Уопсастыба

Ол курдук, олохтоох хортуоппуй биир киилэтин сыаната 100-тэн 150 солкуобайга диэри халбаҥныыр. Моркуоп 150 солкуобайтан саҕаланар. Помидор биир киилэтэ 200-250 солкуобай кэриҥэ. Болгарскай биэрэс 200-350 солкуобай атыыланар. Кабачок киилэтэ 150 солкуобайтан саҕаланар. Оттон атын эрэгийиэннэртэн, дойдулартан кэлбит оҕуруот аһын, фруктатын сыаната лаппа чэпчэки эбит. Холобур, хортуоппуйу 80 солкуобайга холкутук атыылаһыллар. Маннык балаһыанньа соһуччу буолбатах, номнуо нуормаҕа кубулуйбут көстүү курдук ылыныллар. Аттыбытыгар үүннэриллибит моркуоп Кытай курдук ыраах сиртэн аҕалыллыбыттааҕар тоҕо ыарахан сыаналааҕын быһаарсарга сананным.

Быйылгы үүнүү көрдөрүүлэрэ

Быйыл Сахабыт Сиригэр үүнүү мөлтөх диир табыллыбата буолуо. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ балаҕан ыйын 21 күнүнээҕи иһитиннэриитинэн, 3885 туонна туораах, 50 тыһ. 852 туонна хортуоппуй, 12 тыһ. 611 туонна оҕуруот аһын хомуйбуттар. Бу өссө түмүк көрдөрүү буолбатах.
Өрөспүүбүлүкэбит 20 улууһугар 4,8 тыһыынча га сиргэ хортуоппуйу хомуйуу салҕанар. Алдан, Нерюнгри уонна Өймөкөөн улуустара былааннарын номнуо толорбуттар.
Оттон тэпилииссэлэргэ уонна аһаҕас халлаан анныгар үүнэр оҕуруот аһын хомуйууга былаан 29,7 тыһыынча туоннаҕа тэҥнэһэр. Үлэ 16 муниципальнай тэриллиигэ салҕанар, олортон түөрдүгэр былаан 100% туолбут. Ол иһигэр Тааттаҕа 122,6% уонна Хаҥаласка 135,5% тэҥнэспит.
Сыана үрдүүр
Төһө даҕаны үүнүү үчүгэй буолбутун иһин, былырыыҥҥыны кытта тэҥнээн көрдөххө, борщ нобуорун сыаната, ортотунан, 15-25% үрдээбит. Олохтоох оҥорон таһаарааччылар маны бу курдук быһаараллар. Куйаас сайын сатыылаабыт уонна атырдьах ыйыгар тэппилииссэни сылытыы ороскуоту үрдэппит. Ону таһынан, уматык сыаната биллэрдик ыараабыта, атыыга кэмчитийбитэ эмиэ охсуулах буолбут.
Ол эрээри, экэниэмикэ сокуоннара манна атыннык үлэлииллэр. Үгэс курдук, миэстэтигэр оҥоһуллубут, хостоммут, үүннэриллибит оҕуруот аһын сыаната күһүн биллэ түһүөхтээх эрээри, Дьокуускайга ол төттөрүтүн үлэлиир курдук. Ол төрүөтүнэн пиэрмэрдэр хомуурдарын мөлтөхтүк харайалларын түмүгэр эрдэ буорту буоларыттан ороскуоттара, ночоотторо 30 %-ҥа тиийэрэ биллэр, ону "киирии" сыанаҕа угуна сатыыллар. Оттон атыылаһааччы билигин эбии төлүүргэ бэлэм, тоҕо диэтэххэ, биир-икки ыйынан олохтоох бородууксуйа атыыттан мэлийиэ эбэтэр сыаната өссө үрдүө диэн дьиксинэр.

Тастан киирэр табаар тоҕо чэпчэкиний?

