанан-үҥкүүнэн доҕуһуоллаабыттара. Сааскы тыаллыын хатыспыт хайыһардьыттар чэбдик салгынынан тыынан, эрчим, күүс-уох ылан, үгүс үүнэр көлүөнэ ыччаттарга, аҕам саастаахтарга үтүө холобуру көрдөрбүт үйэ уһулуччулаах хайыһардьыта Алексей Евграфовка махтанан тарҕаспыттара.

Кырдьык тиллиэхтээх!

РФ уонна СӨ физическэй култуураҕа уонна успуорка үтүөлээх үлэһитэ, хайыһарга РФ маастарыгар хандьыдаата, СГУ-га тириэньэрдээбит, Агротехнологическай үнүбэрсиэт эти-хааны сайыннарыыга уонна иитиигэ каапыдаратын сэбиэдиссэйэ Дмитрий Платонов санаатын үллэһиннэ. Кини Алексей Евграфов үрдүк тиэхиньикэлээх хайыһардьытын, киэҥник атыллаан, далайыылаахтык барарын, олимпиецтэр Вячеслав Веденини, Федор Симашову санатарын, тыа сириттэн тахсыбытын, хайыһар төрүттэммитэ 100 сылыгар, “Урожай-75” уонна Саха Сиригэр үрдүк үөрэх 70 сыллаах үбүлүөйдэригэр ахтыллара тоҕоостооҕун, сэтинньи 7 күнүгэр “Түүҥҥү Туймаада уоттара” устудьуоннар ортолоругар үтүө үгэскэ кубулутуллан сыллата ыытыллар аһаҕас күрэхтэһии быйыл АГАТУ ипподромугар А.Д. Евграфовка ананарын, Алексей Евграфов курдук чулуу хайыһардьыт аатын үйэтитэр инниттэн, үс төгүл толорон баран иҥэриллибэккэ сылдьар спортивнай аатын-суолун РФ успуордун миниистирэ Михаил Дегтяревка тиийэ туруорсан, ССРС успуордун маастарын дастабырыанньатын уонна түөскэ кэтиллэр бэлиэни толорторон ыларга олохтоох этиини киллэрдэ. Этии оруннаах. Кырдьык өрөгөйдүөхтээх!

Баһылай Посельскай. Хаартыскалары ааптар тиксэриитэ.