Общество

Бэрэсидьиэн эҕэрдэлээтэ

Бырааһынньык чэрчитинэн, араас кэпсэтиилэр, «төгүрүк остуоллар», сэминээрдэр, аахсыйалар, быыстапкалар, лиэксийэлэр, о.д.а. тэрээһиннэр ыытылыннылар. Алтынньы 2 күнүгэр Дьокуускайга,  Ю.А. Гагарин аатынан Култуура уонна аныгы ускуустуба киинигэр Идэтийбит орто  үөрэхтээһин күнүн итиэннэ өрөспүүбүлүкэҕэ идэтийбит орто үөрэхтээһин тиһигэ тэриллибитэ 85 сылын бэлиэтиир тэрээһин бэлиэтэннэ.

Дьоро киэһэ саҕаланыытыгар федеральнай куонкурустар призердара, кыайыылаахтара, настаабынньыктара уонна эспиэрдэрэ «кыһыл ыллыгынан»  хаамтылар. «Сыл маастара» Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурус кыайыылаахтарын, финалистарын туһунан сырдатар кинигэ сүрэхтэннэ. Өр сылларга таһаарыылаахтык үлэлээбит педагогтарга наҕараадалар  туттарылыннылар.

Үөрүүлээх быһыыга-майгыга мустубуттарга дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыыппыт Эҕэрдэ суругун ааҕан иһитиннэрдилэр. Бэрэсидьиэн бүтэһик сылларга оробуочай идэлэр суолталара үрдээн иһэрин, үлэ ырыынагар ирдэнэр буолбуттарын бэлиэтээбит.  «Профессионалитет» федеральнай бырайыак чэрчитинэн, саҥа үөрэх тэрилтэлэрэ арыллалларын, тупсарыллалларын, матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баазалара хаҥатылларын эппит.

– Аныгы ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр таһымнаах, күрэстэһэр кыахтаах алын сүһүөх исписэлиистэр бэлэмнэнэллэр. Идэтийбит орто үөрэхтээһин экэниэмикэҕэ көдьүүстээх, национальнай сайдыы сыалларын ситиһэргэ сыаллаах буолуохтаах. Үөрэх бырагыраамалара экэниэмикэ ирдэбилигэр толору эппиэттиэхтээхтэр. Оччотугар эрэ ыччат талаанын, интэриэһинэй бырайыактарын уонна көҕүлээһиннэрин олоххо киллэрэр толору кыахтаныаҕа, -- диэбит.

Салгыы Арассыыйа Федерациятын үөрэҕин миниистирэ Сергей Кравцов видеонан эҕэрдэтин көрдөрдүлэр.

Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата Галина Данчикова идэтийбит орто үөрэхтээһин ураты суолтатын ыйда:

-- Дойдуга технологическай суверенитет сайдыыта инники күөҥҥэ турар кэмигэр, экэниэмикэҕэ үрдүк таһымнаах, толору билиилээх оробуочай каадыр ирдэнэр. Кинилэри идэтийбит орто үөрэх тиһигэ иитэн-үөрэтэн  таһаарар, -- диэтэ. Бу бэлиэ күҥҥэ Ил Дархан Айсен Николаев кыттыылаах, өрөспүүбүлүкэ 9 кэллиэһигэр, техникумугар үөрүүлээх быһыыга-майгыга 20 аныгы мастарыскыай уонна биир фирменнэй кылаас арыллыбыттарын туһунан кэпсээтэ. 

Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэҕириигэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, педагогика билимин дуоктардара, бэрэпиэссэр Антонина Григорьева мустубут дьону идэтийбит орто үөрэх тиһигин 85 сылынан  истиҥник эҕэрдэлээтэ:

-- Дойдубут инники кэскилин тутааччылар саҥардыллыбыт бэртээхэй мастарыскыайдарга, аудиторияларга билиилэрин хаҥаталлар. Кинилэри уопуттаах настаабынньыктар үөрэтэллэр-такайаллар. Идэтийбит орто үөрэхтээһин тиһигин үлэһиттэригэр улахан ситиһиилэри, кытаанах доруобуйаны баҕарабын, -- диэн туран, Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһин Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкуруска кыайбытын туһунан иһитиннэрдэ.

Үөрэх уонна билим миниистирэ Нюргуна Соколова идэтийбит орто үөрэхтээһин өрөспүүбүлүкэ каадыры оҥорон таһаарар сүрүн былаһаакката буоларын бэлиэтээтэ:

-- Идэтийбит орто үөрэхтээһин тиһигэ биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр каадыры бэлэмнээһиҥҥэ сүрүн оруолу ылар, ылара даҕаны. Биһиги устудьуоннарбыт уонна настаабынньыктарбыт Арассыыйа таһымыгар кыайыыларынан киэн туттабыт. Үбүлүөй – устуоруйа кэрчиктэрин ахтан-санаан эрэ ааһар кэммит буолбатах, бу аныгы кэмҥэ ордук ирдэнэр исписэлиистэри бэлэмниир үлэбитин-хамнаспытын торумнуур күммүт, -- диэтэ.

Миниистир бэлиэтээбитинэн, Уһук Илини сайыннарыы министиэристибэтин өйөбүлүнэн, кэлиҥҥи сылларга 48 мастарыскыай саҥардыллыбыт. Федеральнай бырайыактары олоххо киллэрии үлэтэ былааннаахтык барар.  «Профессионалитет» бырайыак чэрчитинэн, номнуо 4 кластер оҥоһуллубут. Эһиил Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ инники күөҥҥэ турар технологиянан хааччыллыахтаах. Быйыл өрөспүүбүлүкэҕэ  20 мастарыскыай арыллыбыт, Уһук Илини сайыннарыы министиэристибэтэ эһиил өссө 10 мастарыскыайы талыахтаах эбит.

