Уопсастыба

Сахалартан бастакы лингвист учуонай, сырдатааччы, саха суругун-бичигин төрүттээччи, саха тылынан маҥнайгы үөрэх кинигэлэрин ааптара С.А. Новгородов төрөөбүт күнүгэр Ийэ тылбыт күнэ олохтоммута. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки судаарыстыбаннай тылы сэргэ биэс дьиҥ таһымнаах тыллары чөл хаалларар, сайыннарар ситимнээх үлэ ыытыллар.

Үөрүүлээх күн ыалдьыттарга анаан араас быыстапкалар тэрилиннилэр, былыргы алпаабыт буукубаларын бөрүөнэн суруйууга маастар-кылаастар ыытылыннылар, тылы сайыннарыыга бырайыактары билиһиннэрдилэр.

Үөрүүлээх мунньах саха киһитэ бу Орто туруу бараан дойдуга кэлэн муммут оҕолуу сүүрэ сылдьара, тылланан эрэ баран, киһи киһитэ дэммитин дьүһүйэн көрдөрүүттэн саҕаланна. 

Муниципальнай бырагыраамалар бигэргэниэхтээхтэр

Дьоро киэһэ үөрүүлээх арыллыытыгар Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников мустубут дьону Ийэ тыл уонна сурук-бичик күнүнэн, Ийэ тыл дэкээдэтэ саҕаламмытынан Ил Дархан, бырабыыталыстыба уонна тус бэйэтин аатыттан эҕэрдэлээтэ:

– Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр анаммыт тэрээһиннэр өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн, хас биирдии улууска, нэһилиэккэ үрдүк таһымнаахтык ыытылла туралларын, дьон-сэргэ көхтөөхтүк кыттарын бэлиэтиибит.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата, Ил Түмэн уонна уопсастыбаннас үс таһымынан тылы харыстыыр, сайыннарар үлэни-хамнаһы ыыталлар. Федеральнай таһымҥа үлэ бара турар. Быйыл, 2026 сылга, биһиги иннибитигэр турар сорук – Арассыыйа норуоттарын тылларын харыстыыр федеральнай сокуон барылыгар сөптөөх этиилэри киллэрэн, сокуон түмүгэр тылбытын харыстааһыҥҥа чопчу туһаайыллыбыт буолуохтааҕын ситиһии. Маныаха Судаарыстыбаннай Дууманы кытары ыкса үлэни ыытыахпыт.

Өрөспүүбүлүкэбит таһымыгар Ил Дархан көҕүлээһининэн, төрөөбүт тыллары харыстыырга туһуламмыт тус сыаллаах бырагыраама үлэлээбитэ номнуо алтыс сылыгар барда. Үбүлээһинэ 100 мөлүйүөн солкуобайга тиийэ үрдээтэ. Сыл устата 51 араас хабааннаах бырайыак үбүлэнэн олоххо киирэр. Ол иһигэр, ойуулуктары оҥоруу, оҕо ханаалын үлэлэтии, интэриниэт эйгэтигэр сахалыы тылынан араас үлэни тэрийии, билимҥэ чинчийии, бибилэтиэкэлэри хааччыйыы, учуобунньуктары оҥоруу о.д.а. Ыытыллар үлэни дьон-сэргэ биһириир, инникитин көдьүүһүн күүскэ көрдөрүө диэн бигэ эрэллээхпит.

Муниципальнай таһымҥа үлэ күүһүрэрэ ирдэниллэр. Күн бүгүн биир даҕаны улууска тылы харыстыыр муниципальнай бырагыраама ылыллан, бигэргэнэн үлэлии илик. Хас биирдии улууска судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары харыстыырга муниципальнай бырагыраама ылыллыахтаах, үбүлэниэхтээх. Маныаха улуус баһылыктара тус интэриэстээх буолуохтаахтар, улуустарыгар төрөөбүт тылларын сайыннарыы бас билиилэригэр баар тэрилтэлэринэн, ол эбэтэр, иитэр-үөрэтэр, култуура уонна успуорт уо.д.а. эйгэлэринэн күүскэ ыытыллыахтаах. Онон сиэттэрэн, 2026 сылга судаарыстыбаннай бырагырааматтан муниципальнай бырагыраамалары өйүүр сыаллаах үп-харчы көрдүүбүт. Быйыл бу суума 6 мөлүйүөн солкуобайга тэҥ.

Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 502 бибилэтиэкэ үлэлиир. Улуустааҕы кииннэммит бибилэтиэкэлэр салайыыларынан, үлэ хас биирдии нэһилиэккэ тэриллэр. Бу кинигэнэн, билиинэн, каадырдарынан баай тэрилтэлэр. Кинилэр ис кыахтарын туһаныахтаахпыт. Бу курдук соругу дойдубут Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин туруоран турар. Былырыын кини хас биирдии Арассыыйа бибилэтиэкэтэ оҕо төрөөбүт тылынан ааҕар усулуобуйатыын тэрийиэхтээх, оннук кииннэр арыллыбыт буолуохтаахтар диэн эппитэ. Онон быйылгыттан саҕалаан улуустааҕы кииннэммит бибилэтиэкэлэр маннык кииннэри тэрийэллэригэр судаарыстыбаннай бырагырааматтан 6 мөлүйүөн солкуобай харчыны көрдүбүт. Сыал туруоруммут бибилэтиэкэ гыраан ылан үлэтин-хамнаһын салгыы ыытыа.

Төрөөбүт тылбытын харыстааһын хас биирдиибититтэн тутулуктаах. Тылбыт чөл хаалара – хас биирдии өрөспүүбүлүкэ олохтооҕуттан тутулуктаах. Хас биирдиибит ыраастык саҥарарга, санаабытын сайа этэргэ дьулуһуохтаахпыт, үүнэр көлүөнэни онно үөрэтиэхтээхпит. Бэйэбит бэйэбитигэр ирдэбиллээх буолан тыл ыраас буоларыгар кыһаллыахтаахпыт.

Үөрэх эйгэтигэр оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтии чааһа аччыы турар диэн этэллэр. Маныаха ыстандаартарга олоҕураллар. Онно олорон биэриэ суохтаахпыт, харда ньымаларынан үлэбитин ыытыахтаахпыт. Ааспыт Учууталлар сийиэстэригэр этиллибитин курдук, хас биирдии оскуола үөрэх чааһын хайдах баҕарар аттаран, төрөөбүт тылынан үөрэтии чааһын элбэтэр кыахтаах. Оннук үлэ хас биирдии улууска ыытыллыахтаах.

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр Ил Дархан иһинэн үлэлиир тыл бэлиитикэтин көҕүлүүр уопсастыбаннай сүбэлиир сэбиэт баар. Манна өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тыл сайдыытыгар туһааннаах үлэни ыытабыт, сыаллары торумнуубут. Састаапка билим уопсастыбаннаһа, сонуну киэҥ араҥаҕа тарҕатар сириэстибэлэр уонна судаарыстыбаннай сулууспалаах салайааччылар бааллар. Быйыл, 2026 сылга, тыл сүбэтин састаабын төрдүттэн уларытарга быһаарынныбыт. Манна ситэриилээх былаас бэрэстэбиитэллэрэ киириэхтээхтэр, уонна бэйэлэрин эйгэлэригэр төрөөбүт тылы тарҕатар, сайыннарар соруктаах үлэни ыытыахтаахтар. Ону Ил Дархан ылынна, өйөөтө.

Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы этиитин түмүгэр төрөөбүт тылбытын бары харыстыах, үүнэр көлүөнэҕэ туһаайар үлэбит үтүө түмүктэрдээх буоллун диэн эттэ.

Тыл сомоҕолуур күүстээх

Үөрүүлээх мунньахха Елена Голомарева, Ил Түмэн төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ кыттыыны ылла. Тэрээһин туһунан кини санаатын маннык үллэһиннэ:

– Төрөөбүт төрүт тыл диэн норуот тирэҕэ, омук быһыытынан уратыта, бараммат барҕа баайа, инники сайдар кэскилэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев ыйааҕынан, 30 сыллааҕыта төрүттэммит Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ сыллата бэлиэтэнэр, биир иллээх дьиэ кэргэн курдук олорор омуктары түмэр бырааһынньык буолла. Биһиги манна судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары араҥаччылааһыҥҥа, сайыннарыыга туох үлэ ыытыллыбытын отчуоттуубут, бастыҥнары бэлиэтиибит, саҥа соруктары туруорунабыт. Былаас уонна уопсастыбаннас бииргэ үлэлээһиннэрин түмүгэр, саха тылын уонна эбээн, эбэҥки, долгаан, чукча, дьүкээгир тылларын харааннааһыҥҥа элбэх үлэ ыытылынна. Ил Түмэн дьокутааттара өрөспүүбүлүкэ төрүт олохтоох норуоттарын тыллара сокуон өттүттэн көмүскэллээх буолалларын, оҕолорбут дьиэ кэргэнтэн, уһуйаантан саҕалаан ийэ тылларынан үөрэнэллэрин, оскуола бырагырааматыгар төрөөбүт тыллар биридимиэттэрэ киирэллэрин туһугар күүскэ ылсан үлэлиибит. Үлэлиэхпит да турдаҕа.

Быйыл дойдуга Сомоҕолоhуу, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура сыла биллэриллибитин дьон-сэргэ биһирии көрүстэ. Ол биир туоһутунан бүгүҥҥү үөрүүлээх күҥҥэ хас да сиринэн Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күннэрин, олунньу 12 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Ийэ тыл дэкээдэтэ саҕаламмытын  бэлиэтээһин ыытыллара буолар. Холобур, бу тыйаатырга киһи толору кэллэ, араас омуктар бэрэстэбиитэллэрэ сыанаҕа тахсан, бэйэлэрин тылларынан ыллаан-туойан, үҥкүүлээн эҕэрдэлэстилэр. Ити курдук, тыл норуоту сомоҕолуур, түмэр, култуура ис хоhоонун толору арыйар cүдү күүс.

Түмүккэ

Эҕэрдэ тыллар кэннилэриттэн ыытыллыбыт ийэ тыл уонна сурук-бичик күнүгэр аналлаах кэнсиэр бэрт сэргэхтик ааста. Сыанаҕа үксүн оскуола оҕолоро, устудьуоннар кытыннылар. Кэнэҕэски кэнчээри ыччаппытыгар сахалыы тыыны, төрүт омугун уратытын иҥэрбиттэрин, ииппиттэрин көрөөччү сөҕө-махтайа көрдө. Дьоро киэһэ Ийэ тыл дэкээдэтэ саҕаламмытын биллэрэр Оһуохайынан түмүктэннэ.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