Общество

Пиэрмэрдэр бородууксуйаларын батарыы

Аграрийдарга саҥа судаарыстыбаннай өйөбүл көрүҥэ киириэҕэ – бородууксуйаларын уонна табаардарын батарыыга инфраструктураны сайыннарыыга туһуламмыт сүүрээн. “Пиэрмэр бородууксуйата” диэн өйдөбүл киириэҕэ, агроагрегатор олохтонон, табаардарын хамаҕатык атыылыахтара. Саха Сиригэр бу көрүҥ пиэрмэрдэр  бородууксуйаларын батарыыга улахан төһүү буолуох кэриҥнээх.

Кирэдьиити бобуу

Дойдубут олохтоохторо түөкүннэр албыннарыттан өссө биир ньыманан харыстаныахтара. Ол курдук,  кирэдьиит ылыыга бэйэлэригэр бобууну олохтуур кыахтаннылар. Бу харчыны иэс ылыы бары көрүҥүттэн саҕалаан, сорох усулуобуйаларын эрэ хабыан сөп. Баан ыйыллыбыт бобуулары көрөн, саҥа кирэдьиит, эбэтэр сойуом ыларга аккаастыаҕа. Тустаах сайабылыанньаны “Госуслуги” портал  нөҥүө түһэриэххэ сөп. Элбэх өҥөнү оҥорор киин нөҥүө маннык ис хоһоонноох сайабылыанньаны 2025 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн тутуохтара.

Судаарыстыбаннай Дуума бэрэссэдээтэлэ Вячеслав Володин бэлиэтээбитинэн, бобуу олохтоммутун туһунан иһитиннэрии кирэдьииттээһин устуоруйатыгар ырылаччы көстө сылдьар буолуо. Бобууну киһи хаһан баҕарар хамаҕатык  көтүрэр кыахтаныаҕа.

Оҕо доруобуйатын көмүскээһин

Саастарын ситэ илик оҕолорго арыгыта суох күүрдэрэр утахтары, ол иһигэр энэргиэтиктэри атыылыыр бобуллуоҕа. Арассыыйа субъектара маннык утахтар атыыланар бириэмэлэригэр уонна миэстэлэригэр хааччахтары киллэрэр кыахтаахтар. Маны сэргэ, кутталы үөскэтиэн сөптөөх гаастаах табаардары атыылааһын эмиэ бобуллуо. Холобур, зажигалкалары хаттаан заправкалыыр баллуоннары.

Вячеслав Володин бэлиэтээбитинэн: “Бу уларыйыы зажигалкалары хаттаан гааһынан толорор  уонна туристыырга аналлаах гаас плиткалары уматарга туһаныллар баллуоннарга сыһыаннаах. Оҕолор бу тэриллэри сниффиҥҥа, атыннык эттэххэ, токсикоманныырга туһанар холобурдара баар. Бу куһаҕан дьаллык доруобуйаларыгар охсуулаах. Аритмияттан саҕалаан атын да ыарыыларга, өлүүгэ кытары  тиэрдиэн сөп. Хомойуох иһин, оҕолор истэригэр суорума суолламмыттар номнуо бааллар. Биһиги сыалбыт – оҕолору бу кутталтан харыстааһын”.

Кини этэринэн, гаастаах бородууксуйаны саастарын ситэ илик оҕолорго атыылааһыны ыарахан содуллаах административнай накаастабыл  тохтотуоҕа.

Иноагеннарга саҥа хааччахтар

Иноагеннар анал солкуобайынан эрэ үлэлиир счет арыйар эбээһинэстэниэхтэрэ. Ол иһигэр, хамсаабат баайы-дуолу, тырааныспары атыылааһынтан, куортамтан  киирбит үптэрин, интеллектуальнай дьарыктан, бреннарынан туһанан ылбыт харчыларын. Өскөтүн иноагент бу ирдэбили толорботоҕуна, төлөһөөччү маннык счету арыйыаҕа. Үбүнэн туһаныы “иноагент” диэн статус уһулуннаҕына эрэ  көҥүллэниэҕэ.

