Общество

Онон быйыл төрөөбүт дойдуга бэриниилээх буолууга туһуламмыт, өйгө-санааҕа хатанар култуурунай-маассабай тэрээһиннэр ыытыллыахтара. Ол иһигэр бүтүн дойдуну хабар икки улахан эстэпиэтэлэр: “Кыайыы салюта” уонна “Бары бииргэ – Арассыыйабыт”. Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Татьяна Голикова билиһиннэрбитинэн, Федеральнай таһымҥа 170 тэрээһин торумнаммыт, ол иһигэр Кыһыл Болуоссакка Кыайыы параада. “Кыайыы волонтердара” Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай хамсааһыҥҥа 500 тыһыынчаттан тахса киһи кыттыа.

Арассыыйа Дьоруойа аат иҥэрилиннэ 

Бары уруйдаан көрсүбүт саргылаах сылбыт, ураты күүстээх сонунунан саҕаланна. Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Арассыыйа Дьоруойа ааты ефрейтор Андрей Григорьевка иҥэрдэ.

Бу туһунан Арассыыйа Бэрэсидьиэнин  2025 сыл тохсунньу 11 күнүгэр 9 №-дээх ыйааҕар илии баттанна. Кини Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыттан дойдубут үрдүкү аатын ылбыт  онус Саха Сирин байыаһа буолла.

Бу иннинэ "Тута" диэн позывнойдаах Андрей Григорьевы Айсен Николаев көрсүбүтэ, киниэхэ Ил Дархан саха быһаҕын бэлэх ууммута.

Санатан эттэххэ, Андрей Григорьев ВСУ саллаатын кытары тыыннаах хаалар туһугар кыһыл илиинэн кытаанахтык киирсибитэ. Салгыы Анал байыаннай дьайыы толоонугар хас даҕаны өстөөҕү самнарбыта, бронетехникаларын, байыаннай саппаастарын эстэрбитэ, ол кэннэ бэйэтин дьонугар тахсыбыта.

“Кыайыы Знамятын” эстэпиэтэтэ

Быйыл бэлиэ, ытык үбүлүөй бэлиэтиэниэ -- Кыайыы 80 сыла. Маныаха туһуламмыт тэрээһиннэр  номнуо ыытыллаллар. Үтүө үгэскэ кубулуйбут «Кыайыы Былааҕа» өрөспүүбүлүкэтээҕи эстэпиэтэ ахсынньы 28 күнүгэр саҕаламмыта.

Кыайыы аалай бэлиэтин, дойдубут киэн туттар былааҕын Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев Майа сэлиэнньэтигэр улуус баһылыгар Дмитрий Тихоновка туттарбыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи эстэпиэтэ бары улуустары кэрийэн, ыам ыйын 9 күнүгэр, Улуу Кыайыы күнүгэр Саха Сирин киинигэр — Дьокуускай куоракка тиийиэҕэ.

Дьокутааттар сибээс тэриллэрин бэлэхтээтилэр

Саха Сирин дьокутааттара Анал байыаннай дьайыы кыттыылахтарыгар сибээс тэриллэрин ылалларыгар көмө оҥордулар.

“Боотур” этэрээт “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай приемнайыгар сибээс тэриллэрин наадыйалларын туһунан иһитиннэрии оҥорбут.

 “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа бэрэссэдээтэлин Д.А.Медведев эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай приемнайын салайааччыта, Ил Түмэн төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева норуот дьокутааттара көрдөһүүттэн туора турбатахтарын бэлиэтиир. Ол курдук, ааспыт сыл бүтүүтэ,  “Боотур” байыаннай бэлэмнэниигэ үөрэтэр киинтэн сибээс тэриллэрин атыылаһыыга этии киирбит. Маныаха 37 норуот дьокутаата ыҥырыыны ылынан, 181 тыһ. солкуобайы хомуйбуттар.

 “Боотур” бэрэстэбиитэлэ Иннокентий Спиридонов махтанан туран, кииҥҥэ ый устата бэлэмнэниини 18 байыас ааспытын иһитиннэрдэ.

