Уопсастыба

Моҕоллойго
Дьаҥхаады нэһилиэгин Моҕоллой сайылыгар аатырбыт ыанньыксыт, «Хотугу сулус» уордьан кавалера Павел Петрович Шарин 70 сааһыгар аналлаах массыынанан ыаһын оператордарын өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэрэ буолла.
Павел Шарин 1980-1990 сс. бу сайылыкка үлэлээбитэ, сылга хас биирдии ынаҕыттан 6 000 кг үүтү ыан, бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сөҕүмэр көрдөрүүнү ситиспитэ. Күрэхтэһиигэ Павел Петровиһы кытта биир кэмҥэ сүөһү көрүүтүгэр үлэлээбит доҕотторо, Үлэ Дьоруойдара, УусАлдантан Михаил Готовцев, Сунтаартан Владимир Михайлов кэлэн, улуустартан мустубут эдэр ыанньыксыттарга, сүөһү көрөөччүлэргэ бэйэлэрин үлэлэрин кэпсээтилэр, сүбэ-ама буоллулар.
Үбүлээри чиэстээһиҥҥэ Александр Жирков өрөспүүбүлүкэ бастыҥтан бастыҥ ыанньыксытын ситиһиилэрин, үлэлээбит кэмнэрин дьоҥҥо тиийимтиэ тылынан кылгастык сырдатта.

-- Павел Шарин, Михаил Готовцев уонна Владимир Михайлов курдук дьон ситиспит ситиһиилэрэ урукку да өттүгэр суоҕа, инникитин даҕаны кинилэр үлэлээбиттэрин курдук үлэни ким да ситиэ суоҕа. Бу ситиһии сүөһү иитиитин уһук хоту сиргэ киһи аймахтан ордук ыраах тириэрдэн олохсуппут саха омук атын норуоттарга үйэлээх холобура буолан, хаһан да умнуллуо суоҕа, -- диэтэ.

«Тумул» сайылыктарыгар
Доллу нэһилиэгэр «Тумул» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибэ өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ тэрилтэтин аатын отучча сыл устата ыһыктыбакка үлэлээн-хамсаан кэллэ. Үүтү туттарыыга улуус үрдүнэн саамай үрдүк – 540 туонна былааннаах. Билиҥҥи туругунан, былаанын аһары толорон иһэр. Дьаам уонна Эбэ түгэҕин пиэрмэлэрин ыанньыксыттара сыл устата хас биирдии сыһыарыллыбыт ынахтарыттан ортотунан 3 000 туонна үүтү ыырга дьулуһаллар, Хомус сайылык ньирэй көрөөччүлэрэ хас биирдии ньирэйи сууккаҕа ортотунан биирдии киилэ төлөһүтэр соруктаах үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Бу үс сайылыкка Александр Жиркову кытары Павел Шарин, улуус баһылыга Дмитрий Тихонов уонна «Тумул» кэпэрэтиип дириэктэрэ Таисия Десяткина сырыттылар. Үлэһиттэри кытта көрсөн, үлэни-хамнаһы дьүүллэстилэр, өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар бэйэлэрин санааларын тириэртилэр.
Биллэрин курдук, быйылгыттан тыа хаһаайыстыбатын үлэтин тэрийиигэ боломуочуйа бэриллэн, бу салааҕа тыырыллар харчы өрөспүүбүлүкэттэн быһаччы тиэрдиллэр, онон, улуустар ол үбү ханнык хайысхаҕа туһаналларын бэйэлэрэ быһаарар буоллулар. Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтата хаһаайыстыбалары кытары сүбэлэһэн баран, ынах сүөһүгэ көрүллэр харчыны үүтү туттарыыга ыытарга быһаарыммыттар. Билигин мэҥэлэргэ кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы үүт сыаната ортотунан 100 солк. кэриҥэ буолан турар. Тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар бары даҕаны үүтү туттарыыга былааннарын аһары толорон иһэллэр. Онон, улуус салалтата быйыл үүт кубуотатын улаатыннарарга олохтоохтук модьуйар.

