Уопсастыба

Дьолго тардыһыннараллар  

Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, култуура үтүөлээх үлэһитэ, Ырыа күнүн түстээччи Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөйө уонна суруйааччы, суруналыыс Афанасий Гуринов-Арчылан айар үлэлэринэн алтыһыыларын үтүө түмүгэ нарын иэйиилээх ырыалар буолан дайа көттүлэр.

Луҥха Өлөксөйө уонна Арчылан Сунтаарга Кыыл Уолун аатынан киин иннигэр

Арчылан «мин үрдүбэр битий дуу, мин үрдүбэр чуопчаар дуу...» диэн бэйэтэ ыллыы сылдьар тыллардаах «Дьол чыычааҕа» хоһоонугар Луҥха Өлөксөйө киһи сүргэтин көтөҕөр, дьолго тардыһыннарар ырыаны айбыт.

Ийэ дойдуга таптал тиэмэтэ Арчылан уонна Луҥха Өлөксөйүн айар үлэлэрин биир сүрүнэ буолар. Ол курдук, «Элиэнэ эбэкэм, эн ааккар!..» диэн ырыаҕа «үс саха үтүмэн үйэттэн...» үөскээн-төрөөн олорор сирин-уотун угуттуур улуу Элиэнэ эбэҕэ махтал, үлэ күүрээнэ, сырдыкка дьулуура, Элиэнэ эбэ көмүөлүн күр күүһүнүү күүстээх бар дьон сомоҕолоһуута – барыта баар. Ити барыта – ырыа дьүрүлүн дорҕоонугар кутуллан, киэҥ Элиэнэ эбэ үрдүнэн дуораһыйа көттө. Ол да иһин Луҥха Өлөксөйө өрөспүүбүлүкэбит тэриллибитэ 100, төрөөбүт-үөскээбит Кэбээйитин улууһа тэриллибитэ 85 сылыгар ананан тахсыбыт ырыанньыгын итинник ааттаабыт. Онно төрөөбүт дойдуга, түөлбэҕэ анаммыт ырыалар киирбиттэр.

Төрөөбүт алаас, дойду туһунан ахтылҕан тыллар кэрэ дьүрүлгэҥҥэ кутуллан оһуокайдыы дуорайаллар, эһиэкэйдии эйээрэллэр. Төрөөбүт түөлбэ дьэрэкээн симэҕин сыта дыргыйан киирэр, күөх халлааҥҥа күөрэгэй дьурулуур... Сып-сырдык хартыына сүрэххэ сандааран турар, ырыа буолан, күн сардаҥаларын кытта силбэһэр...

Ол онно күндээркэй халлаантан

Олоҕу уруйдаан-айхаллаан,

Күөх унаар хонууну толорон,

Күөрэгэй дьырылаан эрдэҕэ...

(«Сарыада ахтылҕана»)

Арчыланнаах Луҥха Өлөксөйүн ырыалара эйэлээх олох көмүскэлигэр эмиэ ананаллар.

Үрүҥ күммүт аннынан,

Ийэ сирбит үрдүнэн,

Күндэл күөххэ күөрэйэн,

Үрүҥ холууп дайыахтын!

Эйэ үрүҥ холууба –

Үтүө дьулуур бэлиэтэ,

Эйэ үрүҥ холууба –

Айыы санаа илдьитэ,

Сарсыҥҥыбыт мэктиэтэ!

(«Эйэ үрүҥ холууба»)

Үрүҥ холууп киһи аймахха сырдык Тыын, Эйэ, Таптал бэлиэтинэн биллэр. Бу хоһооҥҥо үрүҥ холууп эмиэ Сырдык илдьитэ, сарсыҥҥыбыт, кэскиллээх буолуубут мэктиэтин быһыытынан этиллибитэ дьоҥҥо бу өйдөбүл суолтатын өссө чопчулаан биэрэр, тиийимтиэ оҥорор. Ону талааннаах ырыа айааччы таба көрөн, сырдык тыын дорҕоонун дьүрүлүгэр кыттыһыннарбыт.

«Баллада о солдатах...» кэнсиэр кэнниттэн. Хаҥастан уҥа: Арчылан, хоһоонньут  Вален-тина Комиссарова-Күлүмүрэ (Луҥха Өлөксөйө кини тылыгар Арассыыйа Дьоруойдара Алексей Неустроевка, Филипп Евсеевка анаммыт «Героям-танкистам “Алёши”» ырыаны айбыта), Арассыыйа Дьоруойа Филипп Евсеев, хоһоонньут Полина Победа, Луҥха Өлөксөйө. Дьокуускай к., Опера уонна балет тыйаатыра, 2025

Кылаатын киллэрсэр

Арчылан айымньыларын биир сүрүн хайысхата – Ийэ дойдуга таптал, Ийэ дойду көмүскэлэ буолар. Кини айымньыларыгар бу сүрүн тиэмэ мэлдьи баар. Холобур, «Ол түгэн уораана...» сэһэнэ, «Ийэлэриэм, мин кэллим!..» диэн икки чаастаах сэһэнэ, хоһоонноро, ырытыылара ону кэрэһилииллэр. Норуодунай бэйиэт Иван Гоголев-Кындыл Уйбаан аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ кыттан бастаабыт «Ол түгэн уораана...» сэһэнин сиһилии ырыппытым бэчээккэ 2011 сыллаахха тахсыбыта.

Арчылан билигин олохтон барбыт норуодунай суруйааччыларбытын кытары  элбэхтик алтыспыта, баҕар, хаһан эмэ ол түгэннэртэн кэпсээтэҕинэ, дьон Рафаэль Баҕатаайыскай, Семён Руфов, Василий Сивцев, Иван Мигалкин тустарынан өссө элбэҕи билиэхтэрэ, холобур оҥостуохтара.

