Уопсастыба

– Мин 1929 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Сэккээччи нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ иккис оҕонон төрөөбүтүм. Аҕам Слепцов Михаил Афанасьевич, бастакы тырахтарыыс этэ. Холкуоска орто сүһүөх салайар үлэҕэ, ол иһигэр пиэрмэ биригэдьииринэн, нолуок ааҕынынан, онтон кэлин холкуостар бөдөҥсүйэн, сылгыһытынан үлэлээн биэнсийэҕэ тахсыбыта. Ийэм, Слепцова Феодосия Афанасьевна, холкуос тэриллиэҕиттэн ыанньыксыттаабыта уонна 1951 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыта. Кини 13 оҕотуттан билигин үһүө баарбыт. Араас өлүүлэргэ сэттэ оҕотун сүтэрбитэ. Былыр дьахтарга оҕолонор уоппуска диэн суоҕа, онон аһыыр-таҥнар кыһалҕатыттан син биир үлэлиирэ.

Ийэлээх аҕам сүрдээх ыарахан олоҕу олорбуттара. Биир умнуллубат алдьархай 1937 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр буолбута. Иккис кылааска үөрэнэр убайим Коля оскуолаттан кэлэн иһэн, Өлөннөөх тыатыттан кырасдааныскай сэрии саҕанааҕы кыранаатаны булбут этэ. Үһүө буолан ол булумньуларын Ньырылах диэн сиргэ аҕалан ампаарга оонньуу сылдьан эрийбиттэригэр, кыранаата эстэн үһүөн өлбүттэрэ. Кинилэр биэс, сэттэ уонна тоҕус саастаах уолаттар этилэр. Сэттэ саастаах уол – дьукаахпыт Кысалгынов Лука оҕото этэ. Ийэм ол кэмҥэ аҕыс ыйдаах ыарахан сылдьара, ол түбэлтэттэн сүрдээх улахан охсууну ылан, өйүн сүтэрэн, уһун сыл устата ыалдьыбыта, утуйбат буолан эрэйдэммитэ. Ол гынан баран син этэҥҥэ уол оҕоломмута. Сүрэҕинэн мөлтөх оҕо төрөөн, икки сааһыгар тиийэн өлбүтэ.

Ол кыранаата эстэригэр мин балтым Таанньалыын ампаар айаҕар сылдьарбыт. Чугас турбут буолан, билигин санаатахха, мин хонтуусуйа ылбыт эбиппин. Кулгаахпынан истибэт, хотуолуу сылдьар буолбутум. Улаханнык ыалдьан оскуолаҕа икки сыл хойутаан киирбитим. Оскуолабыт Ньырылах диэн биир көс ыраах сиргэ баара. Онон үөрэнэ бараргар сарсыарда убаҕас кыра хааһы сыыһа сиэн, эрдэ баҕайы бараҕын. Чаһы диэн суох, онон дьоммут букатын эрдэ туруоран ыыталлара. Сирбит ортотугар Көрдүгэҥҥэ Тааттаны туораан, уу иһэн сынньанан кэлэрбит. Сэтинньитэн Элэһиҥҥэ Бороннуровтар диэн ыалга дьиэлэммитим. Кэлиҥҥи сылларга Көрдүгэнтэн үөрэммитим.

1941 сыллаахха сэрии саҕаламмыта. Эр дьон бары сэриигэ барбыттара. Уот кураан саҕаламмыта. От, бурдук үүммэтэҕэ. Өрт уота туран, күн кытаран эрэ көстөр буруота буолара. Аһыҥа наһаа элбээбитэ. 1942-1943 сыллардаахха улахан хоргуйуу буолбута. Ыал ыалынан эстэр этэ. Иин буорун хаһар сэниэлээх киһи суох буолан, өлбүт дьону мунньан баран, саас сир хараарбытын кэннэ алта-сэттэ киһини бииргэ кистииллэрэ. Дьиэ таһыгар куһаҕан таҥаһынан сабан сытыараллара. Дьэ ити курдук ыарахан дьыллары туораабыппыт.

Таҥасïыт быстар мөлтөх этэ. Ынах тириитэ этэрбэстээх, куобах тириитинэн тигиллибит бэргэһэлээх, сонноох буолаҕын. Мин аччыгым бэрт буолан, тоҥор аҕай этим. Оскуолаттан кэлэн иһэн, суолга туораах бурдук тохтубутун итигэстээн сиирбит. Оннук аччыктыырбыт. Оскуолаттан кэлээт үөрэ отун туустаан сиэн баран, дьоммутугар сүөһү көрүүтүгэр, дьиэ үлэтигэр көмөлөһөрбүт. Саас оҕолорго мас түһээнин түһэрэллэрэ, тыраахтарга оттуллар маһы 15 см усталаах гына эрбээн, киэһээ хараҥа буолуор диэри үлэлиирбит. Сайынын сиилэс угуутугар сылдьарбыт, мин оҕус сиэтэрим. Оо, оҕус муннун кыайбакка эрэйдэнэр аҕай этим. Күнүс оҕус тигээччилээн куотан хаалар, ол иһин, түүн үлэлиирбит. Күһүөрү сайын бааһынаттан бурдук итигэстиирбит, бааһына кытыытыгар аппа оҥорон, аһыҥалары онно түһэрэн уматарбыт. Холкуос ынаҕын күҥҥэ түөртэ ыыллара. Онно ийэбэр ынах ыырга көмөлөһөрүм. Тааҥкаҕа тимир наада диэн кимиэхэ туох баарынан тимири хомуйаллара. Мин дьонум алтан сылабаары биэрбиттэрин өйдүүбүн. Уонна Кыһыл Аармыйа байыастарыгар куобах үтүлүк тиктэрэллэрэ. Ону барытын хомуйар үлэһиттэр бааллара.