Хас күһүн ахсын сүрүн ыйытыы маннык. Тоҕо федеральнай тыраассанан, тимир суолунан уонна Өлүөнэ өрүһү поруомунан туораан, тыһыынчанан килэмиэтири айаннаабыт улахан уйуктаах массыына Покровскайтан Дьокуускайга диэри айаннаабыт тимир көлөлөрү кытары күрэстэһэр кыахтааҕый? Дьэ манна хоруй элбэх.
Соҕуруу баар агрохолдиннар уонна бөдөҥ импортердар тыһыынчанан туоннанан эргинэллэр. Кинилэр кыахтара улахан. Оттоон саха пиэрмэрэ биэс-уон туоннанан эрэ муҥурданар.
Тастан киирэр табаар уу сүүрүгүн курдук кэлэр. Биир баартыйа сүтэрэ хомолтолоох эрээри, бу улахан оруолу ылбат. Кыра пиэрмэргэ биир грузовигы сүтэрии улахан ороскуокка тиэрдэр. Онон кини ороскуотун толуйар туһугар сыананы үрдэтэргэ эрэ күһэллэр.
Тастан киирэр оҕуруот аһын куорат кууһунан атыылыыр баазалара хаба тардан ылаллар, кинилэргэ өр харайарга сөптөөх усулуобуйа баар. Олохтоох үүнүүнү сороҕор массыынаттан эбэтэр кыра ыскылааттартан атыылыыллар, харайыллар кэмэ олус кылгас. Мантан сиэттэрэн атыылааччы харчыны түргэнник уонна элбэҕи ирдииргэ күһэллэр.
Маны таһынан, кууһунан атыылааччылар олоҕу хааччыйар табаардары аҕалыы бырагыраамаларын чэрчитинэн тимир суолунан таһыыга араас чэпчэтиилээх тарыыптары туһаналлар. Манныкка чааһынай оҥорон таһаарааччы биирдэ эмэ түбэһэр.

Атыылааччы санаата

Тыа сирин олохтоохторун санаалара сыана үөскүүр кистэлэҥнэрин, саһан сытар төрүөттэри арыйан көрдөрөллөр. Маныаха бастакы төрүөтүнэн айылҕалыын хапсыһыы диэн эбит. Ол курдук Уус Алдан улууһуттан сылдьар пиэрмэр этэринэн, быйыл үүнүү итииттэн сылтаан мөлтөөбүт. Ураты куйаас сайын туран араас ороскуоттары үөскэппит: уу кутуутугар, сыыс ыраастааһыныгар. «Хортуоппуй атырдьах ыйыгар улаатар. Салгын температурата +25 кыраадыска уу суох буоллаҕына, кини үүнэрэ тохтуур, — диэн хаһаайыстыба бас билээччитэ быһаарар. — Сэбирдэҕэ күөх, кэрэ көстүүлээх турар, оттон хостоотоххо, хортуоппуй кээмэйэ туораах эрэ саҕа кыра буолар».
Маны сэргэ, куйаас күннэргэ ардах суоҕуттан эрэ буолбакка, бэлэмнэммит уу сылыйбыта эмиэ төрүөтүнэн буолбут.
Иккиһинэн, уматык сыаната үрдээбит. Бааһынай ырыынагар атыылааччылар быһааралларынан, өссө биир сүрүн ороскуот уматыкка сытар. Сыана ыараабытын сэргэ, атыыга суох буолан бааһыналарга тахсыылара аҕыйаан көрүү-истии мөлтөөбүт.
Ууруу, харайыы өттүгэр эмиэ кыһалҕалары көрсөллөр. Ол курдук, табыгастаах эйгэлээх, аныгы ирдэбиллэргэ эппиэттиир ыскылааттар үксүлэригэр суох. Оҕуруот аһа мас сарайдарга эбэтэр ампаардарга хараллар. Харайыы кэмигэр ночоот үүнүү үс гыммыт бииригэр тиийиэн сөп. «Хортуоппуй сиэккэнэн сытан кыһын ахсынньыга диэри сытыйар, — диэн уопуттаах атыылааччы этэр. — Ити сытыйыыны мин бүгүн атыылыыр сыанабар эбэн биэриэхтээхпин, сиэмэ хортуоппуйу эрэ үчүгэйдик харайа сатыыбын, оннук гымматахпына ночоокко тэбиллэбин», -- диир.
Атыылааччылар миэстэбитигэр турарбытыгар ороскуоппут эмиэ охсуулаах диэн билинэллэр. Ырыынак иһигэр турааччылар ороскуоттара улахан. «Павильоҥҥа официальнайдык турдахпына, күҥҥэ 800–1000 солкуобайы биэриэхпин наада. Онно бэтэринээр ыспыраапкалара, ыйааһын төлөбүрэ, түһээн эбиллэр. Онон ночоото суох тахсарга биир-икки куул хортуоппуйу атыылыахха наада», - диэн кэпсииллэр.
Олохтоох аграрийдар тастан киирэр оҕуруот аһын тоҕо чэпчэкитин маннык быһаараллар. Соҕуруу баар бөдөҥ агрохолдинг бородууксуйата чэпчэки үлэ күүһүгэр, хиимийэҕэ уонна босхо кэриэтэ күн уотугар үүннэриллэр. Кинилэр хомуурга ночоотторун аныгы технологиянан оҥоһуллубут тиэхиньикэлэр, оборудованиелар намтаталлар. Оттон саха пиэрмэрэ үүнүүнү илиинэн хомуйар, үксүгэр дьиэ кэргэнин кытта үлэлиир. «Кинилэр үүнүүлэрин комбайн хомуйар, биһиэнэ дьиэ кэргэммин күүһүнэн эрэ кыаллар. Кинилэр 20 туонналаах тимир көлөнөн "социально значимый груз" курдук чэпчэтиилээх тарыыбынан айанныыллар. Мин бэйэм күүспүнэн эрэ тиэйэбин. Ол эрээри, биһиги биир даҕаны хиимийэни туһаммаппыт, экология өттүнэн барыта ыраас», -- диэн этэр.

