Уопсастыба

«Санааларбар бэйэҥ санааларгын эбэн»

Дойдубар бара сылдьан Борис Федорович Неустроевы-Мандар Ууһу көрсүбүппэр: «Мин испэр элбэх санаа буһа сылдьар, ону ардыгар истэр киһи суох буолан кыһытар. Сороҕор наһаа элбэх мунньуллар. Олору истэн, сурунан ыларгар көҥүл биэрэбин. Мин санааларбар бэйэҥ санааларгын эбэн биэрдэххинэ, өссө ордук буолуо, оччоҕуна, дьэ, «айымньы» диэн тахсан кэлиэ», – диэн этэн олус долгуппута. Онон, Мандар Уустан бэйэтиттэн көҥүл ылбыт киһи быһыытынан, кини туһунан суруйарга сананным.

Саха Сиригэр Борис Федоровиһы билбэт киһи суоҕа буолуо. Ол курдук, мин ханна да тиийдэрбин: «Хантан сылдьаҕын?», – диэн ыйыттахтарына, киэн тутта: «Баайаҕабын”, – диэн хоруйдуубун. Оччоҕуна хайаатар да: «Ээ, Мандар Уус дойдута диэ», – дэһэллэр. Өссө эбиитин: «Оччотугар илиигэр дьоҕурдаах буолуохтааххын», – эбэтэр, - «Ол да иһин суруйар эбиккин», – диэччи баар буолааччы. Онтон, мин Мандар Уустуун күннэтэ ыкса алтыспатарбын да, батыһа сылдьан уһуйуллубатарбын да кини эйгэтигэр улааппыт дьоллоохпун. Ол курдук, Борис Федорович үөрэҕин, бэйэм да билбэппинэн, өйбөр-санаабар иҥэриммиппин диэхпин сөп.

Орто кылаастарга үөрэнэр кэммэр Баайаҕатааҕы муусука оскуолатын художественнай кылааһыгар үөрэммитим. Оччолорго Борис Федорович атын оҕолору хомуска үөрэтэрэ, кэбиниэтэ биһиги кылааспытын кытта сэргэстэһэ турара. Кини хомустатар оҕолоругар араас үһүйээннэри кэпсиирэ. Билигин санаатахха, бу учуутал оҕолор интэриэстэрин тардар ураты ньымата эбит. Биһиги, худуоһунньуктар эмиэ, кини кэпсээнин истээри, «сулуучай истэбит» диэн ааттаан, кэбиниэтигэр тобус толору симиллэрбит. Биир күн Борис Федорович хоруоҥка оҕуруонан тиһиллэн киэргэтиллибит туос иһити уруһуйдаабытын көрдөрбүтэ. Аан бастаан онно «хайдах маннык илэ курдук уруһуйдуохха сөбүй» диэн сөхпүтүм, ол уруһуй өйбөр-санаабар хатанан хаалбыт. Кэлин бу уруһуйу «Саха орнаменнара» альбомугар киллэрбитин көрбүтүм.

Баайаҕам оскуолатыгар учууталлыыр кэммэр оскуола иитэр-үөрэтэр үлэтигэр инновационнай хайысха быһыытынан Мандар Уус үөрэҕин киллэрии саҕаламмыта. Дьэ, мантан саҕалаан кини бөлүһүөктүү көрүүлэрин, «Уһуйуу» технологиятын, «Мөккүөр» ньыматын билсибитим, кинигэлэрин аахпытым. Ардыгар кыра эрдэххиттэн билэр биир дойдулааххын буолуохтааҕын курдук ылынар эмиэ баар суол ээ. Онуоха, Чурапчытааҕы «Улыбка» оҕо уһуйааныгар үлэлиир кэммэр Борис Федоровиһы өрө туталларын, кинини ыҥыран үөрэнэллэрин көрөммүн уһулуччу да киһини кытта биир дойдулаах эбиппин диэн итэҕэйбитим. Мандар Уус үөрэҕин үөрэтэргэ интэриэһим өссө күүһүрбүтэ. Бу методист быһыытынан үлэлиирбэр, итиэннэ олоххо көрүүлэрбин сааһылыырбар төһүү күүс буолбута.