Аҕам 1943 сыллаахха аармыйаҕа барбыта. Ийэм сэттэ оҕоҕо тулаайах хаалбыта. Улаханнара мин, кырабыт икки саастаах. Биһигини кытары аҕам ийэтэ кырдьаҕас эмээхсин баара. Биир ынахтаах этибит, саас муус устарга оппут бүтэн хаалан, хаары кэһэ сылдьан былах быһан аһатарбыт. Онон син тыыннаах сыл тахсан, үөрбүппүт. Оҕолор саас туораах бурдугу чөмөхтөөбүт сирдэрин миинньиктээн баран, ону сиксийэн ыларбыт, ол киэһээ куурдан, тардан, ийэбит хааһы буһарара. Сайын кириэн, кииһилэ, үөрэ, унньуула үргээн сиирбит, хаһаанарбыт. Холкуос сүөһүтэ эмиэ сутаан өлөрө. 1943 сылы нэһиилэ туораабыппыт. Аччыктаан, хоргуйан сирэйбит иһэрэ, оҕо, киһи бөҕө ыалдьара. Мин хоргуйууттан сирэйим иһэн баран үтүөрбэккэ, былчархай ыарыытыгар ылларан, үөрэхтэн уурайбытым. Сэттэ сыл кыһыннары-сайыннары балыыһаҕа сытан эмтэммитим.

1945 сыллаахха ыам ыыын 9 күнүгэр киэһэ ыам саҕана аҕам бииргэ төрөөбүт убайа Слепцов Бүөтүр ыһыыга сылдьан, Кыайыы буолбутун туһунан истэн кэлэн эппитэ. Үөрэн өлбөтөхпүт эрэ, аҕабыт тута сэрииттэн кэлэр курдук санаабыппыт. Тэлиэгэлээх оҕуһунан бары Тохтобулга барбыппыт. Онно ыһыыга үлэлиир дьон, ыанньыксыттар бары кэлэн, уот бөҕөтүн оттон, бары үөрэн-көтөн саламаат, эт буһаран сиэбиппит. Сарсыарда эрдэ бары үлэҕэ тарҕаспыпыт. Аҕам сэрииттэн сэтинньи бүтүүтэ кэлбитэ. Ити курдук сэрии сылларын оҕолоро оҕо саас үтүөтүн билбэтэхпит, оҕо буолан оонньообтохпут. Бу ыар сыллар охсууларыттан билигин бастакы курууппалаах инбэлииппин.

Сэрии кэнниттэн 1950 сылтан холкуоска үүт астааччынан, онтон ньирэй көрөөччүнэн уонна үүтү мээрэйдээн тутааччынан үлэлээбитим. Онтон ыалдьан уурайан, балыыһаҕа эмтэнэн баран, Ытык Күөлгэ саҥа аһыллыбыт трамуоха сиэстэрэтин икки ыйдаах кууруһугар үөрэммитим. Икки сыл трахуоманы, илиистиги эмтээбитим. 1962 сылтан 1972 сыллаахха диэри Чөркөөх сэллиги эмтиир балыыһатыгар дьуһуурунай сиэстэрэнэн үлэлээбитим. Салгыы 1972 сылтан 1982 сыллаахха диэри аптекаҕа санитарканан үлэлээн, биэнсийэҕэ тахсыбытым.

Үлэлээбит сирдэрбэр үтүө суобастаахтык үлэлээбитим, үлэ бэтэрээнэ буолбутум. Үлэлээбит балыыһам тэрилтэтэ сүрдээҕин өйүүр. 1967 сыллааахха нэһилиэк сэбиэтин дьокутаатынан талыллан, икки сыл бэйэм кыахпынан нэһилиэгим уопсастыбаннай олоҕор кыттыбытым. 1997 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус маршала Г.К. Жуков мэтээлинэн наҕараадаламмытым. Үйэм уһаан, Улуу Кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн наҕарааламмытым. Октябрьскай нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо буолбутум.

Быйыл 95 сааспын томточчу туолан, олоҕум 96-с хаарыгар үктэнним. Биһиги, сэрии сылларын оҕолоро, бу курдук эрэйдээхик-буруйдаахтык улааппыппыт, кырыыстаах сэрии сорун-муҥун эппитинэн-хааммытынан билбиппит. Ол иһин үгүспүт эрдэ ыарыһах буолбута, кылгас үйэлэммитэ.

Төһө даҕаны ыараханы көрүстэрбит, биһиги киһилии сиэрбитин сүтэрбэтэхпит, куруук үтүөҕэ-сырдыкка талаһарбыт, Кыайыыга муҥура суох эрэнэрбит. Сэрии, хоргуйуу эрэ буолбатын. Эйэлээх халлаан анныгар олоруоҕуҥ!

Зинаида Михайловна СЛЕПЦОВА, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ.