Уопсастыба

Сүрүн сыыппаралар

Сүрүн отчуоту Ил Түмэн социальнай бэлиитикэҕэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Алена Атласова туруорда. Иһитиннэрииттэн кылгастык билиһиннэрэбит.

 Сис кэмитиэт үлэтэ сүрүннээн социальнай көмүскэл күүһүрүүтүгэр, дьадайыыны утары охсуһууга, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун олоҕо табыгастаах буолуутугар ыытыллыбыт.

Ааспыт сыл Ил Түмэҥҥэ 6 пленарнай мунньах ыытыллыбыт, манна 293 нуорма-быраап аакталара ылыллыбыттар, олор истэригэр 113 сокуон, олортон 11 тирэх сокуоннарга, Ил Түмэн 180 уурааҕа бигэргэммит.

Ааспыт сыл Ил Түмэн 26 федеральнай сокуон барылын көрбүт, олортон 5 сокуон көҕүлээһинин өйөөбүт, РФ субъектарын сокуон оҥорор уорганнарыттан 22 ыҥырыы киирбит.

Судаарыстыбаннай мунньах үлэтин сүнньүнэн 3 парламент истиитэ, 3 публичнай истии, 34 төгүрүк остуол, 25 бырабыыталыстыба чааһа уонна 1 муниципальнай чаас тэриллибит.

Социальнай өйөбүлгэ сокуоннар

Сис кэмитиэт ааспыт сыл устата кэмитиэт 13 мунньаҕын, 2 бырабыыталыстыба чааһын, 2 төгүрүк остуолу, 6 оробуочай мунньаҕы тэрийбит. Социальнай харысхал өттүгэр улахан суолталаах 16 сокуон ылыллыбыт.

Бастатан туран, Ил Дархан көҕүлээһининэн “Дьиэ кэргэн” өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаалын туһунан сокуоҥҥа уларыйыылар киирдилэр. Ол курдук, 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Саха Сирин “Дьиэ кэргэн” хапытаала төрдүс уонна онтон кэлэр оҕолорго көрүллэр буолла. Урукку сылларга маннык өйөбүл миэрэтэ үһүс эрэ оҕоҕо көрүллэрэ.

Ааспыт сылтан Сахабыт Сиригэр оҕо төрөөһүнүгэр уонна иитиитигэр ый ахсын төлөнөр босуобуйаҕа туһуланар сокуоҥҥа уларыйыылар киирдилэр. Саҥа сокуонунан, сайабылыанньа биэрээччи уонна кини дьиэ кэргэнин чилиэннэригэр дохуоту көрүүгэ үлэттэн, урбаантан уонна да атын дьарыктан киирбит дохуоту учуоттуур буоллулар. Бу эмиэ оҕолоох ыалларга өйөбүл буолар. Маны сэргэ, сокуон дьиэ кэргэн састаабын быһаарарга саҥа нуорманан толорулунна, ыйдааҕы босуобуйа төлөнөр болдьоҕо бигэргэннэ.

“Үлэ буларга ыарахаттары көрсөр кыраасданнарга үлэ миэстэтин кубуоталааһын” туһунан сокуоҥҥа уларыйыылар киирдилэр. Сокуонунан “Инбэлиити үлэнэн хааччыйыыга анал үлэ миэстэтэ” диэн өйдөбүл чопчуланна. Үлэ биэрээччигэ, дьарыктаах буолуу кииннэригэр саҥа ирдэбиллэр, бырааптар уонна эбэһээтилистибэлэр сүктэрилиннилэр.

Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын үлэнэн хааччыйыыга эмиэ тустаах сокуон ылылынна, 2026 сыл кулун тутар 1 күнүттэн күүһүгэр киириэҕэ. Байыаннай дьайыы бэтэрээннэрэ үлэ булалларыгар тэрилтэлэргэ тустаах кубуоталар олохтонуохтара.

Дьокутааттар А.А. Григорьева, А.Н. Атласова, А. М. Находкин, А.Н.Николаев көҕүлээһиннэринэн, күүтүүлээх, өр сыл туруорсуллубут “СӨ педагогическай үлэһиттэригэр ураты мэктиэлэр” тустарынан сокуон ылылынна. Бу, маны сэргэ ааспыт сылларга дьокутааттаабыт Ф. В. Габышева, М. Д. Гуляев, О. Т. Михайлова үлэлэрин үтүө түмүгэ.