-- Билиҥҥи күҥҥэ биһиги Оборуона министиэристибэтин кытары хантараак баттаһабыт. Ол кэннэ Анал байыаннай дьайыы сиригэр-уотугар көтүөхпүт. Боруоҥҥа сибээһи баттаталлар, онон бэйэ-бэйни кытары билсэргэ кэккэ кыһалҕалар үөскүүллэр. Өйөбүл көмөтүнэн байыастар бэйэлэригэр туспа араадьыйа сибээс олохтуур ыстаансыйаланнылар, - диэтэ.

Норуот дьокутаата, “Биир Ньыгыл Арассыыйа” баартыйа эрэгийиэннээҕи салаатын сэкирэтээрин солбуйаачы Иван Луцкан кэллиэгэлэригэр дойдуларын көмүскүү сылдьар биир дойдулаахтарбыт туһугар кыһамньыларыгар, амарах санааларыгар махтанар. Дьокутаат бэлиэтииринэн, байыастар байыаннай балаһыанньаны тутатына билэр кыахтаммыттар, онон анал тэрил саллааттар олохторун чахчы харыстыан сөбүн эттэ.

Дьокутаат Прокопий Рахлеев сүрүн  сыал туһугар бары күүспүтүн тумэн үлэлээтэхпитинэ, улахан түмүктэри ситиһэбит диэтэ: “Маннык үтүө дьыалаларга, көҕүлээһиннэргэ көмөлөһөр уонна өйүүр элбэх киһи баарыттан олус үөрэбин”,  - диэтэ.

Гаас холбооһунугар көмө

Ааспыт сыл ахсынньы ыйыгар Ил Түмэн уопсастыбаннай приемнайыгар Анна Малышеваттан сурук киирбит. Кини Кэбээйи улууһуттан сылдьар Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын дьиэтигэр гаас ситимин холбуурга көмө көрдөөбүт.

Түргэн, сыыдам, хаачыстыбалаах үлэ түмүгэр боппуруос номнуо быһаарыллыбыт, онон Анна Малышева гаас ситимин холбуурга Ил Түмэн дьокутааттара көмөлөспүттэригэр махтанна. 

– Эһиги кыттыыгытынан гаас дьиэҕэ холбонно, онон биһиги уонна байыаспыт үөрүүбүт муҥура суох. Эһиэхэ болҕомтоҕутугар, дьыаланы түмүгэр тиэрдибиккитигэр махтанабын. Үлэҕитигэр ситиһиилэри, кытаанах доруобуйаны, дьон туһугар көхтөөх таһаарыылаах үлэни, – диэн Анна Константиновна этэр.

Норуот дьокутаата Александр Корякин бэлиэтииринэн, өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕуттан киирбит этиилэр, боппуруостар ураты хонтуруолга, болҕомтоҕо тураллар. “Хас биирдии киһиттэн киирбит сурук болҕомтолоохтук үөрэтиллэр. Хас биирдии түгэҥҥэ сөптөөх быһаарыыны ылына, кыһалҕаны быһаарарга көмө оҥоро сатыыбыт. Биһиги сыалбыт өрүү биир –дьоҥҥо көдьүүстээхтик көмөлөһүү, кыһалҕалаах боппуруостары быһаарыы, биһиэхэ сүктэрбит итэҕэллэрин толоруу”, – диэн бэлиэтээтэ.

Көмөнү миэстэтигэр тиксэрэллэр

Соторутааҕыта Үөһээ Дьааҥы  улууһуттан Анал байыаннай дьайыы сиригэр-уотугар бөлөх сылдьан кэллэ. Бу кинилэр үһүс хомондьырыапкалара буоларын туһунан улуус баһылыга Владислав Иванов “Дьааҥы сонуннара” хаһыакка иһитиннэрэр.

Ол курдук, бөлөххө нэһилиэктэр баһылыктара Иван Стручков, Руслан Бойко, Руслан Семенов, Вячеслав Слепцов уонна Дьааҥыттан төрүттээх урбаанньыт, билигин Москуба куоракка олорор Иннокентий Юмшанов волонтер быһыытынан киирбиттэр.

– Анал байыаннай дьайыы сиригэр ахсынньы1 күнүттэн 24 күнүгэр диэри сырыттыбыт. Бу ааспыт сылга үһүс сырыыбыт. Биһигини кытары бу кэмҥэ тэҥҥэ Муома, Орто Халыма, Хаҥалас, Томпо уонна Эдьигээн улуустарын баһылыктара үлэлээтилэр.

