Общество

Тохсунньу 25 күнэ

Устудьуон күнэ үөрэнэр ыччаты барытын түмэр, сомоҕолуур аналлаах. Тохсунньу 25 күнэ – Арассыыйаҕа бэлиэ күн. Чуолаан бу күҥҥэ  Устудьуон күнэ, оттон православнай итэҕэллээхтэргэ Сибэтиэй Татыйаана күнэ бэлиэтэнэр.   

Сибэтиэй Татыйаана күнэ бэрт дириҥ остуоруйалаах. Кылгастык билиһиннэрдэххэ, 1755 сыллаахха бу күн императрица Елизавета Петровна граф Иван Шувалов көрдөһүүтүнэн, Москубатааҕы үнүбүрсүөтү арыйар туһунан ыйаахха илии баттаабыта. Оттон император Николай I тохсунньу 25 күнүн үрдүк үөрэх бары кыһаларыгар бэлиэтэнэр Бүтүн Арассыыйатааҕы бырааһынньык быһыытынан олохтуурга дьаһайбыта. Устудьуон күнэ Сибэтиэй Татыйаана күнүгэр түбэһэн хаалан, бу күн устудьуоннар сиэркэпкэ тиийэннэр, Сибэтиэй Татыйаанаҕа үҥэллэр-сүктэллэр итиэннэ үөрэххэ, чуолаан эксээмэннэрин ситиһиилээхтик туттаран, сиэссийэни этэҥҥэ түмүктүүллэригэр көмөлөһөргө көрдөһөллөр. Ити иһин Москуба судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн территориятыгар дьоҕус храм – Сибэтиэй Татыйаана сиэркэбэ баар.

Саҥа Арассыыйаҕа 2005 сыллаахха дойду Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бу бырааһынньык сөргүтүллэн, Устудьуон күнүн билигин сыллата бэлиэтиибит. Бу күнү бары үөрэх кыһаларыгар үөрэнэр ыччаттар өрөгөйдөөхтүк бэлиэтииллэр, оттон урукку сыллар устудьуоннара көхтөөх, көрдөөх эдэр саастарын ахтан-санаан ааһаллар. 

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ыччат дьыалатыгар уонна социальнай коммуникацияларга министиэристибэтин иһитиннэрбитинэн, 2025 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи туругунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар 21 971, орто анал  идэтийбит үөрэх кыһаларыгар 24 411 устудьуон үөрэнэр. Кинилэр бары талан ылбыт араас идэлэрин баһылыыллар, бэйэлэрин эйгэлэригэр кэккэ ситиһиилэрдээхтэр.

Бүгүн биһиги М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай үнүбүрсүөт араас бакылтыаттарыгар үөрэнэ сылдьар үс эдэр киһини кытары көрсөн сэһэргэстибит, аныгы устудьуоннар олохторун-дьаһахтарын, интэриэстэрин  билистибит. 

Элбэҕи билэ-көрө сатыахха

Эвелина Сыромятникова, ХИФУ Тылга уонна култуураҕа үнүстүүтүн социальнай култуурунай сиэрбис уонна туризм хаапыдыратын сиэрбис салаатыгар төрдүс кууруска үөрэнэр: 

-- Мин Ньурба улууһун Антоновка нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Дьокуускай куоракка маҥнайгы кылааһы бүтэрбитим кэннэ, төрөппүттэрбин кытары көһөн кэлбиппит. Киин куорат 13-с №-дээх оскуолатын бүтэрбитим. Биир кэлим эксээмэннэрбин үчүгэйлик туттаран, үрдүк бааллары ылан, баҕарбыт үөрэхпэр киирэр кыахтаммытым.

Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай үнүбүрсүөт иһинэн Тыл уонна култуура үнүстүүтүгэр киирбитим. Үөрэхпэр үчүгэйбин, «кыһыл дипломҥа» баран иһэбин. Билим-чинчийэр үлэнэн дьарыктанан, билиҥҥитэ уонтан тахса  ыстатыйалардаахпын, ол барыта Арасссыыйа билимҥэ цитированиетын индексыгар (РИНЦ) тахсыбыта. Үнүбүрсүөккэ үөрэнэ киириэхпиттэн усталарыгар Норуоттар икки ардыларынааҕы, Бүтүн Арассыыйатааҕы уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах билим кэмпириэнсийэлэригэр балачча элбэхтик кытынным. 

Олортон саамай сөбүлүүрүм «ШКОЛА ЯСНО 2.» бырайыак буолар. Манна бэйэбит үнүстүүппүт устудьуоннарын кытары өрөспүүбүлүкэ араас улуустарынан, нэһилиэктэринэн сылдьан, оскуола оҕолорун кытары  көрсүһүүлэри тэрийэбит, билим сайдыытын сырдатабыт, кэмпириэнсийэлэргэ хайдах кыттар, үлэни хайдах бэлэмниир туһунан сүбэлиибит-амалыыбыт. Бу бырайаык бэйэм үөрэхпэр даҕаны олус туһалаах, тоҕо диэтэххэ, «Тыа сирин үөрэнээччилэрин билимҥэ угуйуу»  диэн салаанан үлэлиибин.

Маннык тэрээһиннэргэ сылдьан киһи олус астынар. Атын оҕолортон, билбэккиттэн кыбыстар, толлор наадата суоҕун уонна тугу билбэккин  ыйыталаһан, билэн-көрөн иһэр наадалааҕын өйдүүгүн. Бииргэ үөрэнэр эбэтэр бииргэ дьарыктанар доҕотторгун кытары биир санаанан үлэлиир ордук таһаарыылаах буолар уонна туохтан да толлубакка-саллыбакка, инниҥ диэки баран иһэр кыахтанаҕын.

Бэйэм олоххо көхтөөх көрүүлэрдээхпин. Маҥнайгы куурустан ХИФУ устудьуоннарын билимҥэ уопсастыбатыгар кыттабын. Бэйэм үнүстүүппэр 2024 сылтан бу уопсастыба бэрэссэдээтэлинэн талбыттара.

Аныгы кэм ирдэбилинэн, эдэр киһи чуолаан устудьуоннуур сылларыгар  элбэҕи билэ-көрө сатыахтаах, түргэн туттуулааах, толкуйдаах буолуохтаах. Маныаха ис кыаҕы арыйарга араас ньыма, бырагыраама, тэрээһин баар. Араас угаайыларга киирэн биэрбэккэ, туһалаах, инникигэ кэскиллээх баҕа санааҕын олоххо киллэрэргэ дьулуһуохтааххын. Туох барыта бэйэбит илиибитигэр баарын умнубакка харса суох иннин диэки кимэн иһиэххэ диэн бэйэм саастаахтарбар баҕа санаабын тиэрдэбин.

Оскуола саҕаттан  көхтөөхтүк

Марат Петров, ХИФУ физико-тиэхиньиичэскэй үнүстүүтүн иккис кууруһун устудьуона:

-- Мин Дьокуускай куораттан төрүттээхпин. Маҥнайгы кылаастан тохсуска диэри 17-с №-дээх оскуолаҕа үөрэммитим. Кэлин, үрдүкү кылаастарга, Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай үнүбүрсүөт иһинэн үлэлиир Билим-үөрэтэр  кииҥҥэ туттарсан киирбитим, ситиһиилээхтик бүтэрбитим.

Оскуола сааспыттан билимҥэ олус тардыһарым. Ол кэмҥэ саамай улахан ситиһиилэрим: норуоттар икки ардыларынааҕы Science Fair кэмпэриэнсийэҕэ кыһыл көмүс мэтээли ылбытым уонна 2024 сыллаахха Билим дьоҕус акадьыамыйатын лиидэр үөрэнээччилэрин кэккэтигэр үс бастыҥ иһигэр киирбитим.