Ылыллыбыт сокуонунан учууталлар ураты ыстаатыстара бигэргэннэ, кинилэр чиэстэрин, суобастарын уонна бырааптарын көмүскүүр, ону таһынан кинилэргэ өйөбүл оҥорор сокуон буолар. Докумуонунан настаабынньыктааһын үнүстүүтэ олохтонно, эдэр исписэлиистэргэ социальнай өйөбүл миэрэлэрэ киирдилэр. Ол иһигэр тыа сиригэр үлэлии барар учууталларга биир кэмнээх өйөбүлү сэргэ, бырайыастара уонна таһаҕастарын таһыытыгар кэмпэнсээссийэ олохтонно.

Харахтарынан мөлтөхтүк көрөр уонна төрүкү көрбөт инбэлииттэр бырааптарыгар уонна мэктиэлэригэр уларыйыылар киирдилэр (сокуон барылын көҕүлээччилэр А. Н. Атласова, А. А. Григорьева, С. Н. Давыдова, С. А. Домброван, А. Д. Корнилов, И. П. Луцкан, В. В. Мазурок, Н. К. Сидоркина). Кинилэр үөрэх тэрилтэлэригэр уонна бибилэтиэкэлэргэ литэрэтиирэни ылалларыгар анал усулуобуйалар тэриллиэхтэрэ, биэнсийэлэригэр эбии төлөбүрдэри тиэрдии бэрээдэгэ чопчуланна.

“Дьиэ кэргэни, ийэ, аҕа буолууну уонна оҕо сааһы көмүскүүр” сокуоҥҥа уларыйыылар киирдилэр (көҕүлээһин ааптардара А. Ю. Николаев, А. Н. Атласова, С. Н. Давыдова, А. П. Атласов, А. И. Корякин, И. И. Григорьев, И. И. Романов). Саҥа сокуонунан элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн чилиэннэрэ судаарыстыбаннай бас билиигэ баар түмэллэргэ, култуура уонна сынньалаҥ пааркаларыгар, быыстапкаларга босхо сылдьар буоллулар.

Бэлиэ сыл ааста

2025 сыл Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну, оттон Сахабыт Сиригэр Ийэ дойдуну көмүскээччи сылларынан биллэриллибиттэрэ. Ол чэрчитинэн бэрт киэҥ хабааннаах үлэ ытылынна. Сыл устата араас хайысханан дириҥ өйдөбүллээх, дойдуга бэриниилээх буолууга туһуламмыт, устуоруйаны дьиҥ-чахчы тутуһарга туһаайыллыбыт тэрээһиннэр уопсастыбаны сомоҕолоотулар. Биир сүрүн хайысханан байыаннай сулууспалаахтары уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн үлэтэ буолла.

Аҕа дойду Улуу Сэриитигэр Кыайыы 80 сылыгар анаммыт дойду таһымнаах араас аахсыйалар, өйдөбүнньүк тэрээһиннэр, бэстибээллэр, кэнсиэрдэр, успуорт араас көрүҥэр күрэхтэһиилэр дьону түмэ тартылар. Ону тэҥэ саҥа искибиэрдэри, мураллары, арт-эбийиэктэри арыйыы, хорсун буолуу уруоктарын ыытыы о.д.а. тэрээһиннэр утуу-субуу тиһиктээхтик бардылар.

Кыайыы күнүгэр - ыам ыйын 9 күнүгэр байыаннай-патриотическай параад, “Өлбөт үйэлээх пуолка” аахсыйата буоларын курдук уопсастыбаннас киэҥ араҥатын түмэ тарпыта.

Сис кэмитиэт 2025 сыл олунньу ыйыгар “Саха Сиригэр олорор Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээннэригэр уонна инбэлииттэригэр, бэтэрээннэр огдооболоругар, концлааҕырдар хаайыылаахтарыгар, Ленинград куорат блокадатын олохтоохторугар, тыыл бэтэрээннэригэр, сэрии оҕолоругар социальнай өйөбүл” диэн бырабыыталыстыба чааһын тэрийбитэ.