Борис Федоровичтыын атах тэпсэн олорон уһуну-киэҥи сэһэргэстэххэ эбэтэр кылгас да кэмҥэ аҕыйах тылынан бырахсан кэпсэттэххэ бэйэбэр туох эрэ сонуну истэбин, саҥаны билэбин. Туохха эмит хоруй көрдүүр кэммэр: «Ээ, һычы, ити маннык...», – диэн бэрт наҕыл куолаһынан орун-оннугар сааһылаан быһаардаҕына, «кырдьык даҕаны, хайдах маны билбэккэ сылдьыбыппыный?!» диэх курдук санаалар үөскүүллэр.

Маныаха, кини харахтарыгар тохтоон ааһыым... Мандар Уус харахтара ис-иһиттэн тахсар, хайдах эрэ муҥура биллибэт үтүөнэн сыдьаайар уратылаахтар. Кини симириктии мичээрдиир харахтарын көрдөххө киһи уоскуйар, киниэхэ биир тыла суох эрэнэн сырдыкка, ырааска итэҕэйиэххин эрэ баҕараҕын. Маннык ураты харахтардаах атын киһини мин өссө көрсө иликпин. Бу харахтарга түҥ былыргыттан кэлбит өбүгэ муудараһа, уҕараабат итэҕэлэ баар диэтэхпинэ сыыспаппын.

Дьэ, доҕоттоор, маннык уһулуччулаах киһи үлэтин-хамнаһын, күн бүгүн омукпут туһугар оҥорор өҥөтүн миигинэ да суох бары бэркэ билэҕит. Онон, уһаабакка-кэҥээбэккэ кини биһигэ ханна ыйаммытын, ханнык дьоҥҥо, хайдах иитиллэн улааппытын сэгэтэн көрүөҕүҥ.

Бу ыстатыйабын суруйуом иннинэ олуһун ытыктыыр учууталбыттан, Мандар Уус үөлээннээҕиттэн, кини олоҕун, үлэтин сырдатааччыттан Ольга Николаевна Макароваттан Борис Федорович туһунан кэпсииригэр эбэтэр ыстатыйа суруйан ыытарыгар көрдөспүппэр: «Эн бэйэҥ да кинини үчүгэйдик билэҕин, мин кинигэбиттэн туһанаргар көҥүллүүбүн», – диэбитэ. Онон, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ култууратын туйгуна, Таатта улууһун уонна Баайаҕа нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо О.Н. Макарова «Айымньы күлүүһүн арыйдахха» диэн кинигэтигэр киллэрбит «Саха саарына, урааҥхай чулуута» (Мандар Уус туһунан санаа аартыктара) ыстатыйаларыттан уонна Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус бэйэтин «Барҕа санаам, сүбэ тылым» кинигэтиттэн суруйуубар туһанным, итиэннэ кинилиин сэһэргэспиппиттэн быһа тардан билиһиннэриэм.

Ытык Төлкө

«Үөһэ үрдүк мэҥэ халлааҥҥа олохтоох, үс дойду оргуйар олоҕун үүнүн-тэһиинин тутан олорор Үрүҥ Айыы Тойон сардаҥалаах санаата сайбытын хоту Ытык Ыйааҕым ыйыллан, Ытык Аналым ананан, Олох Таммаҕа буолан Ытык Иэспин төлүү, Ийэ Сиргэ Төлкөм түстэнэн, Түөрэҕим олорон Күн Күбэй Ийэм сылаас киэлитигэр олохсуйар түгэммэр хайа омук буоларым бигэтик ыйыллан, ханнык тылынан тылланарым, саҥарарым халбаҥнаабат гына ананан, хайдах дьүһүннээх-бодолоох, туох майгылаах-сигилилээх киһи буоларым, олоҕум күрүөтэ-хаһаата, дала чэрчилэнэн, Удьуорум Төрдө ыйбытынан, Удьуор Хааным тардыытынан эрдэ оҥоһуллан, чочуллан, торумнанан түһэр буоллаҕым», - диэн Мандар Уус халбаҥнаабат хатан Ыйаах туһунан суруйар.

