Общество

Мэдиссиинэ өҥөтө тиийимтиэ буоларыгар

Ил Түмэн Төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева кэпсэтиини саҕалыырыгар Аартыкаҕа доруобуйа харыстабыла социальнай хайысхалааҕын ыйда.

– Аартыка олохтооҕун доруобуйатын туруга күннээҕи аһылыктан, олорор усулуобуйаттан, ис туругуттан тутулуктаах. 2010 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһатын кылаабынай бырааһа Назаров көҕүлээһининэн, “Анаабыр алмаастара” хампаанньа өйөбүлүнэн, Эдьигээҥҥэ офтальмологтар көһө сылдьар биригээдэлэрэ кэлэн нэһилиэнньэни көрбүтэ, эпэрээссийэ оҥорбута, ол түмүгэр 20 киһи көрөр кыахтаммыта. Куоракка кэлэн, көрдөрүнэр-эмтэнэр кыаҕа суох дьон махтала муҥура суоҕа.  Ол кэмтэн мобильнай биригээдэлэр үрдүк таһымҥа таҕыстылар. Ааспыт сыл харах быраастарын көһө сылдьар биригээдэлэрэ 19 улууска сырыттылар, ол иһигэр Аартыкаҕа. Барыта 1400 пациены көрдүлэр, 1502 эпэрээссийэни  оҥордулар. Бу хайа да сыллааҕы көрдөрүүнү куоһарар.

Ил Дархан Айсен Николаев дьаһалынан ылыллыбыт “2023-2027 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аартыка түбэтигэр анал мэдиссиинэ маҥнайгы көмөтүн тэрийии саҥа мадьыала” бырагыраама чэрчитинэн, эмчиттэрбит үлэлэрэ өссө үрдүк таһымнанна, мэдиссиинэ өҥөтө тиийимтиэ буолуутугар өрөспүбүлүкэ  атын эрэгийиэннэргэ холобур буолла. Ол эрээри, быһаарыыны эрэйэр кыһалҕалар өссө да бааллар, ол туһунан бүгүн кэпсэтиэхпит, – диэтэ.

Уларыйыылар киирэллэр

Доруобуйа харыстабылын миниистирин солбуйааччы Любовь Бурнашева кэнники сылларга киһи үйэтэ уһаабыта бэлиэтэнэрин, 2024 сыл түмүгүнэн, киһи олоҕун уһуна ортотунан 72,9 сааска тэҥнэспитин туһунан эттэ:

– Төһө да көрдөрүү үчүгэй курдук буоллар, кэккэ сытыы боппуруостарга иҥнэбит, ордук Аартыка улуустарыгар. Манна өлүү көрдөрүүтэ үрдүк: ааспыт сыл түмүгүнэн, 1000 киһилээх нэһилиэнньэҕэ 11,5-кэ тэҥнэстэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн орто көрдөрүү -- 8,3. Үлэлиир саастаах 100 тыһыынча киһиэхэ 886,7-ҕэ тэҥнэһэр, бу эмиэ өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүттэн үрдүк. Өлүү түбэлтэтэ үксүн хаан эргиирин ыарыыларыттан, искэнтэн, тас биричиинэлэртэн тахсар, оттон үлэлиир саастаах нэһилиэнньэҕэ тас биричиинэ баһыйар, -- диэтэ.

Аартыка улуустарыгар оҕо төрөөһүнүн көрдөрүүтэ үрдүк, 2024 сылга 1000 киһиэхэ 13,5 тэҥнэстэ. Саҥа төрөөбүт оҕо өлүүтэ 25,5 %-ынан намтаабыт, ол эбэтэр 1000 оҕо төрөөбүтүттэн 3,8 оҕо өлбүт, бу иннининэ көрдөрүү 5,1-гэ тэҥ эбит. Былырыын Аллайыаха улууһугар биир ийэ уонна оҕо суорума суолламмыт.