Вячеслав Володин этэринэн: “Ылыллыбыт сокуон дойдубутун таҥнарбыттар байалларын-тайалларын тохтотуоҕа. Кинилэр дойдубут уонна кыраасданнарбыт суотугар үптэниэ суохтаахтар. Арассыыйаҕа үлэлээн киирбит дохуот,  харчы биһигини утары үлэлиэ суохтаах.

Итиинэн хааччыйыыны бигэтик

Оттук кэмигэр бэлэм буолууну хааччыйар субъектар кэрискэлэрэ кэҥээтэ. Муниципалитеттар, итиинэн уонна ититии ситиминэн хааччыйар тэрилтэлэр саахал тахсар кэмигэр сөбүлэҥнэри ааспыт былааннаах буолуохтаахтар. Итиинэн туһанааччылар сарсыҥҥыларыгар эрэллээх буолалларыгар анал ирдэбиллэр киириэхтэрэ. Итиинэн хааччыйыы эрэсиэрбэ ситимнээх буолара ирдэбилгэ кубулуйуо. Оччотугар саахал тахсар кэмигэр, атын ититэр ситимҥэ көһүү суһаллык ыытыллыа.

“Томороон тымныыларга дьон ититиитэ суох хаалар балаһыанньатын төрдүттэн суох оҥоруохтаахпыт”,  - диэн Вячеслав Володин бэлиэтиир.

Педагогтарга ноҕоруусканы аччатыы

Үрдүк уонна орто анал үөрэх кыһаларын педагогтара бигэргэтиллибит испииһэккэ эрэ киирбит докумуоннары бэлэмниир, толорор буолуохтара. Кинилэргэ үөрэҕирии сокуонугар киирбэтэх үлэлэри сүктэрэр аны сатаммат. Ол иһигэр, үөрэххэ сыһыана суох докумуоннары толоруу.

Санатан эттэххэ, бу иннинэ маннык ис хоһоонноох сокуон оскуола учууталларыгар сыһыаннаах тахсыбыта. Уларыйыы үөрэх хаачыстыбатын үрдэтиигэ уонна педагогтар ноҕоруускаларын намтатарга туһуланар.

Ийэ хапытаалынан дьиэ тутуу

Чааһынай дьиэлэри тутууга эскроу счеттары арыйыахха сөп буолла. Туттарааччы бэдэрээччити кытары дуогабардаһар, төлөнүөхтээх үп анал счеттарга харайыллар, төлөбүр үлэ бүттэҕинэ ыытыллар.Бу ордук оҕолоох ыалга табыгастаах буолла. Ол курдук, эскроу счеттарынан дьиэни тутарга ийэ хапытаалын үбүн туһанар көҥүллэнэр.

Настаабынньыктарга хамнас төлөнүө

Үлэ биэрээччи сорудаҕынан уопуттаах үлэһит эдэр кэллиэгэлэригэр настаабынньык буолуон сөп. Кини сөбүлэҥэ ирдэнэр.  Бу уустук эрээри умсугутуулаах, махталлаах үлэ төлөбүрдээх буолуо. Маныаха үлэ дуогабарын эбии сөбүлэҥнэригэр болдьоҕу уонна усулуобуйаны чопчулуохтара. Настаабынньык буолууттан болдьох иннинэ аккаастаныахха, эбэтэр үлэ биэрээччи эбээһинэһи тохтотуон сөп.

Хамнас кэмигэр төлөнүөхтээх

Хас биирдии эрэгийиэҥҥэ биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы хамыыһыйалар тэриллэн, хамнас төлөбүрүгэр иэс үөскээһин кыһалҕатын хонтуруоллуохтара, маннык балаһыанньаны  суох оҥорууга үлэлиэһиэхтэрэ. Хамыыһыйа иһигэр үлэ министиэристибэтин, боломуойучалаах биэдэмистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, биир идэлээхтэр сойуустара киириэхтэрэ. Бу сокуон үлэлиир дьон бырааба кэһиллибэтигэр туһуланар.