Талыы

Дьокуускай атыылаһааччыта чэпчэки сыанаҕа тастан киирэр хортуоппуйу атыылаһан атын дойдулар уонна эрэгийиэннэр экэниэмикэлэрин өйүүр, ол кэмҥэ бэйэтин аграрийдарын эргитэр үптэриттэн матарар. Олохтоох бородууксуйаны таллаҕына, өрөспүүбүлүкэбит ас-үөл өттүнэн тутулуга суох буолуутугар көмөлөһөр, ол эрээри, бэйэтин дьиэ кэргэнин бүддьүөтүгэр ол охсуулаах буолан тахсар.
Маныаха сыана араастаһыытын хаачыстыба син биир толуйбат. Тас көрүҥүнэн үчүгэй моркуоп дуу, хортуоппуй дуу амтана үксүгэр олохтооххо баһыйтарар, ол эрээри сыанатыгар уонна харайыллар болдьоҕор кыайыылаах тахсар.

Түмүк оннугар

Киин куоракка Бааһынай ырыынагар сыана үрдүгэ хаттаан атыылааччылар эбиликтэрин эрэ түмүгэ буолбатах. Тымныы уһун кыһыннаах, кылгас куйаас сайыннаах эрэгийиэммит усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын сайдыыта хайдах даҕаны итии дойдуну кытары күрэстэһэр кыах суох. Ол өйдөнөр. Онон үрдүк технологиялаах, сылы эргиччи үүннэриинэн дьарыктанар, харайыыны хааччыйар комплекстар тэриллэллэрэ уолдьаспыт.
Тустаах дьону кэпсэтэн уонна сыананы көрөн истэн баран, олохтоох оҥорон таһаарааччы өлгөм барыһы ылар диэн өйдөбүлүм үрэйилиннэ. Бааһынай ырыынагар сыана үрдүгэ тыыннаах хаалар туһугар олохтоммун диэн санааҕа кэллим. Атыылаһааччы хараҕар көстүбэт ороскуоттары субсидиялаабат буоллахха, олохтоох оҕуруот аһа атыыга барыыта тастан киирэр “аймахтарын” кытары күрэстэһиигэ букатыннаахтык хотторор кутталлаах эбит.

Галина МАТВЕЕВА.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.