Уопсастыба

Кыра нэһилиэк үөрүүлэрдээх, ситиһиилэрдээх, кэккэ кыһалҕалардаах. Ол туһунан үһүс болдьоҕун талыллан үлэлии сылдьар баһылык Станислав Винокуров сэһэргээтэ. 

Көхтөөх нэһилиэк

– Нэһилиэк баһылыгар сүрүн эрэнэр, күүс-көмө буолар дьонунан  дьокутааттар буолаллар. Биһиги барыта тоҕус дьокутааттаахпыт. Мин  бэрэссэдээтэлбин, солбуйааччым – Николай Турантаев. Кини мин баһылыгынан талыллыбыт бастакы сылбыттан үлэлиир. Өр сылларга олохтоох оскуолаҕа технология учууталынан үлэлээбитэ, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Нэһилиэкпит олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын, үөскүүр боппуруостарын дьокутааттары кытары сүбэнэн быһаарсабыт.

Нэһилиэкпит дьоҕус эрээри, олус көхтөөх, туох да үлэттэн туора турбат үтүө-мааны дьонноох. Ыал барыта оҕуруот олордор, кыахтарынан көрөн сүөһү-сылгы ииттэллэр, эр дьон балыктыыллар, бултууллар.

Бүддьүөппүтүгэр үп-харчы кэмчитин учуоттаан, араас таһымнаах бырайыактарга, бырагыраамаларга кыттан, тутуу боппуруостарын быһаара сатыыбыт. Ол курдук, 2018 с. уһуйаан дьиэтин саҥардыбыппыт. Онтон эдэр исписэлиистэргэ түөрт кыбартыыралаах уопсай дьиэни туппуппут. Эргэ балыыһа, кулууп, буоста дьиэлэрин көтүрбүппүт. Субуотунньугунан баҕана маһын кэрдэн, оптоволокнонан кэлэр түргэн интэриниэти киллэртэрбиппит.

Нэһилиэнньэ көхтөөҕун туһунан ити мээнэҕэ эппэтим. Кырдьаҕастары түмэр «Айылгы», эдэр ийэлэргэ «Айаана»  диэн түмсүүлэр бааллар, кэккэ ситиһиилэрдээхтэр. Ыччаттар уонна бэтэрээннэр волейболунан, мини-футболунан дьарыктаналлар, мас тардыһыытыгар нэһилиэк, улуус чиэһин көмүскүүр мадьынылардаахпыт. Волейболга хамаандалаахпыт, мин бэйэм бэтэрээннэр хамаандаларыгар оонньуубун. Мини-футбол былаһааккатынан киэн туттабыт. Өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын 15 эдэр боксеруттан үһэ биһиги нэһилиэктэн төрүттээх оҕолор: Максим Припузов, Антон Копырин, Семен Петров.

Маны таһынан эр дьон норуодунай  ансаамбыла баар (төрүттээччи Иван Васильев). Култуура эйгэтигэр таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар Прокопий Сыроватскай, Сергей Копырин, саксофонист Павел Охлопков, Марианна Бережнева, Елена Жиганюк нэһилиэкпит аатын улуус, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ааттаталлар.

Култуура сылынан 

– 2013 сыллаахха Култуура-­успуорт комплекса тутуллан үлэҕэ киирбитэ. Норуот айымньытын дьиэтэ, бибилэтиэкэ уонна успуорт саалата манна үлэлииллэр. Норуот айымньытын дьиэтин кэлэктиибэ бу соторутааҕыта улуус киинигэр, Бороҕоҥҥо, ыытыллыбыт Култуура сылын арыллыытыгар бэркэ кыттан кэллэ. Сайдыы суолун торумнуур бырайыактарын көмүскээтилэр, видео килиипкэ уһулуннулар, гала-кэнсиэркэ наҕараада арааһын туттулар. Култуурабыт бэтэрээнэ, билигин куоракка олорор Иван Васильев ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан кэлэ сырытта, култуура управлениетын аатыттан наҕараадаланна.

Комплекс дьон иллэҥ кэмигэр дьарыктанарыгар табыгастаах эрээри, кэккэ ыарахаттардаах. Онон нэһилиэнньэ этиитинэн, бибилэтиэкэ уонна кыраайы үөрэтэр түмэл дьиэтин арыйар былааннаахпыт. Тутуута саҕаламмыта эрээри, харчы-үп тиийбэтинэн уһаан-кэҥээн иһэр, ону Култуура сылын чэрчитинэн икки сыл иһигэр үлэҕэ киллэрэр соругу туруоруннубут. 

Тыа хаһаайыстыбата

– Тыа сирэ буоларбыт быһыытынан, сүрүн дьарыкпыт – тыа хаһаайыстыбата.  Бу салааны төһө да өйүү сатаатарбыт, дьон сүөһү-сылгы ииттиэхтэрин баҕардаллар, сүөһү ахсаана сыллата аҕыйаан иһэр, күн бүгүн 130-чэкэ хороҕор муостаах кыстаан турар, ону таһынан 270 сылгылаахпыт. Сылгы ахсаана биир таһымҥа турар. Сүөһү аҕыйааһынын биричиинэтэ оттуур сир суоҕа буолар. 

Иллэрээ сыл сайыныгар турбут тыа баһаардара улахан охсууну оҥорон аастылар. Сопхуос саҕана оҥоһуллубут 200 гектардаах Илин Бадаҕа диэн ходуһабыт кырса алдьанан, оттуурга табыгаһа суох буолла. Онон, бааһыналары чөлүгэр түһэрэргэ, оҥорторорго туруорсабыт. Дулҕа, талах астарыыта, сири чөлүгэр түһэрии олус үлэлээх уонна уһун болдьохтоох буоллаҕа.

