Уопсастыба

Истиилэргэ боччумнаах этиилэр
Киэҥ ыҥырыылаах мунньахха норуот дьокутааттарын таһынан бырабыыталыстыба чилиэннэрэ, Төрүт сокуон сүбэтин эспиэрдэрэ, Уопсастыбаннай балаата чилиэннэрэ, улуустар бэрэстэбиитэллэрэ о.д.а. кытыннылар.
Кэпсэтиини саҕалыырыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев норуот дьокутааттара 12 улууска сылдьан, нэһилиэнньэни кытары көрсөн, саҥа сокуон барылын туһунан санаа атастаһыыларын тэрийбиттэрин кэпсээтэ. Даҕатан эттэххэ, ити иннинээҕи күн Ил Түмэҥҥэ бу боппуруоска парламент истиитэ ыытыллыбыта. Онно бириэмэ ыгымынан, улуустартан кэлбит дьокутааттары истиэххэ, тугу мунаахсыйалларын чопчулаатыннар, этиилэрин киллэрдиннэр диэн, норуот дьокутааттара ыйытыы биэрэртэн туттуналларыгар көрдөспүттэрэ. Инньэ гынан, улуустар бэрэстэбиитэллэрэ элбэх боччумнаах этиилэри оҥорбуттара. Холобур, Горнай улууһун Одуну нэһилиэгин баһылыга Владимир Текеянов эдэр баһылыктар ааттарыттан 10-с ыстатыйа 6-с пуунугар «нэһилиэнньэ санаатын учуоттаан» диэн тылы «нэһилиэнньэ сөбүлэҥинэн» диэн уларытарга, 12-с ыстатыйа 4-с пуунугар «Саха Өрөспүүбүлүкэтин бүддьүөтүттэн» диэн этиини киллэрэргэ эппитэ. Кытыы нэһилиэктэргэ баһылык буолуон баҕалаах суоҕунан, быыбар болдьоҕо көһөрүллэрин санатан, 18-с ыстатыйа 3-с пуунугар «нэһилиэк баһылыгын куонкуруһугар биэс сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит киһи киирэр» дэммитин соторго эппитэ. Таатта улууһун дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Петр Максимов баһылыктар боломуочуйалара федерация, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэриттэн эмиэ үбүлэнэригэр, дьокутааттар эппиэтинэстэрэ улаатарын, үлэлэрэ элбиирин учуоттаан, улуус сэбиэтигэр исписэлиис уонна юрист ыстааттарын көрөргө туруорсубута.

