Уопсастыба

Оскуолаттан саҕаламмыта
Диана оҕо сааһа сардаана сибэккинэн тэтэрэр, кырылас кумахтаах Амма эбэ үрдүгэр турар Чычымах бөһүөлэгэр ааспыта. Ийэтэ Акулина Прокопьевна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, аҕата Егор Пантелеймонович Иванов Саха Өрөспүүбүлүкэин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, иккиэн Амма нэһилиэгин бочуоттаах олохтоохторо, сэрии сылын оҕолоро этилэр. Үлэни өрө тутар дьон оҕолорун бэһиэннэрин тыа сирин үлэтигэр-хамнаһыгар сыһыаран ииппиттэр. Ол туһунан маннык кэпсиир:

--  Оҕо саас диэн киһиэхэ саамай күндү кэрдиис кэмэ, ол да иһин, киһи түспэтийэн истэҕин аайы, дьоллоох оҕо сааһын саныыра элбиир эбит. Ыал кыра оҕото буоламмын, атаах этим, аттыбар куруук убайдарым, эдьиийдэрим бааллара. Тыа оҕотун сиэринэн саастыылаахтарбын кытары сайын күөх окко күөлэһийэ оонньоон, сүүрэн-көтөн, күн уотуттан кытарчы буһан, кыһын тымныыттан сирэйбин үлүтэ сыһан, ол быыһыгар дьоммор дьиэ-уот үлэтигэр көмөлөһөн улааппытым. Дьүөгэлэрбин-доҕотторбун кытары оонньоон-көрүлээн ааспыт дьоллоох оҕо сааспын, араас көрдөөх түгэннэрбитин, үөрүүлээх күннэрбитин олоҕум кэрэ, умнуллубат кэрчигин быһыытынан саныыбын. Оскуолаҕа үөрэммит сылларбын, билиигэ уһуйбут учууталларбын, дойдум дьонун, чугас ыалларбын ахтабын, кинилэр үтүөлэрин умнубаппын. Оскуолабыт аҕыс кылаастааҕа, салгыы Орто Амма нэһилиэгэр, Харбалаах орто оскуолатыгар үөрэнэрбит.

Онно үөрэнэр кэммэр тапталбын көрсөн, ыал буоларга санаммыппыт. 1989 сыл күһүнүгэр Харбалаахха Соломоновтар диэн эдэр ыал баар буолбуппут. Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбыт, сопхуос эстибит, дойду дьиикэй ырыынакка киирэр уустук сылларыгар төрөппүттэрбит барахсаттар өйөбүл буолбуттара. Дьоҥҥо-сэргэҕэ «Тэпилииссэ» диэн ааттанар түөлбэҕэ дьиэ туттубуппут. Биир кыыс, икки уол оҕоломмуппут.
Мин кэтэхтэн үөрэнэн, Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн биология-география бакылтыатын бүтэрэн, биология учууталынан Харбалаах орто оскуолатыгар 21 сыл үлэлээбитим. Дагдаайы сайылыкка тэриллибит экологическай хайысхалаах лааҕырга алта сыл иитээччинэн, салайааччынан үлэлээбитим. Оҕолор лааҕыры олус астыналлара, СГУ БГФ хаапыдыратын уонна Биология үнүстүүтүн учуонайдарын салалтатынан чинчийии ыытан, араас таһымнаах ааҕыыларга, кэмпириэнсийэлэргэ кытталлара. Сайыҥҥы лааҕырдар өрөспүүбүлүкэтэҕи күрэхтэһиилэригэр үс төгүл бастаабыппыт, 500 тыһ солк харчынан бэлиэтэнэн, лааҕыр баазатын оҥостубуппут. Ол миэхэ улахан кыайыы этэ.

«Тэпилииссэ» түөлбэ
– Дианна Егоровна, тыа сирин учууталын үлэтэ түбүктээҕэ өйдөнөр. Дьэ онтон быыс булаҥҥын, түөлбэ салайааччытынан талыллаҥҥын улахан хамсааһыны таһаарбыт эбиккин дии.
– Олорор сирбит, дьоҥҥо-сэргэҕэ «Тэпилииссэ» диэн ааттанар түөлбэ, саас аайы ууга барар буолан, айгыраан испитэ, суолбут-ииспит мөлтөҕө. Ону наар этэрим-туруорсарым иһин, нэһилиэкпит баһылыга Владимир Аржаков түөлбэнэн ТУоС (территориянан уопсастыбаннай салайыныы) тэринэргэ сүбэлээбитэ. Ити 2014 сыллаахха этэ. Оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр хамсааһыннара саҥа саҕаланан эрэрэ. 2015 с. «Тэпилииссэ» диэн ТУоС тэринэн, сокуонунан бигэргэттэрбиппит, салайааччынан миигин талбыттара. Кырасдааныскай уопсастыба министиэристибэтэ 2017 с. тэрийбит кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр күрэхтэһиилэригэр бастааммыт, 1 мөл. солк граны ылбыппыт. Онон түөлбэбитигэр «Күөх ырай» диэн былаһаакканы оҥорбуппут. 2019 с. күрэхтэһиигэ 500 тыһ солк ылан, суолбутун тупсарбыппыт. 2021 с. Ил Дархан граныгар кыттан, 1 мөл солк харчыны ылан, сайыҥҥы уу ситимин тардыбыппыт.
Түөлбэҕэ өр сыллаах баҕабыт туолан, аны нэһилиэккэ туох эмит үйэлээҕи оҥорорго быһаарыммыппыт. Харбалаах орто оскуолатын уонна лиссиэйи түмэр үөрэх холбоһуга суруйааччы Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа аатын сүгэр. Кэнчээри ыччаппыт Амма Аччыгыйын айымньыларын ааҕан, төрөөбүт дойдутугар, ийэ тылыгар тапталы иҥэриннин диэн, эмиэ бырайыак оҥорон, граҥҥа кыайан, иллэрээ сыл «Биһиги “Сааскы кэммит"» искибиэри оҥотторбуппут.
Биһиги түөлбэбит бөһүөлэктэн тэйиччи турар, ол иһин оһоҕунан оттунан олоробут. Кыбартаалынай хочуолунай туттарыахпытын баҕарарбыт туһунан 2019 с. Владимир Путиҥҥа суруйбуппут, 2021 сыл сааһыгар Бэрэсидьиэн көмөлөһөөччүтэ Д. Шальков видеокиэбинэн кэпсэтэ сылдьыбыта, онтон ыла сыыйа хамсааһын саҕаланан, ол хочуолунай тутуута былырыын саҕаламмыта.