Бэлэмнэнии үлэ эрдэтинэ саҕаламмыта. Түгэнинэн туһанан, улуус тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ баҕа өттүнэн биир күннээх хамнастарынан көмө оҥорбуттарыгар махтанабын. Мунньуллубут суумма 4 мөл. солкуобайга тэҥнэстэ. Бу үпкэ байыаннай мал-сал атыыластыбыт: тепловизордар, түүнүн көрдөрөр прибордар, квадрокоптердар, диисэл генератордар, уустук суолга-иискэ туттуллар шиналар, уолаттабыт көрдөһүүлэринэн хайанан айанныыр икки матаһыыкыл. Улуус дьаһалтата эбии убаһа этин атыыласта.

Олохтоохтор байыастарга харысхаллары, истиҥ суруктары, бородуукта, таҥас-сап хомуйан ыыттылар. Аҕам саастаах далбар хотуттарбыт бэйэлэрэ сылаас наскылары, үтүлүктэри баайдылар. Сайдыы нэһилиэгин олохтоохторо хас даҕаны куул балык бэлэмнээтилэр. Бу кинилэртэн маҥнайгы көмө буолбатах, үтүө дьыала туһугар өрүү олус түмсүүлээхтэр.

Хамандьырыапка кэмигэр үксүгэр  Запорожскай уобаласка турар тирэх пууҥҥа үлэлээтибит. Улууспутуттан сылдьар уолаттарбытын төһө кыалларынан барыларын көрсө сатаатыбыт. Биир дойдулаахтарбыт долгуйалларын, күүтэллэрин, куттара күүһүрэрин, санаалара чэпчиирин билэбит.  Кинилэр сүргэлэрин көтөҕөргө маннык көрсүһүүлэр олус наадалаахтар. Анал байыаннай дьайыыга үһүс сырыыбыт буолан, гуманитарнай үлэ ыытыытыгар уопуттаах курдук сананабыт.

Волонтердар үлэлэрэ уҕараабат

Манна даҕатан эттэххэ, Сахабыт Сирин олохтоохторо Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар көмөлөрүн тиһигэ быстыбат. Ааспыт сыл түмүгүнэн 120 туонна гуманитарнай көмө барбытын туһунан #МЫВМЕСТЕ бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйа эрэгийиэннээҕи ыстаабын салайааччыта Айыллаан Винокуров иһитиннэрэр.

Сыл устата Саха Сирин буойуннарыгар 2300 аадырыстаах баһыылка тиксэриллибит. Эрэгийиэннээҕи ыстаапка 800 волонтер кыттыбыт.

-- Ил Дархан гранын өйөбүлүгэр олоҕуран, актыбыыс волонтердар иистэнэр сыахтары тэрийдилэр. Манна байыастарга эбии таҥас, экипировка тиһигин быспакка тигилиннэ, – диэтэ.

#МЫВМЕСТЕ бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйа актыбыыстара 5,5 тыһыынчаттан тахса байыаннай сулууспалаахтар дьиэ кэргэттэрин чилиэннэриттэн киирбит сайаапкалары толордо, күннээҕи олохторугар көмөлөрү оҥордулар.

Санатан эттэххэ, Айсен Николаев Ил Түмэҥҥэ туһаайан этиитигэр, уопсастыбаннас Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр улахан көмөнү оҥорорун бэлиэтээбитэ.

– Саха Сирин бары муннугуттан гуманитарнай көмө тиһигин быспакка оҥоһуллар. Улуустарга уонна куораттарга “Мы вместе” ыстаап, “Саха Сирэ эйигинниин” мобилизацияламмыттары өйүүр хамсааһын таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ “Аҕа дойдуну көмүскээччилэр” Пуонда салаата баар. Улахан көмөнү Ийэ дойду буойуттарын дьиэ кэргэттэрин кэмитиэтэ, волонтердар түмсүүлэрэ, Уопсастыбаннай балаата уонна Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот боруона оҥорор,  - диэбитэ.