Сатай бааһынатыгар
Куораттыы тииптээх бөһүөлэк соҕурууҥҥу бааһыналарыгар инньэ 1990-с сыллар бүтүүлэриттэн саҕалаан, Мария уонна Григорий Эмнэр төрүттээбит хаһаайыстыбалара оҕуруот аһын арааһын үүннэрэн, Дьокуускай куорат олохтоохторун сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйар.
Ити эрээри, Дьокуускай куорат уонна Жатай адьас кытыыларыгар баар хаһаайыстыба үлэтэ наар эриэ-дэхси буолбат, онуоха таһыттан оҥоһуллар хоромньу ордук охсуулаах буолар түбэлтэлэрэ тахсаллар. Былырыын, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, кимнээҕэ билиҥҥэ диэри биллэ илик дьон киксэриитинэн «Григорий Эм» хаһаайыстыба бааһынатыгар үүнэн турар оҕуруот аһын сүнньүнэн куорат олохтоохторо туох да көҥүлэ, ханнык да төлөбүрэ суох икки күнү быһа биэс сүүсчэкэ массыынанан кэлэн хоро таспыттара. Ону хаһаайыстыба Жатай да салалтатыгар, туһааннаах уорганнарга да кэмигэр эппэккэ, үҥсүбэккэ, биллэрбэккэ хаалбыта. Ил Түмэн вице-спикерэ Александр Жирков бу түбэлтэни сөргүтэн, хонтуруолга ылалларыгар, ис дьыала миниистиригэр В.Н. Прокопенкоҕа сурук түһэрбитэ. От ыйын 30 күнүгэр бастакы вице-спикер бу хаһаайыстыбаҕа ИДьМ Жатайдааҕы салаатын начальнигын К.Э Необутовы, Жатай учаастактааҕы иниспиэктэрдэрин итиэннэ тыа хаһаайыстыбатын уона ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Сахаяна Павлованы илдьэ тахса сырытта.
Хаһаайыстыба салалтатын уонна үлэһиттэрин кытары көрсүһүүгэ туох ханнык иннинэ былырыыҥҥы курдук быһылаан хатыламматын туһугар ИДьМ өттүттэн нэһилиэнньэҕэ өйдөтөр үлэни ыытар, хаһаайыстыба сирин-уотун көрүүнү күүһүрдэр дьаһаллар тустарынан сүбэлэһии буолла. Салгыы, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин салалтатын кытта хаһаайыстыбаларга көрүллэр субсидиялар төлөбүрдэрин кэмигэр тириэрдии болдьохторун чопчулааһын, кирэдьииттэрин сабыы, үүнүүнү батарыы о.д.а. боппуруостарыгар сүбэлэһии буолла.
Көрсүһүүнү түмүктүүрүгэр Александр Николаевич «Олохтоох бородууксуйаны элбэтии туһунан» Ил Дархан ааспыт сыл таһаарбыт Ыйааҕа туох ханнык иннинэ өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын өттүттэн халбаҥа суох тутуһуллуохтааҕын эттэ.

-- Ыйаах чэрчитинэн биһиги бэйэбит оҥорор аспытын-үөлбүтүн дэлэтэр, ол инниттэн олохтоох хаһаайыстыбалары биирдиилээн дьоҥҥо тиийэ өйүүр, көмөлөһөр соруктаахпыт. Үп-харчы кырыымчыгар сигэнэ-сигэнэ, ити үлэттэн куотуна сатыыр буоллахпытына, өтөр-наар өнүйүөхпүт суоҕа. Кырыымчык кэмнэр бүгүҥҥүнэн бүтүөхтэрэ суоҕа, тастан киирэр аска-үөлгэ өрөспүүбүлүкэ үбүн кутуох кэриэтин олохтоох аһы-үөлү оҥорооччулары өйөөһүн, көмөлөһүү хаһааҥҥытааҕар да күүһүрүөх тустаах, -- диэтэ, маныаха үбү-харчыны туруорсарга, олохтоох хаһаайыстыбаларга иэһи-күүһү сабарга Бырабыыталыстыба үлэтин ситэтэ суоҕунан сыаналаата.

Хаартыска: Ил Түмэн пресс-сулууспата.