Уопсастыба

Мунньахха Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков, сис кэмитиэт чилиэннэрэ, министиэристибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, ыҥырыылаахтар кытыннылар.

63 % көрүлүннэ

«Саха» НКИХ генеральнай дириэктэрэ, норуот дьокутаата Олег Марков иһитиннэриитин үөрүүлээх сонунтан саҕалаата: " Хампаанньа «Тооку уонна Чысхаан» толору кээмэйдээх ойуулуга алтынньы 26 күнүгэр Москубаҕа ахсыс төгүлүн ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы «ТЭФИ-КИДС 2026» нассынаалынай бириэмийэ «Оҕолорго аналлаах бастыҥ анимационнай киинэ» диэн анал аатынан бэлиэтэннэ. Бу биһиги барыбыт ситиһиитэ буолар, оҕолорго аналлаах ханаалбытын өйөөбүккүт иһин махтанабын", – диэтэ, салгыы хампаанньа үлэтин-хамнаһын сырдатта.
Судаарыстыба сорудаҕын толорууга үбүлээһин субсидия быһыытынан көрүллэр, онно бүддьүөтү таһынан киирэр харчы эбиллэр. Хампаанньа биэриини «Саха» НКИХ, «Якутия 24», «Тооку» телеханаалларынан уонна «Тэтим» араадьыйанан, «Як24» ситиминэн төгүрүк суукка устата оҥорор. «Медиахиллз» медиакэмнээччи көрдөрөрүнэн, 2024-2025 сс. «Саха» НКИХ телеханаал рейтиҥҥэ уонна көрүүгэ «Россия 1», Бастакы уонна НТВ ханааллары кэннигэр хаалларбыт. «Саха» НКИХ биэриитин 80 %-а, «Тооку» биэриитин 88 %-а, араадьыйа биэриитин 90 %-а сахалыы ыытыллар.

«Саха» НКИХ сыыппара эйгэтигэр эмиэ үлэлиир, сурутааччытын ахсаана эбиллэн иһэр. 2025 сыл түмүгүнэн 15,2 мөлүйүөн көрүүнү ситиһэн, 2024 сыллаах кирбиини 25 %-ынан куоһарбыт. «Тооку» телеханаал быйыл 3,12 мөлүйүөн көрүүнү хааччыйбыт, «ВКонтакте» ситиминэн көрүү былырыыҥҥы таһымын 67,1 %-ынан аһарбыт.
Быйылгы 2026 сылга субсидия быһыытынан барыта 846 мөл. солк. көрүллүбүттэн, хамнаска 707 мөл. солк., хомунаалынайга 17 мөл. солк., оҕо телеханаалыгар 34 мөл. солк., атын ороскуоттарга 86 мөл. солк., ол иһигэр, эрэгийиэҥҥэ телеараадьыйаны биэриини тэрийиигэ 44 мөл. солк. тыырыллыбыт.
Кэлэр 2027 с. бүддьүөт барылыгар 539 мөл. солк. (быйылгы харчы 63 %-а), 2028 сылга 591,5 мөл., 2029 сылга эмиэ оччо харчы торумнаммыт. Оттон «Тооку» телеханаалга 2026 сылга 34,5 мөл. солк. көрүллүбүт буоллаҕына, кэлэр 2027 сылга 728 тыһ. солк. барылламмыт.
Биллэрин курдук, субсидия 83 %-а хамнас төлөбүрүгэр көрүллэр, оччотугар иккис ааҕыыга эбии харчы көрүллүбэтэҕинэ, тохсунньу 1 күнүттэн, 20 ыстаат сарбылларын аахпыт үрдүнэн, орто хамнас 53,8 тыһ. солк. буолар (билигин 86,3 тыһ. солк.). Даҕатан эттэххэ, хампаанньаҕа былырыыҥҥыны кытары холбоон, быйыл 42 ыстаат сарбыллара күүтүллэр.
Тарыып үрдээн, хомунаалынай өҥө ороскуота быйыл 22 мөл. солк. тиийбит, ол иһигэр аҥардас Дьокуускай куоракка электроуокка уонна сылытыыга 17 мөл. солк. буолбут. Эньиэргийэни кэмчилиир дьаһал быһыытынан, уоту кыраны «сиир» лаампалар, учуоттуур тэриллэр туруоруллубуттарын, туһаныллыбат эбийиэктэр муниципальнай бас билиигэ бэриллибиттэрин түмүгэр, тарыып төһө да 62 %-ынан үрдээтэр, хомунаалынай өҥө төлөбүрүн ороскуота 2022 сыл таһымынан хаалара ситиһиллибит.
Олег Марков ити курдук хас биирдии хайысханан ырытан баран, түмүгэр бүддьүөт барылын иккис ааҕыытыгар «Саха» НКИХ үбүлээһинигэр 2027 сылга 323,3 мөл. солк., 2028 сылга 270,7 мөл. солк., 2029 сылга 270,7 мөл. солк. харчыны эбии көрөргө туруоруста.