-- Биһиги иннибитигэр үөрэхтэрин бүтэрээччилэр 75 %-нара идэлэринэн үлэлиири ситиһэр үрдүк сорук туруоруллар. Биирдиилээн кэллиэстэр бэйэлэрин холобурдарынан бу толоруллуон сөбүн, идэлэрин дэгиттэр баһылаабыт ыччаттары иитэн таһаарар кыах баарын көрдөрөллөр. Бары устудьуоннар, үөрэҕи бүтэрээччилэр, өрөспүүбүлүкэ тэрилтэлэригэр кэлиҥ, идэлэрин баһылаабыт үрдүк кылаастаах үлэһиттэр, дойду патриоттара буолуҥ!  – диэн ыҥырда миниистир.

Санатан эттэххэ, 2023 сылтан Ил Дархан Айсен Николаев көҕүлээһининэн идэтийбит орто үөрэх тэрилтэлэрэ сыллата 40 мөл. солк. суумалаах граннары ылаллар. Быйыл демонстрационнай эксээмэҥҥэ 100 баалы ылбыт устудьуоннар 100-түү тыһыынча солкуобайынан наҕараадаланнылар. Ону этэн тураннар, кинилэри бэлэмнээбит настаабынньыктары эмиэ эҕэрдэлээтилэр.

«СПОfest-2025» бэстибээл

Манна даҕатан эттэххэ, үөрүүлээх тэрээһин иннинэ Арассыыйаҕа орто анал үөрэхтээһин 85 сылын көрсө «СПОfest-2025» ыччат бэстибээлэ ыытылынна.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэтийбит үөрэхтээһини сайыннарыы үнүстүүтүн дириэктэрин солбуйааччы Анастасия Толстоухова иһитиннэрбитинэн, бэстибээл иккис сылын идэтийбит орто үөрэх устудьуоннарыгар анаан ыытыллар.

-- Арассыыйаҕа идэтийбит орто үөрэхтээһин  85 сыллаах үбүлүөйдээх сылын кэккэ ситиһиилэрдээх көрсөбүт. Ол курдук, кэллиэстэрбит «Профессионалитет» национальнай бырайыакка кыттыстылар, Бэрэсидьиэн биир кэлим субсидиятынан 50-ча мастарыскыай тэрилиннэ. Устудьуоннар истэригэр араас чөмпүйэнээттэр, оттон педагогтар кэккэлэригэр «Сыл маастара» Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурус кыайыылаахтара үгүстэр, -- диэтэ.

Бэстибээл иитинэн араас маастар-кылаастар тэрилиннилэр. Холобур, Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһин устудьуоннара сүрэх-тыҥа реанимациятын хайдах ыытары көрдөрдүлэр, Жатайдааҕы техникум устудуоннара быыһыыр гидрокөстүүмү билиһиннэрдилэр, оттон Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин устудьуоннара тэттик кэнсиэри көрдөрдүлэр.

Устуоруйаны сэгэттэххэ

Архыып чахчытынан, тыа сирин холкуостарын мэхэньисээтэрдэринэн хааччыйар туһугар, 1930 сыл күһүнүгэр Саха АССР Сири  оҥорууга наркома анал куурустары тэрийбит. 1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы «Краснодеревщик» артыал баазатыгар  үөрэтэр кэмбинээт тэриллэн, атах таҥаһын оҥорооччулары уонна иистэнньэҥнэри бэлэмнээбиттэр. Кэмбинээт 1955 сыллаахтан анал тиэхиньиичэскэй оскуолаҕа кубулуйбут.

Уу тырааныспарын сайдыыта саҕаланан, олохтоох ыччаттартан өрүс аалларын уонна пуордун үлэһиттэрин бэлэмниир ирдэнэн, 1955 сыллаахха Жатайга уонна Пеледуйга анал тиэхиньиичэскэй учуулуксалар аһыллыбыттар.

Тыа хаһаайыстыбатын алын сүһүөх каадырдарын, мэхэньисээтэрдэри,  кыылы иитээччилэри, оҕуруоччуттары, бэтэринээрдэри, осеменатордары уо.д.а. миэстэтигэр бэлэмниир сыалтан, 1950-с сыллар бүтүүлэриттэн Төҥүлүгэ, Ньурбаҕа уонна Намҥа идэтийбит орто үөрэх кыһалара бастаан тиэхиньиичэскэй оскуола быһыытынан аһыллыбыттар, онтон кэҥэтиллэн, идэтийбит тиэхиньиичэскэй учуулукса (ОПТУ) буолбуттар. Маннык ОПТУ-лар салгыы атын улуустар кииннэригэр эмиэ арыллыбыттара, олорго сылга ортотунан 500 ыччат үөрэнэрэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар 11 идэтийбит орто үөрэх кыһата тыһыынчанан исписэлииһи иитэн-үөрэтэн таһаарбыта. 

1970-с сыллартан холкуостарга уонна сопхуостарга илии ыарахан үлэтэ мэхэньисээссийэ, электрификация күүһүнэн солбуллан, онно сыһыаннаах каадырдары  бэлэмнээһин үлэ күүскэ ыытыллыбыта.

Билигин Саха Сиригэр 42 кэллиэс уонна техникум баар, олорго 25 тыһыынча кэриҥэ устудьуон үөрэнэр. Сыл ахсын үөрэххэ туттарсааччы ахсаана элбиир. Аныгы кэмҥэ ирдэнэр идэни баһылыырга, баҕа санааны олоххо киллэриигэ бу кыһалар тирэх буолалларын ыччаттар өйдүүллэр, сыаналыыллар.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.