Кэнники сылларга түргэнник ситэр салааны сайыннарарга ылыстыбыт. Хас саас аайы нэһилиэнньэ сакааһынан, сибиинньэ уонна куурусса тиэрдэбит. Аллараа Бэстээхтэн маҕаһыыннары кытары кэпсэтэн, ынах сүөһүгэ комбикуорум, сылгыга эбиэс аҕалабыт.

Тупсарыы үлэтэ

– Олохтоох көҕүлээһини өйүүр бырагыраамаҕа сэттэ төгүл кыайбыппыт. Быйылгы үлэбит номнуо быһаарыллан турар: ыһыахтыыр сирбитин саҥардыахпыт. 

Ааспыт өттүгэр бу бырагырааманан уу баһар массыынаны ылбыппыт, оттуур сирбитигэр күргэ туппуппут, нэһилиэккэ киириигэ аарка, бөһүөлэккэ успуорт былаһааккатын, киин хочуолунайтан тардыллыбыт сылытар ситими туоруур сирдэри оҥорбуппут. 

Улуу Кыайыы 80 сылынан бырайыакка кыттан, Кыайыы болуоссатын сөргүтүүгэ-саҥардыыга, эбии тутууга үлэлээбиппит. Нэһилиэк устуоруйатын  кэрдиис кэмнэригэр үлэлээбит-хамсаабыт, дойдуну халабырдьыттартан босхолоспут, тыылга үлэлээбит ытык дьоммутун үйэтитэр «Ытык иэс» диэн   кинигэни таһаарбыппыт.

Бэкээринэбит суох

– Бу сыллар тухары урбаанньыт Геннадий Жирков урукку «Холбос» баазатын ылан, килиэп астаан, утарынан туттар табаары, аһы-үөлү хааччыйыы  боппуруоһун быһааран кэлбитэ. Ааспыт күһүн оһоҕо алдьанан, килиэби астыыртан аккаастанна. Билиҥҥи туругунан, саҥа оһоҕу, тиэстэ мэһийэр тэрили атыылаһар кыаҕа суох.

Аны туран, бурдугунан хааччыйан олорбут «Якутоптторг» тэрилтэ быйылгыттан бурдугу аҕалбатын туһунан иһитиннэрдэ. 

Инньэ гынан, суол быһыннаҕына, улахан кыһалҕаны көрсөр туруктаахпыт.  Дьокутааттар туруорсаннар, «Дэлэгэй»  тэрилтэни кытары дуогабардаһан, 7,5 туонна бурдук тиэрдиллэригэр кэпсэтии барда, бу күннэргэ тиэрдиллиэ.

Быһаарыыны эрэйэр кыһалҕалар

– Дойду үрдүнэн кириисис ааҥнаата диэн иһиллэр. Мин санаабар, маныаха улахан охсууну кытыы нэһилиэктэр ылабыт. Урукку сылларга ыам ыйыгар бөртөлүөтүнэн ыйга үс эриэйис оҥоһуллара, сайын пассажирдары уу суолунан таһаллара. Быйыл чэпчэтиилээх айан үбүлээһинин кээмэйэ сарбыллар чинчилээх. Онон бу боппуруос быһаарыллара ирдэнэр

Федеральнай сокуонунан, хас биирдии нэһилиэккэ бэйэ баҕатынан тэриллибит баһаарынай хамаанда баар буолуохтаах. Уопсастыбаннай төрүккэ үлэлиир дьону булар ыарахаттардаах, бэл, анаан үөрэммит да байыастар күүдэпчилэнэ турар уоттан дьаарханаллар. Онон кыра нэһилиэктэргэ дьоҕус баһаарынай чаастары арыйар быдан көдьүүстээх буолуо этэ.  

Киин хочуолунайга чааһынай ыаллар дьиэлэрин холбооһуҥҥа үлэлээбиппит ыраатта, билиҥҥитэ бөһүөлэк аҥаара холбонно. Улахан тыа баһаарын кэнниттэн, оттук маһы бэлэмнээһин боппуруоһа сытыырхайда, чугаһаабыта икки-үс көстөөх  сиртэн саһаан кэрдинэбит, тиэхиньикэ тиийбэт, оттук-уматык сыаната күннэтэ ыарыы турар. Билигин хочуолунайга түөрт оһох  тохтоло суох оттуллар, онон күүстээх кыамталаах хочуолунай наада буолла. Оччотугар эрэ хаалбыт 70 ыал дьиэтэ (ол иһигэр, Анал байыаннай дьайыыга олоҕун толук уурбут байыас дьиэ кэргэнин, аҕам саастаахтар дьиэлэрэ) киин ситимҥэ холбонор кыахтаахтар.

Түмүккэ

Баһылыгы кытары сэһэргэһэ олорон, кини элбэх былааннааҕын, дойдутугар ураты бэриниилээҕин, саҥа сүүрээннэри киллэрэргэ дьулуһарын  бэлиэтии көрдүм. Элбэх этиилэрдээх, ол курдук, өрөспүүбүлүкэбит таһымыгар 500-кэ диэри нэһилиэнньэлээх дьоҕус нэһилиэктэргэ анал бырагыраама оҥоһуллуон баҕарарын, тиэхиньикэ уматыга ыарыы турарынан, гааска көһүөххэ, оннук анал сапараапкалары арыйыахха диир. Бу санаалар олоххо киирдэллэр, кырдьык даҕаны киинтэн ыраах сытар кытыы нэһилиэктэр саҥа тыыннанан, атын сайдыы үктэлигэр киириэхтэр этэ. 

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыскалар: Түүлээх нэһилиэгин дьаһалтатыттан