«Үҥэр Таҥаралара - Үрдүк Айыылара, түгэх өбүгэлэрэ, улаҕа уруулара унньуктаах уһун айаҥҥа уостубат уоҕу уган, сырыыга-айаҥҥа сындалыйбат сындааһыны биэрэн» «Айанньыт саха буоларга», омугун аар-сааргы аатырдарга анаабыттар. Итиэннэ «татым таһаалаабыттар, кылгас уҥуохтаабыттар, күлкэдийбэт күүһүнэн күндүлээбиттэр, сытыары-сымнаҕас майгылаабыттар», ол эрээри, «кэм тирээтэҕинэ кэннинэн кэхтибэт, булгуруйбат буулаҕа санаалаабыттар, туһа туһаайдаҕына тутум да сири чугуйбат, харыйаны таҥнары соспуттуу хара өһөс гына айбыттар». Маны сэргэ, «барыга бары сонумсах, билиэн-көрүөн баҕалаах, ааспыты да, инникини да холбуу көрүөн баҕалаах оботтоох ийэ өйдөөбүттэр, тылыбырыыр ийэ тыллаабыттар».

Дьэ, бу курдук, Ытык Төлкөтө түстэммит урааҥхай бэрдэ, саха саарына Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус 1945 сыл алтынньы 20 күнүгэр Таатта Баайаҕатыгар баар уһун үйэлээх, сэһэннээх-сэппэннээх кырдьаҕастардаах, быһый, сүүрүк дьоннордоох, сүдү тимир уустар түөлбэлээн үөскээбит Байымаайы, Кутаама үрэхтэрин сирдэригэр биһигэ ыйаммыта.

Аҕата Федор Федорович-Сүөкээ Сүөдэр уус тыллаах олоҥхоһут, ийэтэ түргэн туттунуулаах туруу үлэһит Мария Иосифовна-Сүөдэр Маайата. «Кыайыы өрөгөйдөөх сааһын Мария Иосифовна Барыыһын ыарахан сылдьан көрсүбүт. Ас-таҥас чычырбаһа син биир баар кэмигэр, сэрии сылыгар ылытта сыспыт эт-хаан эдэрин эрэ суотугар тыыннаах оҕону күһүөрү кыһын, алтынньыга, күн сирин көрдөрбүт. Оҕо сыччах 1 киилэ 700 грамм ыйааһыннаах, эбиитин кэтэҕэр уоллаҕаһыттан кутуругун уҥуоҕар диэри киһи тутар түм түүлээх эбит. Дэлэҕэ да, ийэ барахсан соһуйан мүччү тутуо дуо? Маайа олус холку, киэҥ көҕүстээх киһи этэ эбээт. Ол түүтэ уолчаан 5-6-с кылааска тиийиэр диэри дьуххаран биэрбэккэ бэрт эрэйи көрдөрбүт, тустарыгар, сөтүөлүүрүгэр сыгынньахтанарыгар наһаа кыбыстар, көхсүн көрдөрбөт аатыгар сылдьыбыт. Борис Федорович ол уратытын удьуордааһын буолуохтаах диэн быһаарар. Төрдүлэригэр номоххо киирбит кытыгырас, тэтиэнэх сылгы уоруйаҕа Түөкүн Лахса диэн баара үһү. Дьадаҥы, кыаллар уолунан Көһүйэ Баай диэн билигин Наһаар Ойуун өтөҕө диэн ааттанар сиртэн чугас олохтоох баай киһи сылгыны уордарар эбит. Ол Лахса аҕамсыйыыта тимир ууһа буолбут. Бу киһи илиилиин түм түү киһи эбитэ үһү», – диэн суруйар Ольга Николаевна.