Миниистир солбуйааччыта иһитиннэрбитинэн, Аартыка олус киэҥ иэннээх сиринэн тайаан сытарынан, манна бырааһынан хааччыллыы киин улуустардааҕар намыһах. 2023 сылга Ил Дархан уурааҕынан ылыллыбыт дьаһалга олоҕуран, мэдиссиинэ систиэмэтигэр тиһиктээх уларыйыылар киирэллэр. 2024 сылтан мобильнай биригээдэлэр ыраах сытар 70 нэһилиэккэ үлэлээбиттэр, Аартыка улуустарын хабан, 35 тыһыынча киһини көрбүттэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтин мобильнай биригээдэлэрин уопута биһирэнэн, дойду атын эрэгийиэннэригэр тарҕанан эрэр эбит.  

Сытыы боппуруос быһыытынан Аартыкаҕа логистика сүрүн кыһалҕа буоларын эттэ. Өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэргэ ыарыһахтары аҕалыы санитарнай авиация сайдыытын ирдиир, телемэдиссиинэ – түргэн интэриниэти. Көһө сылдьар УЗИ-аппарааттар, онкомаркердары оҥорор суһал тиэстэр, ыраахтан кэтээн көрүү олоххо киирэр. Ол эрээри, каадыр тиийбэт буоллаҕына, хайдах даҕаны аныгы технология туһата суох буолар. Билигин Аартыкаҕа олорор 1 тыһыынча киһиэхэ 4 эрэ быраас баар, бу өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүттэн намыһах.

Дьону хабыы кэҥиир

Өрөспүүбүлүкэтээҕи клиническэй балыыһа кылаабынай бырааһа Алена Никитина Аартыкаҕа үлэлиир мобильнай биригээдэлэр тустарынан сырдатта. Бу үлэ сүрүн хайысхата нэһилиэнньэ доруобуйатын чинчийии, ыарыыны кыратыгар булуу, анал эмтээһини анааһын, ыарыһахтарга диспансернай кэтэбил, ол иһигэр телемэдиссиинэни туттуу.

Бырайыак олохтоохтор доруобуйаларын көрүнэллэригэр ураты  кыаҕы арыйар. Киин балыыһалар баазаларыгар үрдүк технологиялаах, аныгы тэриллэргэ ыарыһахтар толору чинчийиини ааһаллар. Хас биирдии биригээдэ 12-14 эмчиттээх, ол иһигэр кыараҕас идэлээх быраастар уонна орто сүһүөх исписэлиистэр бааллар.

Былырыын  75 мобильнай биригээдэ (оҕолорго 15,  улахан дьоҥҥо 40, тииһи эмтииргэ-оҥорорго 12, психонаркологическай 8 биригээдэ) үлэлээбит. Аартыка 89 нэһилиэнньэлээх пууна (100 %) уонна мөлтөх суоллаах-иистээх 134 нэһилиэктэн  57-тэ  (42,5 %) хабыллыбыт.

Нэһилиэнньэни мэдиссиинэ көрүүтүнэн хабыы кэҥиир. 2024 сылга 35 тыһ. 151 киһи көрдөрбүт, бу 2023 сылтан 1 тыһ. 618 киһинэн (4,8 %-ынан) элбэх. 2023 сылы кытары тэҥнээтэххэ, 121 тыһ. 529 оҕо, 12,8 %-ынан элбэх оҕо көрдөрүммүт. Аартыка түбэтигэр барыта 28 тыһ. 216 киһи көрдөрбүт, ол иһигэр 11 тыһ. 489 оҕо.

2025 сыл маҥнайгы кыбаарталыгар мобильнай биригээдэлэр 22 төгүл айаннаабыттар, 24 оройуону (ол иһигэр, Аартыка бары улуустарын) хаппыттар.