Инбэлиит оҕолору үөрэтии

Доруобуйаларыгар хааччахтаах уонна инбэлиит оҕолорго үөрэх тэрилтэлэрэ анал усулуобуйалары тэрийэр эбээһинэстэниэхтэрэ. Оҕоҕо анаммыт психологтар, миэдиктэр, педагогтар анал хамыыһыйаларын этиилэрэ уонна тустаах чэбдигирии бырагырааматыгар суруллубут ирдэбиллэр булгуччу тутуһуллуохтаахтар.

Инбэлииттэри чэбдигирдии

Арассыыйа үрдүнэн инбэлииттэр реабилитацияны ааһалларыгар биир кэлим ыстандаартар олохтонуохтара. Маны сэргэ, кинилэри өйүүр, бары өрүтү хабар ситим олохтонуоҕа. Ол иһигэр социальнай, уйулҕа, мэдиссиинэ көмөтүттэн профориентацияҕа, идэни баһылыырга тиийэ. Үс саастарыгар диэри оҕолорго уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр эрдэттэн көмө оҥорууга ураты болҕомто ууруллуоҕа, реабилитацияны барарга туспа салаа арыллыаҕа.

Вячеслав Володин бэлиэтээбитинэн, сокуон 11 мөл. тахса доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон уонна 730 тыһыынчаттан тахса инбэлиит оҕо олоҕун тупсарыаҕа.

“Биир кэлим ыстандаарт суоҕун содулуттан, эрэгийиэннэргэ реабилитацияны ааһыы бырагыраамалара уратылаах буолуохтарын сөп. Бастатан туран, маннык киһиэхэ мэдиссиинэ өттүнэн көмө оҥоһуллар. Ол эрээри, дьиэҕэ-уокка, идэни баһылыырга, сынньалаҥын тэрийэргэ эмиэ болҕомто ууруллуохтаах”,  -- диэн Судаарыстыбаннай Дуума бэрэссэдээтэлэ этэр.

Табаах кэрискэтэ кытаатар

Бары кальяннар уонна сылытыллар табаҕа суох холбоһуктар “никотиннаах бородууксуйа” кэрискэтин иһигэр киириэхтэрэ. Ол эбэтэр, табаах бородууксуйатыгар булгуччу тутуһуллар, толоруллар ирдэбиллэр, хааччахтар киириэхтэрэ. Ол иһигэр оҕолорго атыылааһын бобуллуоҕа.

Маны сэргэ, 2022 сыл ахсынньы 15 күнүгэр диэри маркировката суох атыыга сылдьыбыт уонна 2023 сыл тохсунньу  1 күнүгэр диэри маркировкаламмыт никотиннаах бородууксуйа атыыттан ылыллыаҕа. Бу сокуон киирэ илигинэ маркировкалааһыҥҥа сыыһалар тахсыыларыттан үөскээбит кэһии буолар.

Маны сэргэ, табахтан ураты бородууксуйаны атыылааһыҥҥа эмиэ ирдэбил кытаатыаҕа. Ол иһигэр аска туттуллар ароматизатордары туһаныы бобуллуоҕа. Снюс уонна насвай оҥоруута, атыыланыыта эмиэ бобуллуоҕа.

Баһаары умуруорааччыларга ирдэбил

Баһаартан сэрэхтээх буолуу эйгэтигэр үлэлиир, эбэтэр кылгас болдьоххо ыҥырыллар дьоҥҥо саҥа ыстандаартар киирдилэр. Дьон доруобуйатыгар, олоҕугар ыксаллаах быһыы-майгы кэмигэр кинилэр дьайыылара, билиилэрэ ураты суолталаах. Онон квалификация ирдэбиллэригэр уонна идэ ыстандаартыгар сөп түбэһиэхтээхтэр, анал билиилээх,бэлэмнээх  буолуохтаахтар.