Маны сэргэ, аҕам саастаах көлүөнэ олоҕун хаачыстыбатын тупсарыыга туһаайыллыбыт үлэ барда, тустаах төгүрүк остуол ыытылынна. Дьокутааттар кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр дьиэлэригэр сырыттылар, усулуобуйаны билистилэр. Бу салааҕа кэккэ этиилэр киирдилэр, ол хайысхатынан үлэ салгыы ыытыллар.

Туруорсуулар

Ааспыт сылга Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев “Уһук Илин уонна Забайкалье” парламеннар Ассоциацияларын икки улахан мунньаҕар кыттыыны ылан, сис кэмитиэт туруорбут этиилэрин киллэрбитэ.

Бастакы этии – “Биэнсийэ мунньуллар чааһын туһунан” федеральнай сокуоҥҥа уларытыылары киллэрии туһунан. Бу боппуруос ордук Уһук Илин эрэгийиэннэрин олохтоохторугар сытыытык турар. 2024 сыл от ыйын 1 күнүттэн киирбит сокуоҥҥа уларыйыыларга олоҕуран, биэнсийэ мунньуллар чааһыгар биир кэмнээх төлөбүрү ааҕыы атыннык суоттанар буолла. Дьокутааттар бу төлөбүрү ааҕыыга биэнсийэлээхтэр олоруу алын кээмэйин Арассыыйа орто кээмэйинэн буолбакка, биэнсийэлээх олорор сиригэр сыһыаран, онно олоҕурбут алын кээмэйинэн суоттуурга туруорсаллар.

Иккис улахан боппуруос – оҕолоох дьиэ кэргэттэри өйөөһүн. Дьиэ-уот атыылаһыытыгар туһаныллыбыт ипэтиэкэнэн кирэдьиити сабарга Уһук Илиҥҥэ “Үһүс оҕоҕо 1 мөлүйүөн” диэн бырагыраама үлэлиир. Бырагыраама чэрчитинэн үһүс уонна онтон кэлэр оҕолоохторго ипэтиэкэни сабарга 1 мөлүйүөн солкуобай көрүллэр. Ол эрээри, бу бырагырааманан оҕо төрөөһүнүн көрдөрүүтэ Уһук Илин көрдөрүүтүттэн намыһах буолара ирдэнэр. Мантан сиэттэрэн, Саха Сирэ, Бурятия уонна Забайкальскай кыраай бырагыраамаҕа хапсыбатахпыт. Онон дьокутааттарбыт субсидияны тыырар федеральнай Бырагыраамаҕа уларытыылары киллэрэн, Уһук Илин бары эрэгийиэннэрин хабарга туруорсаллар.

Түмүккэ

Мунньахха кыттыбыт дьон дьокутааттар отчуоттарын болҕойон иһиттилэр, кэккэ боппуруостары биэрэн, этиилэри оҥордулар. Ол иһигэр, элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоругар оскуола пуорматын атыылаһарга көрүллэр харчыны анааһыҥҥа биир кэлим босуобуйа тоҕо дохуот быһыытынан ааҕылларын ыйыттылар. Инбэлиит оҕоҕо көрүллэр биэнсийэ дьиэ кэргэн дохуотугар киирэрэ табыгаһа суоҕун, куорат килбэйэр киинигэр турар элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр олбуордарынан ааһар суоллар туруктара мөлтөҕүн, оскуолаларга учууталлар ноҕоруускалара үрдүгүн, биирдии кылааска 40-тэн тахса үөрэнээччи баарын, онно учуутал кыаҕа тиийбэтин эттилэр.

Киирбит боппуруостарга дьокутааттартан хоруйдары ыллылар, кэпсэтиигэ кыттыбыт дьон Ил Түмэн дьокутааттара сокуону оҥорууга, олоххо киллэриигэ актыыбынайдык үлэлээбиттэрин, кыһалҕалаах боппуруостары туруорсан өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар улахан кылааттарын киллэрэллэрин бэлиэтээтилэр.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