Маайа иринньэх оҕотун кытта үс ый устата балыыһаҕа сытан эмтэммиттэр. Балыыһаттан тахсан, сыарҕалаах атынан Баайаҕаттан балай эмэ тэйиччи сытар Байымаайыга айаннаабыттар. Бу уһун айаҥҥа кыракый Барыыс тымныйан хам туттарбыт. «Аҕата үлэтигэр сырыттаҕына, оҕо барахсан хамсаабат, бэл тыынара биллибэт буолбут. Ийэтэ эрэйдээх өллө дии санаан, өрбөххө суулаан оһох кэннигэр уурбут». Аҕата үлэтиттэн кэлэн көрөн баран оҕотун муннугар, уоһугар түннүк тааһын бытархайын таҕайбыт. «Чочумча тохтуу түһээт ылан көрбүтэ: тааһа санаа курдук туманнырбыт. Ону көрөөт, Сүөдэр сыгынньахтанан хачыгырайбыт. Оҕотун сыгынньах этигэр угуттаан, турбакка кэриэтэ уонча хонук сыппыт. Иһирдьэнэн-таһырдьанан үлэҕэ Маайа бэйэтэ сүүрбүт-көппүт. Ол курдук, дьиҥ чахчы сылаастарыгар сыһыаран, тыыннарынан угуттаан уолларын өлүү дэгиэ тыҥыраҕыттан мүччү харбаппыттар... Борис Федорович туос ама киһиттэн ураты соҕус дьылҕалааҕа хара төрүөҕүттэн биллибит эбит диэн санааҕа кэлэбин», – диир Ольга Николаевна.

Биллибэт күүс арыалынан

Чахчы да, Мандар Ууһу хара төрүөҕүттэн Айыыһыта араҥаччылыырын туһунан бэйэтиттэн да, дьон да кэпсээниттэн элбэхтэ истибитим. Холобура, иччилээх холорук туһунан кэпсээбитигэр мин «биллибэт күүстэр чахчы бааллар эбит» диэн сөхпүппүн өйдүүбүн. Ол курдук, Барыыс кыра эрдэҕинэ моҕотойдуу сылдьан тыа саҕатыгар чэпчэтинэ олордоҕуна кинини туох эрэ харбаан ылан туора бырахпыт. Сонно тута ол олорбут сиригэр суон тиит сууллан түспүт. Холорук оргуйан тахсыбыт. Уол кылы-мүччү дьонугар сүүрэн тиийэн, балаҕаннарыгар саспыттар. Бу түбэлтэ туһунан Борис Федорович кинигэтигэр: «Аһаҕас түннүгүнэн көрбүтүм, ыас хара былыт курдук быыл-буор, сыыс-бөх, от-мас лабаата тыабыт үрдүнэн халлааны биир гына сабардаан, көтөн аҕай эрэр эбит ээ! Онно көрдөхпүнэ, уһун хара таҥастаах киһи умса нөрүйэн баран, тыаны үрдүнэн айаннаан эрэр курдуга... Былыргылар «иччилээх холорук» диэн ааттыыллара итинник быһыылааҕа... Кэлин били миигин туох эрэ дуу, ким эрэ дуу үс хаамыыттан ордук ыраахха туора элэппит сирин кэлэн анаан көрөн баран, салла санаабытым: онно олорон хаалтым буоллар, маска баттатан бүтэрдээх эбиппин...», – диэн бэрт үчүгэйдик ойуулаан суруйбут.

Кыракый Барыыс оҕо-оҕо курдук биир сиргэ таба олорбокко, соҕотохпун диэбэккэ «биир бэйэтэ биэс киһи айдаанын айдааран» астына оонньоон күнүн барыыра. Күнү күннүктээн моҕотойу эккирэтэн ойуурга сүтэрэ, мастарга ыттарын ордороро, өтөхтөргө оонньуур идэлээҕэ. Ол сылдьан өйүн сүтэрэн балыыһаҕа киириэр диэри мастан да сууллара, араас түбэлтэлэргэ түбэһэрэ. Кэлин улаатан баран, уһун айаннарга сылдьар кэмигэр, киһи этин сааһа аһыллан дьар гына түһэр дьиктилэрин көрөрө. Онуоха, хаста да били биллибэт күүс Барыыһы туора быраҕан эбэтэр ис иһиттэн сэрэттэрэн өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Ийэтэ этэринии, Айыыһыта ытыһыгар түһэрэн ылар буоллаҕа.

«Ити туох күүһэ эйигин арчылыыра-араҥаччылыыра буолуой?» – диэн ыйыппыппар: «Мин итини билигин да кыайан быһаарбаппын, таайа сатыыбын да, туох да диэхпин билбэппин», – диэн хоруйдуур. Кинигэтигэр: «Аар Айылҕам биллибэт сүдү күүһэ үрүҥ тыыммын өллөйдөөн, хара тыыммын харааннаан ити үлүгэрдээх өлөр өлүү айаҕыттан төлө мөхтөрөн, сулбу тардан таһаарбытыгар, кимиэхэ эбэтэр туохха чопчу махтаныахпын билбэтэрбин да ис-испиттэн долгуйан, сүрэҕим нүөлүйэн махтана санаатым», – диэн Аар айылҕатын араҥаччытыгар махтанан суруйбута.