Парамиэдиктэр ирдэнэллэр

Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһин дириэктэрэ, РФ үтүөлээх бырааһа, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата Дмитрий Алексеев санитарнай инструктордары (парамиэдиктэри) бэлэмнээһин уонна үөрэтии ураты суолталааҕын бэлиэтээтэ. Ыстаадаларга, ыраах сытар нэһилиэктэргэ быраас кэлиэр диэри суһал көмөнү оҥорон, киһи олоҕун быыһыахха сөп. Ол иһин, мэдиссиинэ кэллиэһигэр Аартыкаҕа маҥнайгы суһал көмөнү оҥоруу араас ньымаларын үөрэтэллэр. Ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, хоту сирдэргэ араас оһол, эчэйии, үлүйүү, сүһүрүү ыарыылара өлүү биричиинэтигэр иккис миэстэҕэ тураллар. Онон бастакы, суһал көмөҕө ураты болҕомто ууруллан, устудьуоннар илбийии араас ньымаларын таһынан, тырааныспары ыытары, тостууга уонна үлүйүүгэ көмөнү оҥорууну баһылыыллар.

Дмитрий Алексеев парамиэдиктэри бэлэмнээһиҥҥэ судаарыстыба өйөбүлэ ирдэнэрин эттэ, көс олохтоох табаһыттар, балыксыттар уо.д.а. мэдиссиинэ тэриллэринэн, эминэн-томунан хааччыллыахтаахтарын ыйда. Бу боппуруоһу норуот дьокутааттара Елена Голомарева уонна Виктор Губарев хас да төгүл көтөхпүттэрин санатта.

– Бастакы суһал көмө сөпкө оҥоһулуннаҕына, эмтэнии кэмэ аччыыр, эчэйии түргэнник оһор, миэдиктэр кэлиэхтэригэр диэри тыыны өрүһүйэр, -- диэн туран, кэллиэс оҥорбут мэдиссиинэ тэриллэрин, эми-тому харайар суумкатын (аптечканы) билиһиннэрдэ. Маны чуумсуктар, табаһыттар, балыксыттар, булчуттар миэстэтигэр хаһан баҕарар туһаныахтарын сөп.

– Хас биирдии оскуолаҕа аччаабыта маннык биэс нобуор баар буолуохтаах. Сыаната удамыр, 1700 солкуобай. Норуот дьокутааттара бу боппуруоһу өйүүллэригэр көрдөһөбүн, -- диэтэ.

Салгыы мэдиссиинэ кэллиэһигэр үрдүкү кылаас оҕолорун уонна призывниктары маҥнайгы көмөнү оҥорууга үөрэтэллэрин, каадырдары аттарыыга систиэмэлэээх үлэ барарын туһунан кэпсээтэ. Медкэллиэһи бүтэрбиттэри үлэҕэ анааһын биһиги эрэ өрөспүүбүлүкэбитигэр баар. Аартыкаҕа стоматологтар, фармацевтар тиийбэттэрин учуоттаан, тус  сыаллаах үөрэтии кэрискэтин кэҥэтэргэ эттэ.

Тус сыаллаах үөрэтии

Үөрэх уонна билим миниистирин бастакы солбуйааччы Михаил Присяжнай тус сыаллаах үөрэтии балаһыанньатын иһитиннэрдэ.

– Тус сыаллаах үөрэтиигэ кубуота олохтонон, хас биирдии улууска исписэлиистэри бэлэмнииргэ усулуобуйа тэрилиннэ. Оскуолаларга үлэ барар эрээри, улуус дьаһалталарыттан көмө ирдэнэр. Билигин Эдьигээн, Булуҥ уонна Дьааҥы улуустарыгар Нерюнгритааҕы мэдиссиинэ кэллиэһин салаалара үлэлииллэр. Улуус өттүттэн көмө суох буоллаҕына, маннык үлэ сатаан барбат, -- диэтэ.

Түмүккэ

Норуот дьокутааттара үгүс ыйытыылары биэрдилэр, этиилэри оҥордулар. Парамиэдиктэри бэлэмнээһиҥҥэ, сырдатар-үөрэтэр тэрээһиннэргэ болҕомтолорун уурдулар. Киирбит этиилэр төгүрүк остуол сүбэлээһиннэригэр киириэхтэрэ диэн туран, Елена Голомарева кыттыбыттарга махтанна.

Хаартыскаҕа Петр Данилов (Ил Түмэн) түһэриитэ.