Общество

-- Василий Николаевич, Эдьигээн улууһа тэриллибитэ 95 сылын туолар. Үйэ кэриҥэ устуоруйаҕытыгар  сүрүн кэрдиис кэмнэри, ситиһиилэри, түгэннэри сырдат эрэ.

-- Эдьигээн национальнай эбэҥки оройуона баай устуоруйалаах, үлэни-үөрэҕи өрө туппут, дэгиттэр талааннаах үтүө дьонунан, кэскиллээх кэнчээри ыччатынан киэҥник биллэр. Манна хотугу аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуота түөлбэлээн олорор, нэһилиэнньэ уопсай ахсааныттан  47% -ын ылаллар.

Кэлиҥҥи сыллардааҕы көрдөрүүлэринэн оройуоҥҥа 4023 киһи олорор. Оройуон түөрт нэһилиэктээх: Бэстээх, Эдьигээн эбэҥки национальнай нэһилиэгэ, Лииндэ эбэҥки национальнай нэһилиэгэ (Баахынай сэлиэнньэтэ) уонна Кыстатыам эбэҥки тыа нэһилиэгин түөлбэтэ (Кыстатыам).

Оройуоммут сүрүн суолталаах ситиһиитинэн  2008  сыллаахха ыытыллыбыт референдум түмүгүнэн эбэҥки национальнай ыстаатыһын ылыныы буолар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Эдьигээн национальнай эбэҥки оройуона ыстаатыһын биэрэр туһунан быһаарыы ылыллыбыта номнуо 17 сыл ааста.  Бу ыстаатыс ылыныыта сүрүн сыалынан төрүт олохтоох хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар култуураларын, олорор эйгэлэрин харыстааһын, төрүт тылларын сөргүтүү буолар.

--  2021 сылтан, хоруона хамсыга үгэннээн турар уустук кэмиттэн, этэргэ дылы, аан дойдуга атын үйэ саҕаланар кэмиттэн үлэҕин саҕалаабытыҥ. Дьэ, бу төрөөбүт улуускун салайбыт кэрчик кэмҥэр оройуоҥҥа туох үлэ, сайдыы барда?

-- Кэлиҥҥи сылларга биһиги оройуоммутугар тутууга үгүс үлэ ыытылынна. Ол курдук, “Олохтоохтору хаарбах туруктаах дьиэлэртэн көһөрүү” федеральнай бырагыраама тиһигин быспакка күүстээхтик ыытыллар. Оройуон киинигэр 45 кыбартыыралаах таас дьиэ тутуллан,  2022 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ. 2023 сыллаахха Кыстатыам сэлиэнньэтигэр 12 кыбартыыралаах уопсай дьиэ тутуллубута.

2024 сылга улуус киинигэр икки улахан социальнай эбийиэк тутулунна. Ол курдук, элбэх хайысхалаах (многофункциональнай), аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир успуорт саалата.  Саалаҕа Эдьигээннэр киэн туттар биир дойдулаахпыт, көҥүл тустууга олимпийскай чөмпүйүөн Роман Михайлович Дмитриев аатын иҥэрдибит.

Улуус киинигэр “Дюмия” этно култуура киинэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга аанын тэлэччи аста. Бу туһунан кылгастык кэпсээтэххэ, элбэх сыллар устата Эдьигээн нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ култуура дьиэтэ суох олорбуттара. Саха Сирин Ил Дархана 2019 сыллаахха улууска үлэтин чэрчитинэн кэлэ сырыттаҕына, олохтоохтор бу боппуруоһу күүскэ көтөхпүттэрэ. Ол кэнниттэн Айсен Сергеевич өйөбүлүн ылан, култуурабыт киинэ олоххо киирдэ, Эдьигээн дьонун-сэргэтин үөрүүтүн үксэттэ.

Былырыын, 2024 сылга,  сибээс опти-волокно илииньийэтэ (ВОЛС) холбоммута эмиэ  биир улахан суолталаах түгэн. ВОЛС Бүлүү улууһун хоту нэһилиэктэрин ааһан, салгыы биһиги улууспут Бэстээх уонна Баахынай сэлиэнньэлэрин хабан, «Бүлүү оройуонун Киров сэл. - Эдьигээн оройуонун Эдьигээн сэл.» маршрутунан тардылынна. Бу сибээс олохтонуута «Аартыка Синергията» федеральнай бырайыак бастакы түһүмэҕэ буолар. Уопсайа 360 км. усталаах кабель тардылынна. Ол түмүгэр оройуон үс нэһилиэнньэлээх пууна үрдүк тэтимнээх Интэриниэккэ холбонор кыахтанна.