Бу ликбиэс буолбатах
Дьэҥкэ иһитиннэриигэ ыйытыы да чопчу буолла.
– Туох боломуочуйалаах кэлэн олороҕутуй, саҥата суох истээри дуу эбэтэр үп суоҕун эридьиэстээри дуу? Туох этиилээххитий? – Александр Жирков ыйытыыта министиэристибэлэр бэрэстэбиитэллэригэр туһаайылынна.
Үп миниистирин солбуйааччы Лариса Павлова «Саха» НКИХ балаһыанньатын билэбит, «Көрдөрөр-иһитиннэрэр уопсастыбаны сайыннарыы» судаарыстыбаннай бырагырааманан бүддьүөт барылын бастакы ааҕыыга 2027 сылга 1,1 млрд солк., ол эбэтэр ааспыт сыллаах бастакы ааҕыыттан 12 %-ынан элбэх харчы көрүллүбүтэ, билигин иккис ааҕыыга бэлэмнэнии ыытыллар диэтэ. Бүддьүөт бастакы ааҕыыта иккистэн уратытын быһаарда, Инновация, сыыппара сайдыытын уонна инфокоммуникационнай технологиялар министиэристибэлэрэ Олег Марков эбии үбүлээһиҥҥэ бэлэмнээбит докумуонун бэрэбиэркэлиирэ эрэйиллэрин эттэ.
– Ил Дархан Айсен Николаев быйыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр таһаарбыт А1-6272 №-дээх дьаһалыгар хампаанньаны 2026 сылтан итэҕэһэ суох үбүлүүргэ эппитин толорорго үлэлии сылдьабыт. Даҕатан эттэххэ, «Саха» НКИХ 2023 с. бүддьүөтү таһынан 101 мөл. солк. киллэрбитэ, быйыл бу көрдөрүү 57 мөл. солк. буолбут. Бүддьүөт тэрилтэлэригэр эбии үбү киллэрэргэ үлэлииргэ этиллэрин үрдүнэн, хампаанньа бүддьүөтү таһынан киллэрэр дохуот тоҕо намтаан иһэрин ыйытыахпын баҕарабын, -- диэтэ миниистири солбуйааччы.
Онуоха бүддьүөт хайдах таҥылларын, ааҕылларын туһунан быһаарар ликбиэс манна наадата суоҕа этилиннэ, иккиһинэн ыйытыыны дьокутааттар биэрэллэрэ, салааҕа уопсайынан буолбакка, төрүт тыллары харааннааһыҥҥа үлэлиир-хамсыыр хампаанньаҕа чопчу тугунан көмөлөһөр туһунан кэпсэтиллэрэ санатылынна.
Инновацияҕа, сыыппара сайдыытыгар уонна инфокоммуникационнай технологияларга миниистиир Петр Николаев эбии үбүлээһиҥҥэ докумуону «Саха» НКИХ салалтата министиэристибэни кытары сүбэлэһэн оҥорбутун, ону иһитиннэрэр ситимҥэ киллэриэхтээхтэрин, харчыны хантан булары быһаарарга Үп министиэристибэтин кытары үлэлэһэ сылдьалларын туһунан кэпсээтэ. Александр Жирков сэтинньи 10 күнүгэр ыытыллыахтаах кэмитиэт мунньаҕын көрсө этиилэри бэлэмнээн киллэрэргэ сорудахтаата, үчүгэй көдьүүстээх этиилэри оҥордоххутуна, бырабыыталыстыба хамыыһыйатын чилиэнин быһыытынан өйүөм диэтэ.