Идэлээхтэр сойуустара көмө оҥороллор

Манна даҕатан эттэххэ, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар волонтердары сэргэ идэлээх  сойуустар тиһигин быспакка көмө оҥороллор. Ааспыт сыл сэтинньи ыйынааҕы көрдөрүүтүнэн, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэннэригэр идэлээх сойуустартан киирбит көмө 280 мөл.солкуобайы куоһарбыт. Инники кирбиигэ сылдьар буойуттарга гуманитарнай уонна аһымал көмө тиһигин быспакка ыытыллар. Актыбыыстар үлэлиир миэстэлэригэр хаххалыыр сиэккэлэри баайаллар, байыастар аймахтарыгар, чугас дьонноругар көмөлөһөллөр. Бу туһунан Саха Сирин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Георгий Степанов этэн турар.

Профсоюзтар күннэрин бэлиэтиир үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ махтал уонна эҕэрдэ тылларын биир идэлээхтэр сойуустарын федерациятын бэрэссэдээтэлэ Николай Дегтярев, Ил Түмэн социальнай бэлиитикэҕэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алена Атласова, ыччат уонна социальнай коммуникация миниистирин э.т., Арассыыйа Дьоруойа Игорь Юргин, “Аҕа дойдуну көмүскээччилэр” пуонда Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта Алексей Александров тириэрдибиттэрэ.

Байыастарга мэдиссиинэ өҥөтө

Ааспыт сыл Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар 2 тыһ. 686 мэдиссиинэ көмөтө оҥоһуллубут. Ол иһигэр 1 955 көмө амбулаторияларга, 731 —  стационардарга. Бу туһунан доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин кылаабынай терапевт бырааһа Айталина Торонова иһитиннэрэр. Мэдиссиинэ реабилитациятын 287 байыаннай дьайыы кыттыылааҕа ааспыт. Диспансеризацияны уонна профилактическай мэдиссиинэ көрүүлэрин — 788 байыаннай дьайыы бэтэрээннэрэ.

Саха Сирин быраастара 2022 сылтан байыаннай госпиталларга бааһырыыттан эмтэниини ааһар байыастарга көмөлөһөллөр. Ол иһигэр Москубаҕа Бурденко уонна Вишневскай аатынан үнүстүүттэргэ, Санкт Петербург, Владивосток, Хабаровскайдааҕы, Уссурийскайдааҕы мэдиссиинэ академияларыгар.

Кулун тутар 2 күнүттэн Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ Докучаевск куоратыгар Саха Сирин быраастара тохтоло суох үлэлииллэр. Билиҥҥи туругунан онно хирург, травматолог уонна  реаниматолог бааллар.

Уйулҕа ситимин байыастарга

Байыастарга уйулҕа өттүнэн көмө тиһигин быспакка ыытыллар. 2024 сыл түмүгүнэн Дьокуускайга баар Өрөспүүбүлүкэтээҕи уйулҕа киинигэр 18 тыһ. 563 бастакытын уонна хаттаан көрүүгэ Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэрэ көрдөрүннүлэр. Биирдиилээн уонна бөлөҕүнэн уйулҕаны көннөрүүгэ 25 тыһыынчаттан тахса үлэ барбыт. Бу туһунан киин дириэктэрэ Владимир Скрябин:

– Сүрүн үлэ Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэрин чилиэннэригэр уонна байыаннай госпиталларга эмтэниини ааһар байыастарга ыытыллар. Госпиталларга психологтар Саха Сириттэн эрэ сылдьар байыастарга буолбакка, атын эрэгийиэннэр байыастарыгар эмиэ көмөлөһөллөр, – диэн эбэн эттэ.

Быйыл муниципальнай сулууспалаахтары кытары үлэ күүһүрүө. Миэстэтигэр дьаһалта испилэсиистэрэ байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уйулҕаларын чөлүгэр түһэриигэ, социальнай уонна эт-хаан өттүнэн адаптацияны ааһалларыгар көмө буолуохтара. Ил Дархан Айсен Николаев бу хайысха систиэмэлээхтик барарыгар сорудахтаан турар диэн быһаарда

Көмөнү уонна өйөбүлү ыларга үлэ бириэмэтигэр бу нүөмэргэ эрийэн билсиэххитин сөп: 8 (4112) 31-91-09.

Бу нүөмэринэн улуустарга үлэлиир Киин филиалларын туһунан иһитиннэриилэри билсиҥ. Психологтар консультациялара байыастарга уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр босхо оҥоһуллар.

Төгүрүк суукка устата эрэбил төлөпүөнүгэр эрийиэххэ сөп: 8-800-100-35-50 эбэтэр 122, салгыы 6 уонна  2.