Тус туһаайыылаах суолунан

Барыыс адьас кыра эрдэҕиттэн айылҕаҕа тардыһара. Ол курдук, түөрт саастааҕар, дьиэтин көрөн сытан, тыа саҕатыгар хонон турбутун туһунан Ольга Николаевна суруйар. Маныаха, төрөппүттэрэ «олус сүпсүгүрбэт, буойбат-хаайбат эбиттэр». Чугаһынан бииргэ оонньуур тэҥнээх оҕото суох буолан соҕотоҕун өтөхтөргө, киһи уҥуоҕар оонньуура. Ол сылдьан быраҕыллыбыт мал-сал, иһит-хомуос ойуутун-мандарын сонурҕуу, дьиктиргии, сэҥээрэ кэрэхсиирэ.

«Наар үрэх баһа сиргэ, дьаҕа баһыгар олохтоох буоламмыт, саха былыргы олоҕун баттаһа үөскээбитим диэтэххэ омун буолуо суоҕа... Итинник эйгэҕэ оҕо сааһым ааспыт буолан, миэхэ сахам былыргыта куппар, өйбөр-санаабар олох чугас этэ, ити санаам улаатан истэҕим аайы сүтэн-оһон хаалбакка, ордук күөртэнэн, айанныы бардаҕым дии...», – диэн суруйар Борис Федорович, – «Көрдүүр көһөҥө көмүһү булар» диэн этиилэрэ уот храхха ээ. Киһиргээтэ диэмэҥ дуу, дьиэ түөрт эркинин иһигэр эрэ эргичийэ олорбутум буоллар, хантан бу үлэбин үлэлиэм этэй: сэһэн-сэппэн, билии-көрүү бэйэтинэн эккирэтэн кэлбэт, олорбокко туран хааман, тиийэн көрдөөн булан ыллаххына эрэ кэлиэ турдаҕа...»

«Ити курдук аналлаах айдарыытын аартыгар, тустаах туһаайыытын суолугар оччоттон айаннаан саҕалаабыт эбит. Ис кыаҕын, эйгэтин кэмэ суох кэҥэтэргэ, өйүн-санаатын кылаанын чочуйарга оҕо сааһа олус улахан суолталаах миэстэни ылбытын киһи сөҕөр эрэ... Кини улаатан истэҕин аайы, айылҕаҕа «баран» хаалар, ойууну «сырсар»  дьикти «ыарыыта» улаатан, ыыра кэҥээн, ыраатан испитэ», – диир Ольга Николаевна.

Аҕа үөрүйэхтэрэ

Кыракый Барыыс билиигэ-көрүүгэ тардыһыытын кини аҕата Сүөкээ Сүөдэр күөртээбитин туһунан Борис Федорович куруутун ахтар. Ол курдук, аҕата уолун батыһыннара сылдьан араас түгэннэргэ мөккүһүүнү таһаарар идэлээх эбит. Оҕуурдаах ыйытыылары туруоран мындыр хоруйдары буларга үөрэппит, улаҕалаах толкуйга уһуйбут, ураты анаарар дьоҕурун сайыннарбыт. Бу туһунан Мандар Уус маннык суруйар: «Мөккүөрүҥ диэн кэннигэр хаһан да ньоҕоҕо суох буолуохтаах. Этиһииттэн уратыта – ол... Аҕабынаан туох да наһаа үчүгэйдик мөккүһэр этибит. Аҕам үөрэр, мин үөрэбин. Мөккүөр буолла даҕаны, тылынан-өһүнэн, толкуйунан аҕам миигин кыайар. Тоҕо диэтэххэ кини олоҥхоһут, наһаа баай тыллаах, өйдөөх оҕонньор. Инньэ гынан төрүт тулуппат, оскуоланы бүтэриэхпэр диэри сордуур этэ. Кыайар өттүн миэхэ биэрэр, кыайтарар өттүн бэйэтэ. Кэлин өйдөөн эргитэ санаан көрбүтүм оннук эбит. Уонна тыла ууһа бэрт, логиката бэрт буолан, араастаан эргитэн миигин кыайар. Дьэ мөккүөр диэн оннук. Кэнники мөккүөргүн ырытаҕын, онно мөккүөрүҥ ис хоһооно тахсан кэлэр, онно өйүҥ-санааҥ күүскэ үлэлиир».