Быйыл  кулун тутарга өссө биир улахан эбийиэги үлэҕэ киллэрдибит. Ол курдук, Бэстээх сэлиэнньэтигэр кытаанах оттугунан оттуллар хочуолунай улэҕэ киирдэ. Эһиил нэһилиэнньэ көрдөһүүтүнэн манна уопсастыбаннай баанньык тутуллуохтаах.

-- Тугу өссө ситэрэр сорук турарый? Ханнык бырайыактар, баҕа санаалар туолууларыгар уустуктары көрсөҕүт?

-- Бастатан туран, Эдьигээн сэлиэнньэтигэр 450 миэстэлээх оскуола уонна Лииндэ нэһилиэгин Баахынай сэлиэнньэтигэр оскуола-уһуйаан тутуута былааҥҥа баар. Бырайыактыыр-симиэтэлиир докумуоннарын бырайыактыыр тэрилтэ түмүктээтэ.

Маны сэргэ, былырыын  Эдьигээҥҥэ 45 кыбартыыралаах дьиэ тутуута саҕаламмыта. Бэдэрээттэһэр тэрилтэнэн «Ива-строй» СК ХЭТ буолар. Ааспыт сыл балаҕан ыйыгар 180 сыбаайа туруоруллубута.

Бэстээх сэлиэнньэтигэр “Сахам Сирэ ХХІ үйэҕэ” Өрөспүүбүлүкэтээҕи үтүө дьыала хамсааһынын бырагырааматынан  45 миэстэлээх элбэх функциялаах киин тутуута былааннанар. Сметалыыр-бырайыактыыр докумуоннара оҥоһуллан судаарыстыбаннай эсппэртиисэни бара сылдьар.

-- Улуускут ураты – национальнай. Култуураҕытын, төрүт дьарыккытын, омуккутун, тылгытын харыстыыр, сайыннарар, тарҕатар дьаһаллар, үлэлэр, тэрээһиннэр туһунан билиһиннэрдэххитинэ.

-- Үөһээ этиллибитин курдук, Эдьигээн национальнай эбэҥки оройуона ыстаатыһа 2008 сөргүтүллүбүтэ, сокуонунан бигэргэммитэ.

Манан сиэттэрэн, дьокутааттар мунньахтара «Суглан» диэн ааттанар. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаалара –  таба иитиитэ, бултааһын, балыктааһын.

Манна даҕатан эттэххэ, хотугу аҕыйах ахсааннаах омукка балыктааһын -- төрүт үгэспит, балык -- сүрүн аһылыкпыт. Улуус иһигэр балыгынан дьарыгырар, араас бас билиигэ 20-тэн тахса тэрилтэ баар. Бары балыктыыр учаастактаахтар, сылын ахсын кубуота тыырыллан, кыһыннары-сайыннары үлэлиилллэр.

Биир бөдөҥ оҥорон таһаарааччынан “Эдьигээн” ТХПК буолар. Таба иитиитин сайыннарар сыалтан, атын оройуон хаһаайыстыбатыттан табаларынан хааччыммыта. Өрөспүүбүлүкэ, оройуон уонна олохтоох бүддьүөттэр өйөбүллэринэн Эбээн-Бытантайтан 500 табаны атыыласпыппыт. Инникитин да таба ахсаанын элбэтиигэ кэккэ үлэ былааннанар. Биллэн турар, манна эмиэ үп – харчы сүрүн оруоллаах.

Төрөөбүт төрүт тыл ханнык баҕарар омук киһитигэр дьайар күүһэ олус улахан. Улууспутугар төрүт эбэҥки тылын, култууратын, норуоппут устуоруйатын харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга улахан болҕомтону уурабыт. Холобур, 2015 сылтан үөрэх бары тэрилтэлэригэр саҥа ирдэбиллэри киллэрбиппит. Ол иитинэн алын кылаас үөрэнээччилэригэр 1-2 чаас эбэҥки тылын үөрэтии уруоктара, уһуйааннарга куруһуоктар баар буолбуттара. Хомойуох иһин, оройуоҥҥа эбэҥки тылын толору баһылаан илдьэ сылдьааччы, нууччалыы эттэххэ “носитель языка” суох.  Ол да буоллар, эбэҥки тылынан ырыа ыллыыллар, хоһоон ааҕаллар, дьыктаан суруйаллар.