Дьокутаат бары үлэни көҕүлээччи

-- Дьэ ити үлэҥ сыаналанан, нэһилиэккэр дьокутааккын.

-- Дьокутаатынан 2020 с. талыллыбытым. Ол иннигэр кандидатураҕын туруорун дииллэрэ эрээри, ситэ-хото иликпин дии саныырым. «Дьокутаат диэн норуотун интэриэһин көмүскүүр, дойдутугар дьиҥ-чахчы бэриниилээх, эппиэтинэстээх, өйүнэн-санаатынан, тылынан-өһүнэн, дьыалатынан холобур буолар киһи, онно мин эппиэттиибин дуо?» -- диэн ыйытыыны туруорунарым. Билигин иккис болдьохпун үлэлии сылдьабын. Бэйэтэ үлэлээх-хамнастаах ыал ийэтэ, эбэтэ күннээҕи түбүгүттэн ордон уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктанара ыарахан, мин кэргэним өйдүүр-өйүүр буолан, үлэлиибин. Ол иһин, киниэхэ махталым улахан. 
Нэһилиэккэ дьокутааттар уон биирбит, бары араас хайысхаларынан тустаах эбээһинэстээхпит. Олохтоох салайыныы саҥа сокуонунан дьокутааттар оруоллара үрдүүр, эппиэтинэстэрэ улаатар буолла. Ону бастатан туран нэһилиэктэр дьокутааттара өйдүүллэрэ наада, тоҕо диэтэххэ, дьону-норуоту кытары үлэлиир дьоннор кинилэр буолаллар. Дьэ кинилэргэ элбэх сүбэ-ама наада, аҥардас тылынан этэн биитэр «маны ааҕыҥ» диэн кумааҕыны туттарыынан эрэ муҥурдаммакка, холобурун эттэххэ, Ил Түмэҥҥэ ыҥыран, дьокутаат аналын, эбээһинэһин уонна эппиэтинэһин туһунан сахалыы илдьиритэн быһаарар, сис кэмитиэттэр үлэлэрин билиһиннэрэр, парламент устуоруйатын сырдатар, түмэлгэ эскуурсийалатар иитэр-өйдөтөр күүһэ быдан улахан буолуо этэ.

Былырыын күһүн оскуолабыттан уурайан, олохтоох бибилэтиэкэҕэ үлэлии киирбитим. Бибилэтиэкэ култуураҕа уһулуччу тутуллар туспа эйгэ. Кэлиҥҥи сылларга бибилэтиэкэ үлэтигэр элбэх уларыйыы таҕыста, ирдэбил да кытаатта, ыыра да кэҥээтэ. Ааҕааччыларга кинигэни биэрэри таһынан, нэһилиэнньэни түмэ тардар, өй-санаа, култуура, билии-көрүү өттүн барытын хабар соруктаахпыт.

Ааҕарга көҕүлүүр дьарыктары, түмсүүлэри, бырайыактары оҥорон, эдэрдиин-эмэнниин бары кытталларын курдук дьаһанабыт. Айар түмсүүнү тэрийэн, айар куттаах дьону түмэн, хоһоон алыптаах эйгэтин тэрийдибит. Кэлэр өттүгэр хомуруунньук оҥорон таһаарбыт киһи диэн баҕа баар.

Харбалаах -- Кыыс Амма эбэ кытылыгар, 1960-с сс. хомсомуол ыҥырыытынан ыраахтан-чугастан түмсүбүт ыччаттар Ньурба хоһуун уола Иван Николаев салалтатынан туппут бөһүөлэктэрэ. Күн бүгүн 1150 киһи олорор. Таас чоҕу хостуур «Төлөн» АУо, Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйын аатынан Харбалаахтааҕы үөрэх холбоһуга, баһаарынай чаас, буоста, Ф.С. Аргунов аатынан Тааттатааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын салаата, И.В. Николаев аатынан Норуот айымньытын дьиэтэ, К. Е. Владимиров аатынан успуорт саалата, В Г. Малышева аатынан балыыһа, «Кэскил» оҕо уһуйаана, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар «Булуус» уонна «Хочо» диэн тэрилтэлэр бааллар.
Ыччат арамаантыкатынан тутуллубут бөһүөлэк биир уратытынан талааннаах, айар дьоҕурдаах, үлэһит дьон элбэҕэ уонна олус түмсүүлэҕэ буолар. Ол түмүгэр, уопсастыбаннай түмсүүлэр көхтөөхтөр, хардарыта көҕүтүһэн үлэлииллэр. Тутуу күүскэ барар, улаханыттан эттэххэ, 2015 с. үс этээстээх, 2024 с. биэс этээстээх элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр үлэҕэ киирбиттэрэ.

Хаартыска: дьоруой архыыбыттан.