Борис Федорович бу өйү сытыылыыр аҕатын үөрэҕин бэйэтин оскуолатыгар «Мандар Уус кыһатыгар» сатабыллаахтык туттар. Манна уһуйуллар оҕолор тиритэ-хорута уһанар кэмнэригэр араас тиэмэҕэ бэйэ-бэйэлэрин кытта мөккүһэннэр санааларын сайа этэргэ, көрүүлэрин туруулаһарга, кыһалҕаны быһаарарга үөрэнэллэр. «Ханнык баҕарар педагог, оскуола учуутала да буоллун, детсад иитээччитэ да буоллун, оҕону толкуйдатар мөккүөрү тэрийэри сатыахтаах. Үрдүк таһымнаах эрэ педагог мөккүөрү сатаан тэрийэр», – диэн эппитэ өйбөр хатанан хаалбыт. Мөккүөр култууратын туһунан үгүһү сэһэргэспиппит бэйэтэ туспа ыстатыйа буолуон сөптөөх.

Маны таһынан, Борис Федорович аҕата киһи эрэ умсугуйан истиэх курдук кэпсиир олоҥхотун, остуоруйаларын, үһүйээннэрин истэ улааппыта. Инньэ гынан, уус тыллаах Федор Федорович уолугар Ийэ тыл сүмэһинин иҥэрбит. Мандар Уус төрөөбүт тылын хайдах курдук баһылаабытын суруйбут кинигэлэриттэн көрүөххэ сөп. Холобура, уу сахалыы олоҥхо тылынан суруллубут «Ойуу тыла. Айыы тыла» кинигэтин аан бастаан ааҕан бараммын, кыбыстыам иннигэр, ис киэлитигэр кыайан киирбэтэҕим, өйдөөбөтөҕүм. Санаабар олох олоҥхону ааҕа олорор курдугум. Кинигэ кэпсиир дириҥ ис номоҕун өйдөөрүбүн иккистээн ылан аахпытым. Дьэ, онно баай тылын-өһүн долоҕойбор киллэрэн, «үс сүдү күүс манныктар эбит, онтон уһуйуу, такайыы, үөрэтии чахчы манныктар ээ...» диэн соргулаах сэһэнин ылыммытым. Онтон үһүс ааҕыыбар анаан-минээн «бэркэ да суруллубут» дии санаабыт ойуулуур-дьүһүнүүр тылларын, этигэн этиилэрин сурунан ылбытым. Онон «Ойуу тыла. Айыы тыла» кинигэ миэхэ тылга интэриэһи көбүппүтэ, уус-уран тыл умсулҕанын амсаппыта, үгүс билиини иҥэрбитэ.

* * *

Дьэ, маннык Мандар Уус «үрэх баһа сиргэ, дьаҕа баһыгар» биһигэ ыйаммыта. Сүөдэрдээх Маайа иринньэх уолларын Барыыһы тапталынан бүөбэйдээн бороохтуппуттара, тус бэйэлэрин холобурдарынан ииппиттэрэ, Айыылар айбыттарынан, Айылҕа биэрбитинэн олоҕун суолун солууругар тирэх буолбуттара. Борис Федорович киэҥ-холку, сымнаҕас айылгылаах эйгэҕэ Ийэ Кута кутуллубута, Ийэ Өйө иҥэриллибитэ, Ийэ Тыла тыыннаммыта.

Быйыл Б.Ф. Неустроев-Мандар Уус 80 сааһын туолар үбүлүөйүн бэлиэтиэҕэ. Маныаха, кини туһунан элбэҕи этиэххэ, үгүһү кэпсиэххэ сөп. Онон, күндү ааҕааччым, чулуу киһибит туһунан ыстатыйаларбын сэҥээрэ ааҕаар.

Антонина НЕУСТРОЕВА.

Хаартыскалар ааптар уонна Баайаҕатааҕы Андросовтар учуутал династияларын аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл архыыбыттан.