Култуура уопсастыба олоҕор дьоһун оруоллаах. Улууспутугар  20-тэн тахса куруһуок, ансаамбыл уонна айар түмсүүлэр үлэлииллэр.Төрүт култуураны сайыннарыыга, харыстааһыҥҥа сүрүн сыал-сорук туруорабыт. Ыччаты национальнай үгэстэри ытыктыыр тыыҥҥа иитии, хотугу норуот култуурунай нэһилиэстибэтин үөрэтии, тилиннэрии уонна ол билиини киэҥ маассаҕа тарҕатыы буолар.

Маны сэргэ, Эдьигээн улууһун дьаһалтата уонна Өрөспүүбүлүкэтээҕи гуманитарнай чинчийии үнүстүүтэ бииргэ үлэлэһии туһунан дуогабарга илии баттаспыппыт. Докумуоҥҥа олоҕуран холбоһуктаах таһаарыылары бэлэмнээһин, кэмпэриэнсийэлэри ыытыы, түмэллэрбитигэр, оскуолаларга сүбэлиир-амалыыр, методическай көмөнү оҥоруу көрүллэр. Оройуон архыыбыгар биллииллээх дьоммут туһунан хараллан сытар документальнай нэһилиэстибэни харыстааһыҥҥа көмө оҥоруохтара.

-- Эдьигээҥҥэ ыччат төһө олохсуйар, онуоха туох усулуобуйа оҥоһулларый?

-- Үөрүөх иһин эдэр ыччат оройуоҥҥа кэлиҥҥи сылларга кэлэн олохсуйаллара элбээн эрэр. Быйыл күһүн 2025-2026 үөрэх дьылыгар эдэр үөрэхтэрин бүтэрбит учууталлар, 10-тан тахса ыччат кэлэн үлэлээн саҕалаатылар. Ону тэҥэ култуура салаатыгар, үлэ атын да хайысхаларыгар кэлээччилэр эмиэ аҕыйаҕа суохтар.

Эдэр ыаллары олохсутар сыалтан “Эдэр ыал” бырагырааманан оройуон бүддьүөтүттэн үп-харчы көрөбүт.

-- Каадыр боппуруоһа. Олохсутуу бырагаарымалара  төһө көдьүүстээхтэр? 

-- Ыччат олохсуйуутугар саамай улахан оруолу олорор дьиэ-уот быһаарар дии саныыбын. Маныаха улууска 9 толору хааччыллыылаах дьиэ тутуллубута. итиннэ гынан доруобуйа харыстабылыгар 8 исписэлииһи, биир култуура үлэһитин, олохтоох дьаһалта үлэһиттэрин хааччыйдыбыт.

Ыччат дьиэ тутарыгар анаан тутуу матырыйаалын таһыы  ороскуотун улуус бүддьүөтүттэн толуйабыт. Маннык бырагыраама үлэлээбитэ номнуо үһүс сыла. Бэриллэр кубуотаны хас биирдии нэһилиэккэ тиксэр гына тыырабыт. Маныаха улууспут сиригэр-уотутугар үлэлиир бырамыысыланнай тэрилтэлэр көмө буолаллар. “Анаабыр алмаастара” тэрилтэ сылын ахсын 5 мөл солк. көрөр.

-- Кэпсэтиибит бүтүүтүгэр  ааҕааччыларбытыгар, Эдьигээн оройуонун олохтоохторугар  тугу этиэҥ этэй?

-- Дьоммутугар-сэргэбитигэр түмсүүлээх буоларга ыҥырыам этэ. Оччотугар төрөөбүт сирбит-уоппут, өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар тирэх буолуохпут. Түмсүүлээх буолуубут уонна бэйэ-бэйэбитин өйдөһүүбүт ыарахаттары быһаарыыга, бары боппуруостарга сөптөөх эппиэти буларга биһиэхэ көмөлөһөр диэн бэлиэтиэм этэ.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Василий Сорокин архыыбыттан.