Үс сүрүн хайысха

Александр Жирков бүддьүөтү көрүүгэ сис кэмитиэт үс сүрүн хайысханы тутуһарын бэлиэтээтэ. Бастакы хайысха төрүт тыллары харыстааһын өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраамата (билиҥҥитэ 100 мөл. солк. оннугар 100 тыһ. солк. харчы барылламмыт), иккис – «Айар» нассынаалынай кинигэ кыһата, үһүс – «Саха» НКИХ. Ханнык баҕарар уустук кэмҥэ норуот хайдах гынан тыыннаах хааларын саныыр, онуоха сүрүн тирэҕинэн төрүт тыл буолар, тыла суох норуот норуот буолан бүтэр диэтэ.
– Онон биһиги бу үс хайысханы бэйэбит өйүөх тустаахпыт. Үөрэхтээһин федеральнай судаарыстыбаннай ыстандаартынан сүрүннэнэр, онно төрүт тылга сыһыан хайдаҕын билэҕит. «Үөрэхтээһин туһунан» саҥа сокуон нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр төрүт тылларын «үөрэтиэхтэрин сөп» диэнинэн муҥурданна. Кэнники сылларга дойду салалтата Арассыыйа норуоттарын төрүт тылларыгар болҕомтотун уурар буолбута үөрдэр. Бэрэсидьиэн Владимир Путин былырыын балаҕан ыйын 8 күнүн Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүнэн биллэрбитэ. Быйыл бэс ыйыгар ыытыллыбыт Бэрэсидьиэн иһинэн үлэлиир нуучча тылын уонна Арассыыйа норуоттарын тылларын өйөөһүн эйгэтигэр судаарыстыба бэлиитикэтин олоххо киллэрии Сэбиэтин мунньаҕар дойду норуоттарын төрүт тылларыгар болҕомтону ситэ уурбаппыт диэн аһаҕастык билиннэ, ону таһынан кинилэр, ол эбэтэр, нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр, бэйэлэрэ эмиэ уурбаттар диэтэ. Бэл, чопчу быһаарыыны эмиэ ылынар, холобур, 2024 сыл кыһыныгар Чукча аптаныамынай уокуругар тиийэ сылдьан, учуобунньугунан хааччыйыы мөлтөҕүн истэн баран, үөрэх миниистирэ Сергей Кравцовка чукча тылын учуобунньуктарын оҥорорго сорудахтаабыта. Оттон биһиги Бүтүн Арассыыйа туһугар кыһанарбытын көрдөрөбүт, ол үчүгэй эрээри, бэйэ төрүт тылын уонна хотугу норуоттар тылларын умнарбыт сатаммат. Бу биһиги ытык иэспит, – диэтэ вице-спикер.
Мунньах түмүгэр сис кэмитиэт чилиэннэрэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2027 сылга уонна былааннанар 2028, 2029 сылларга судаарыстыбаннай бүддьүөтүн туһунан» сокуон барылыгар «Саха» НКИХ үбүлээһинигэр эбии үбү көрөр туһунан көннөрүүнү киллэрэргэ быһаардылар.

Хаартыска: Василий Кононов.