Билигин билим-чинчийэр эйгэҕэ уонна уопсастыбаннай олоххо эмиэ көхтөөхтүк кыттабын. Ол түмүгүнэн устудьуоннар түмсүүлэрин бириэмийэтин уонна Максим Кирович Аммосов аатынан бириэмийэ лауреата буолбутум.

Иллэҥ кэммин чинчийэр үлэҕэ аныыбын. Маны таһынан, үтүө көмөһүппүн,  билимҥэ ыытыллар дьаһаллары тэрийсэргэ көмөлөһөбүн. Физико-тиэхиньиичэскэй үнүстүүт билимҥэ уопсастыбатын салайабын. «Я в деле»  диэн ыччат урбаанын сайыннарыы федеральнай бырагырааматыгар кураатардыыбын.

Бу курдук хас биирдии ыччат, устудьуон күөстүү оргуйар олох үөһүгэр сылдьыахтаах, араас балаһыанньаттан кыайыылаах тахсыахтаах. Оччотугар эрэ үөрэҕи кытары атын дьарыктары дьүөрэлии тутан, инники сыалларбытын ситиһиэхпит.

Мөлтөх өрүттэри суох оҥоруох

Кирилл Петров, ХИФУ физико-тиэхиньиичэскэй үнүстүүтүн IV кууруһун устудьуона: 

-- Уус Алдан улууһуттан төрүттээхпин. Мүрүтээҕи "Уолан" гимназияны бүтэрбитим. Оскуола кэнниттэн сөбүлүүр үөрэхпэр киирбитим тус бэйэм улахан ситиһиим дии саныыбын.

Манна мин үөрэҕим хайысхатынан элбэх билиини ылабын, туһалаах үөрүйэхтэри иҥэринэбин, билим-быраактыка кэмпэриэнсийэлэригэр, сэминээрдэргэ кыттабын. Биир сүрүн ситиһиим: СахаЭнерго «Будущее ЭлектроЭнергетики» кэмпэриэнсийэҕэ дакылаатынан иккис миэстэни ылбытым буолар.

Тус бэйэм төрөппүттэрбинэн уонна устудьуон олоҕор элбэх туһалаах үлэни ыытарбынан киэн туттабын. Ол курдук, үнүбүрсүөт устудьуоннарын Идэлээх сойууһугар ыстаарсай сүрүннээччи буолабын. Бастакы куурустан уопсастыбаннай үлэнэн туора турбаппын. Устудьуоннарга аналлаах араас тэрээһиннэри, аахсыйалары, үтүө көмөһүт үлэтин ыытабыт уонна тэрийэбит. Холобурдаан эттэххэ, «Subsidium», «Школа актива», «Слет активистов»,  «Сила первых», «Опэн эйр» култуурунай тэрээһиннэри. Тиһигин быспакка Студгородок иһинэн үтүө көмөһүттэр хамсааһыннарын көҕүлүүбүт, араас гуманитарнай көмөлөрү оҥоробут. Биир дойдулаахтарым ыытар тэрээһиннэриттэн эмиэ туора турбаппын, көмө-ньыма буола сатыыбын.

Устудьуоннары барыларын кэлэн иһэр бырааһынньыкпытынан эҕэрдэлиибин. Аныгы ыччат үөрэххэ баҕалаах буолуохтаахпыт, саҥаны билэргэ, арыйарга, баһылыырга дьулуһуохтаахпыт. Олох сайдыытын кытта тэҥҥэ хардыылыахтаахпыт. Киһи, исписэлиис быһыытынан сайдарга, бэйэ мөлтөх өрүттэрин суох оҥорорго үлэлиэхтээхпит. Сахабыт Сирэ, дойдубут Арассыыйа сайдарын туһугар биир санаалаах, түмсүүлээх уонна сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээх буолуохтаахпыт.

Галина МАТВЕЕВА