Санатан эттэххэ, бу киин Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин чөлүгэр түһэрэр, уйулҕа өттүнэн бигэ туруктаах буолалларыгар ананар. Үлэ Айсен Николаев сорудаҕынан ыытыллар, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина тус хонтуруолугар турар.

#ПозывнойКультура

Дойдубут үрдүнэн #ПозывнойКультура хамсааһын киэҥник тарҕанан эрэр. Хамсааһын култуурунай көҕүлээһиннэри өйүүр бэрэсидьиэн пуондатын, РФ култууратын министиэристибэтин, Аҕа дойду буойуттарын дьиэ кэргэттэрин кэмитиэтин өйөбүлүнэн ыытыллар.

Ааспыт сыл бүтүүтэ Уус Маайа Күп нэһилиэгин “Чээчэбил” норуот үҥкүү ансаамбыла патриотическай туурга кытынна. Оскуола үөрэнээччилэрэ “Хотугу кустук” култуураны сайыннарарга туһуламмыт  кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ көмөтүнэн “Ленинград – дьоруой-куорат” уонна “Москуба – дьоруой куорат” кииннэргэ сырыттылар диэн “Усть Майский вестник” хаһыат иһитиннэрэр.

Ансаамбыл салайааччыта Алена Барашкова туурга бэлэмнэнии эрдэттэн саҕаламмытын этэр. Гуманитарнай көмөнү олохтоох агро хайысхалаах оскуола, балыыһа кэлэктииптэрэ, урбаанньыттар, “Мэккэ” маастардар түмсүүлэрэ кыттыбыттар. Гуманитарнай көмө улахан аҥаарын улуус дьаһалтатыгар тириэрдибиттэр, сорҕотун бэйэлэрин кытары илдьэ көппүттэр. Ол иһигэр 20-тэн тахса киилэ ыһаарылыммыт собо, убаһа этэ, отонтон утах, сахалыы алаадьы илдьэ тиийэн  байыастары күндүлээбиттэр. Бэйэ илиитинэн оҥоһуллубут харысхаллары уонна маскировочнай сиэккэлэри туттарбыттар.

Туур кэмигэр оҕолор Саха Сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтигэр, “Саха-волонтердара” хамсааһын офиһыгар сырыттылар. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара чэбдигириини ааһар кииннэригэр, “Бэс Чагдаҕа” кэнсиэр туруордулар.

Анал байыаннай дьайыы түмэлэ арыллыа

Бэлиэтээн эттэххэ, быйыл Дьокуускай куорат “Арассыыйа – мин устуоруйам”  устуоруйа пааркатыгар Анал байыаннай дьайыы түмэлин арыйыахтара. Бу туһунан комплекс дириэктэрэ Дмитрий Соловьев:

– Улахан саала иккис этээһигэр 160 кв.м. иэннээх Анал байыаннай дьайыы түмэлин арыйыахпыт, маныаха туруорар сирбитин оҥоробут. 2024 сыллаахха Саха Сирин бырабыыталыстыбата бу сыалга үбүлээһин көрбүтэ, онон түмэли бэлэмнииргэ матырыйаалларбытын атыылаһан саҕалаатыбыт, — диэн кэпсээтэ.

Дириэктэр бэлиэтээбитинэн, паарка пуондата Анал байыаннай дьайыы сириттэн-уотуттан тиһигин быспакка араас малларынан, трофейдарынан хааччыллар. Холобур, устуоруйа  пааркатын пуондатыгар 2023 сыллаахха сырдык тыына быстыбыт Арассыыйа Дьоруойун, Сунтаар улууһуттан төрүттээх Дмитрий Егоров сэриигэ туһаммыт сэбиргэллэрэ харайыыга баар.

-- 2025 сылга Улуу Кыайыы 80 сылыгар ураты болҕомто ананыа. Араас быыстапкалар тэриллиэхтэрэ. Олортон сүрүнэ -- Саха Сирин олохтоохторо уонна өрөспүүбүлүкэ Кыайыы туһугар киллэрбит кылааттарын арыйыыга туһуланыа.

Галина МАТВЕЕВА

Хаартыска: ааптар түһэриилэрэ, Улус медиа, Ил Тумэн саайта.