Кини – биллэр прозаик, хоһоонньут буоларын таһынан, дьоҕурдаах тэрийээччи. Саҕалаһан, салайсан таһаарар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн киэҥник биллибит «Күрүлгэн» уус-уран сурунаала, «Кыым» хаһыакка «Кулуһун» уус-уран сыһыарыыта саха литэрэтиирэтин сайдыытыгар улахан кылааты киллэрдэ уонна киллэрэ тураллар.

Ол курдук, ити таһаарыыларга саха литэрэтиирэтин устуоруйатыттан ахтыылар, биллибэтэх түгэннэр, тылы чопчулааһыннар бэчээттэнэллэр, саҥа суруйар дьон айымньыта тахсан, айар үлэ киэҥ эйгэтигэр киирэллэригэр аартык арыллар, айымньылары анаарыылар тахсаллар. Онуоха билиҥҥи кэмҥэ уус-уран айымньыны анаарыы аҕыйаҕын, түптээх ырытыһыы суоҕун кэриэтэтин бэлиэтиир оруннаах. Сурунаал литэрэтиирэ бары жанрын бэчээттиир: прозаҕа, хоһооҥҥо ылсааччы билигин элбэх, оттон драматическай айымньы дэҥҥэ сурулларын таба көрөн, эрэдээксийэ сурунаалга пьесаны-драманы утумнаахтык таһаарар. Холобур, соторутааҕыта Александр Александров-Сахса Тар эйэ көмүскэлигэр аналлаах сонун пьесата «Күрүлгэҥҥэ» бэчээттэннэ. Билиҥҥи уустук кэмҥэ Ийэ дойдубут, норуоппут, сиэрбит-майгыбыт көмүскэлэ саамай бастакы миэстэҕэ турар буолла. «Күрүлгэн» сурунаал онтон туора турбакка, Арассыыйабыт судаарыстыбатын көмүскэлигэр кылаатын киллэрсэр.

Ону сэргэ саха уус-уран литэрэтиирэтигэр көстүбэтэҕэ ырааппыт үгэлэр «Кыым» хаһыат «Кулуһун» сыһыарыытыгар, «Күрүлгэн» сурунаалга көстөр буоллулар. Урут Күн Дьирибинэ «Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс» диэн курдук үгэлэрин ааҕан улааппыт буоллахпытына, билигин үгэ дэҥ көстөр. Үгэ киһи уобарастаан көрөр дьоҕурун сайыннарар, олоххо көстөр омсолору чэпчэкитик аһарынарга үөрэтэр. Онон «Кыым», «Күрүлгэн» эрэдээксийэлэрэ былырыын «Аны нэһилиэк олоҕун көстүүлэрэ» диэн оонньуулаах хоһоон, үгэ-эҕэ күрэҕин тэрийэн ыыппыттара билиҥҥи кэмҥэ тоҕоостоох уонна хайҕаллаах.

Арчылан бэйэтэ суруйар үгэлэрин дьон эмиэ кэрэхсээн ааҕар. Ол кэрэхсэбил биир төрүөтүнэн кини айымньыта олох баар чахчытын кытта ыкса ситимнээҕэ уонна ол онтон төрөөн-үөскээн тахсарыттан буолуохтаах.

Итинник дьулуур эрэдээксийэ үлэтигэр эмиэ баар буолан, «Күрүлгэн» дьон умсугуйан ааҕар күүтүүлээх сурунаала буолла. Бу сурунаалтан кынаттанан элбэх киһи талаана арыллар, онон саха литэрэтиирэтин сайдыытыгар улахан оруолланна. «Күрүлгэн», аата даҕаны этэрин курдук, күрүлгэн сырдык таммахтарынан дьону угуттуу турдун, тыаһа-дуораана ыраахтан ыҥыра турдун!

Ырыа күнэ – олоҕу уруйдааһын

Луҥха Өлөксөйүн айар ырыаларын мэлдьи сэргиибин. Кини «Ырыа күнэ» диэн ааттаах бэлиэ күн олохтонуутун өр сылларга туруорсан, туруулаһан уонна ону ситиһэн бар дьонугар бэлэхтээтэ. Инньэ гынан сиргэ кэрэни, олоҕу уруйдааһын өссө эбилиннэ! Ырыа күнэ биһигини эмиэ бииргэ түмэр – дойдубут туһугар, дьоммут-сэргэбит туһугар, кэрэ туһугар, кэскил туһугар!

Луҥха Өлөксөйө норуодунай бэйиэт Сэмэн Даниловтан саҕалаан элбэх хоһоонньут тылыгар ырыа айда. Олор ортолоругар биир дойдулааҕым, саха саарына, бары ытыктыыр киһибит Ксенофонт Уткин-Нүһүлгэн элбэх хоһоонугар ырыа суруйбута дьон-сэргэ таптаан ыллыыр ырыалара буоллулар. Үөрэммит, үлэлээбит Бүлүүтээҕи педучилищебар анаммыт хоһооммор эмиэ ырыа суруйбута.

Онон биһиги, айар дьон, итинник утуму салҕаан, айымньылаахтык алтыһан, хоһоону-ырыаны ыксалаһыннаран-бииргэлэһиннэрэн, үөрүүнү аҕала, эйэни көмүскүү, барыбытыгар дьолу тарда, ыҥыра туруоҕуҥ!

Галина ФРОЛОВА, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Хаартыскалар А. Гуринов-Арчылан архыыбыттан.