Ыйытыылар уонна хоруйдар
Сис кэмитиэт киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар норуот дьокутааттара бэрт элбэҕи иҥэн-тоҥон ыйыттылар.
– Сокуон үлэҕэ киирдэҕинэ улуустар уонна нэһилиэктэр Устааптарын оҥорорго төһө бириэмэ бэриллэрий? – диэн норуот дьокутаата Игорь Григорьев ыйыппытыгар, Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба Олохтоох салайыныыга департаменын салайааччытын солбуйааччы Афанасий Старостин Устаабы уларытан оҥорорго үс ый бэриллэрин эттэ.
– Улуус баһылыгын быыбарыгар Ил Дархан хас кандидатураны киллэриэхтээҕий? – диэн норуот дьокутаата Гаврил Алексеев ыйыппытыгар, улуус баһылыгын боломуочуйата бүтүө икки ый хаалбытын кэннэ, оттон боломуочуйа болдьоҕун иннинэ тохтотуллар түбэлтэтигэр, икки ыйынан Ил Дархан улуус мунньаҕар иккиттэн итэҕэһэ суох кандидатураны киллэрэрэ быһаарылынна.
Норуот дьокутаата Светлана Давыдова сокуон барылын нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын хааччыйыыга сыһаынаах 23-с, 24-с ыстатыйаларыгар мэдиссиинэ көмөтүн тииһилэҥнээх оҥорууга туох мэхэньиисим ыйыллыбытын ыйытта. Онуоха Афанасий Старостин муниципальнай оройуоннар (улуустар) уонна куораттааҕы уокуруктар олохтоох салайыныыга уорганнарыгар маннык боломуочуйа бэриллэрэ этиллэр, ол эрээри, ити уларыйыылары олоххо киллэрии туһунан билигин чопчу этэр кыаҕым суох диэн аһаҕастык билиннэ.
– Ил Дархан улуус баһылыгар икки киһи кандидатуратын киллэрэр буоллаҕына, бэлитиичэскэй баартыйа бэйэтин кандидатуратын киллэриэн сөп дуо? – диэн норуот дьокутаата Эдгар Константинов ыйыппытыгар, Владимир Прокопьев Ил Дархан баартыйа бигэргэппит кандидатуратын сотор кыаҕа суоҕун эттэ.
Норуот дьокутаата Александр Атласов сокуон барылын 26-с ыстатыйатыгар тыа сирин поселениеларын (нэһилиэктэр) олохтоох салайыныыга уорганнарын боломуочуйатыгар тыа хаһаайыстытын туох да суруллубатаҕын бэлиэтээтэ итиэннэ оччотугар тыа сирин поселениелара тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарынан хайдах дьарыктаналларын, бу салааны сайыннарыыга хайдах үлэлииллэрин ыйытта. Итиэннэ тыа хаһаайыстыбатынан чуолаан тыа сирин поселениелара дьарыктаналларын чорботон, бу боппуруоска боломуочуйаны 26-с ыстатыйаҕа киллэрэн биэрэргэ эттэ.
Норуот дьокутаата Тихон Скрябин муниципальнай тэриллии бэрэстэбиитэллээх уоргана хас дьокутааттаах буолуохтааҕын уонна Ил Дархан улуус баһылыгын быыбарыгар киллэрэр кандидатураларыгар сааһы, үрдүк үөрэхтээх буолууну таһынан туох ирдэбил туруорулларын билиэн баҕарда.
– Муниципальнай тэриллии бэрэстэбиитэллээх уоргана бүттүүн уонна кистэлэҥ куоластааһын быһыытынан талылыллыбыт дьокутааттартан турар. Манна сүрүн ирдэбил хандьыдаат сууттамматах итиэннэ 21 сааһын туолбут буолуохтаах. Атын ирдэбиллэр тустаах муниципалльнай тэриллии уратыларын учуоттаан оҥоһуллубут Устаабынан олохтоноллор. Улуустар бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарын ахсаана 15 киһиттэн итэҕэһэ суох, нэһилиэктэр бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттара, нэһилиэнньэ ахсааныттан тутулуктанан, 7-20 киһи буолуохтаах. Санатан эттэххэ, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 100, сүүскэ диэри киһи олорор 13 дьоҕус муниципальнай тэриллии баар. Дьэ олорго дьокутааттары талыы уустуктардаах, ол иһин тустаах муниципалитет хас дьокутааттаах буоларын бэйэтэ бигэргэтиэхтээх, – диэн быһаарда Владимир Прокопьев.
– Итинник дьоҕус нэһилиэктэргэ поселения ыстаарыстата эрэ баар буолар, дьокутааттара суох. Оччотугар нэһилиэнньэ санаатын хайдах этинэрий? – диэн туоһуласта норуот дьокутаата Юрий Николаев.
Бу ыйытыыга ыстаарыста муниципальнай сулууспалаах, дуоһунастаах сирэй эбэтэр баһылык буолбатаҕа, кинини солбуйар боломуочуйата суоҕа быһаарылынна. Дьоҕус нэһилиэк ыстаарыстата олохтоохторго сонуннары, иһитиннэриилэри тиэрдэр, оттон нэһилиэнньэ туруорсар боппуруостарын былаас уорганнарыгар тиксэрэр. Нэһилиэнньэ олохтоох салайыныыта быһаччы маннык бэрээдэгинэн толоруллар: олохтоох референдумунан, муниципальнай быыбарынан уонна мунициальнай тэриллии бэрэстэбиитэллээх уорганын боломуочуйатын толорор олохтоохтор уопсай мунньахтарынан (сходтарынан). Федеральнай сокуон «ыстаарыста» диэн тылы бэйэҕэ чугас тылынан солбуйар кыаҕы биэрэр, ол эрээри, биһиги манна табыгастаах сахалыы тылы билиҥҥитэ тобула иликпит, онон бу боппуруоска эһиги бэйэҕит этиилэргитин киллэрээриҥ диэтэ мунньаҕы салайааччы.
– Сокуон барылын 23-с уонна 26-с ыстатыйаларынан тыа сирин поселениеларын, куораттааҕы уокуруктар олохтоох салайыныыга уорганнарын нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын дьаһайыыга боломуочуйалара 2027 сыл тохсунньу 1 күнүтттэн күүһүгэр киирэр. Оттон биһиэхэ 2026 сыл балаҕан ыйыгар улуустар, нэһилиэктэр баһылыктарын уонна дьокутааттарын быыбара ыытыллар, кинилэр боломуочуйалара 2031 сылга диэри, – диэтэ норуот дьокутаата Андрей Находкин.

-- Чахчы 23-с, 26-с ыстатыйалар 2027 сыл тохсунньу ый 1 күнүттэн саҕалаан үлэлиэхтэрэ. Онуоха диэри биһиги муниципалитеттар бу боломуочуйаларга сөп түбэһиннэрэн бэйэлэрин бүддьүөттэрин ылыналларын курдук, боломуочуйалары барыларын тыыран, быһааран кэбиһэрбит ирдэнэр. Оттон быыбар туһунан эттэххэ, сокуону ылыннахпытына, Ил Дархан илии баттыыр, ол кэнниттэн официальнай хаһыаттарга бэчээттэнэр. Онтон дьэ үлэлээбитинэн барар, ол эбэтэр 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн. Инньэ гынан, кэлэр сылга быыбар саҥа киэбинэн ыытыллыаҕа, – диэн Владимир Прокопьев дьэҥкэтик быһааран биэрдэ.

Түмүккэ

-- Бу бүгүн киирбит этиилэри барыларын учуоттуургутугар көрдөһөбүн. Ордук болҕомтону баһылыктары талыыга сыһыаннаах модельнай балаһыанньаларга, модельнай устааптарга уурарга сүбэлиибин. Барыта чопчу суруллуохтаах, ханнык даҕаны мунаахсыйар, тээтэҥниир, араастаан быһаарыллар боппуруос диэн суох буолуохтаах. Онон, кэккэ түгэннэргэ Төрүт сокуон сүбэтин эспиэрдэрэ көмөлөһөллөрүгэр көрдөһүөм этэ, – диэтэ сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ мунньаҕы түмүктүүрүгэр.

Санаа атастаһыытын кэнниттэн сис кэмитиэт чилиэннэрэ 305-7 №-дээх сокуон барылын кэлэр нэдиэлэҕэ ыытыллар Ил Түмэн пленарнай мунньаҕар бастакы ааҕыыга өйүүллэрин биллэрдилэр.

Хаартыскаҕа Дьулус Винокуров түһэриитэ