Общество

Федеральнай контекст

Биир куорат былааһын көҕүлээһинэ буолбатах, бу – олорор дьиэлэри арыгыны атыылыыр “туочукалартан” тэйитии дойду үрдүнэн ыытыллар далааһыннаах федеральнай хамсааһынынан буолар. 2024 сыл олунньутуттан саҕалаан Арассыыйа эрэгийиэннэригэр элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ баар аһыыр сирдэргэ арыгыны атыылааһыҥҥа бэйэлэрин хааччахтарын киллэрэр быраабы биэрбиттэрэ.

2025 сыл саҥатыгар маннык миэрэлэр дойду 71 субъегар үлэлииллэрэ. Оттон өссө аҕыс субъект (Чечня, ХМАО уонна Приморье кыраайын киллэрэн туран) итинник тэрилтэлэргэ толору бобууну өссө эрдэ киллэрбиттэрэ.

Вологда уобалаһын губернатора Георгий Филимонов 2025 сыл муус устар бүтүүтэ эрэгийиэнигэр баар 125 «наливайка» бары сабыллыбыттарын туһунан отчуоттаабыта. Бу түмүгэр уобалас испиирдээх утахтары иһиини 20 % намтаппыт. Улахан ситиһиинэн буолар.

Карелияҕа хааччахтар түмүктэринэн хас биирдии киһиэхэ арыгыны иһии 2025 сыл саҥатыгар 16 %, онтон 2026 сыл кулун тутарыгар эбии 4% түспүт. Арыгыны атыылыыр сир ахсаана 8 % көҕүрээбит, ону тэҥэ, арыгыга аан бастаан ылларар, кулут буолар дьон ахсаана 10 %-тан тахса намтаабыт. Тула уобалаһыгар арыгыны иһиини кытта сибээстээх өлүү көрдөрүүтэ 11% кыччаабыт. Калугаҕа 2026 сыл тохсунньутугар арыгыны иһии таһыма былырыыҥҥы кэмниин тэҥнээтэххэ, 26,6% намыһах буолбут.

Маҕаһыыннар арыгыны түүн атыылыыллара хааччахтаах, кинилэргэ бириэмэ ирдэбилэ баар, холобур, Саха Сиригэр күнүс 14 чаастан киэһэ 20 чааска диэри атыылыыр бырааптаахтар. Оттон аһатар сирдэргэ ханнык да хааччах суох. Урбаанньыттар дьэ маны туһаннылар. Икки остуол туруордулар да, арыгыны кутан биэрэр бырааптаахтар. Онон Дьокуускай мэрията сокуоҥҥа «уонна» холбоһук тылы «эбэтэр» диэҥҥэ уларытарга модьуйара оруннаах. Ону суох оҥорботоххо, федеральнай нуорманан судургутук икки былаастык остуолу туруорар көҥүллэнэр.

Арыгыны сокуоннайа суох атыылыыр «туочукалар» боппуруостара киэһээҥҥи чуумпуга эрэ сыһыаннаах буолбатах. Бу — олохтоохтор тыыннаах хаалар кыһалҕалара. ИДьМ чахчыларынан, 2026 сыл сэттэ ыйын устата Дьокуускайга ыар буруйу оҥоруу харгыһа суох элбии турарын туоһулуур. 96 сымыйа кафе таһыгар 11 соруйан өлөрүү, 57 доруобуйаҕа ыарахан эмсэҕэлээһини оҥоруу тахсыбыт. Бу алдьархайдары барытын итирик туруктаах дьон оҥорбуттар. Маны таһынан итинник миэстэлэр аттыларыгар 200-тэн тахса итирик суоппар тутуллубут. «ИДьМ кураанах статистикалара курдук эрээрилэр, бу сыыппаралар кэннилэригэр дьон алдьаммыт дьылҕалара бааллар», — диэн мэр Дмитрий Садовников быһаарар.

Юридическай моһол

Билиҥҥэ диэри былаастар сүрүн кыһалҕалара федеральнай сокуон ситэтэ суоҕар этэ. Олорор дьиэҕэ үлэлиир «наливайканы» саптарарга муниципалитет икки тэҥинэн кэһиини дакаастыахтаах. Бастакытынан, өҥөнү оҥорор саала иэнэ 75 квадратнай миэтэрэттэн кыра, иккиһинэн, подъезтан 50 миэтэрэттэн чугас киирэр ааннаах диэҥҥэ эппиэттиэ суохтаахтар. «Сокуон барыта эбэтэр суох бириинсибинэн үлэлиир. Биир ирдэбил сөп түбэһэр түгэнигэр, биһиги илиибит бааллар. Урбаанньыттар маны туһаналлар», — диэн быһаараллар уокурук дьаһалтатын юридическай департаменыгар.

Дмитрий Садовников хамаандата Ил Түмэҥҥэ сокуону көҕүлүүр этиини бэлэмнээтэ. Сүрүн санаата судургу: «уонна» холбоһук тылы «эбэтэр» диэҥҥэ уларытыы. Эбиилэр ылыллар түгэннэригэр, лиссиэнсийэни биир да ирдэбили кэспит “туочукаттан” былдьыахха сөп буолар. Бу административнай хамыыһыйа уонна полиция илиилэрин “босхолуоҕа”.

Чэпчэтинэр сир

Мэрия кураанах кафелары утары охсуһар атын ньымалары эмиэ туттар. Баһылык ас-үөл эйгэтин бас билээччилэргэ боростуой санитарнай быраабыланы санатта. Ол аата уопсастыбаннай туалета суох буоллаххытына, эһиги кафеҕын суох диэн. «Ханнык баҕарар общепит туалеттаах буолуохтаах. Ас-үөл тэрилтэтэ уопсай туһанарга аналлаах чэпчэтинэр хоһо суох буоллаҕына, балары үчүгэйдик бэрэбиэркэлэниллиэхтээх.Туалета суох буоллахтарына, эппиэтинэскэ тардыы биир ньымата буолуоҕа», — диэн мэрияҕа этэн тураллар. Бу хардыы икки кыһалҕаны биирдэ быһаарар: сымыйа кафелары ырыынактан таһаарар уонна олорор дьиэлэр тиэргэннэриттэн антисанитарияны суох гынар.

«Наливайкаларга» миэстэ суох

Албын кафелар уонна «наливайкалар» биир да үчүгэйдэрэ суох, «таһааран быраҕыллыахтаахтар» диэн Ил Дархан Айсен Николаев «Саха» НКИХ ханаалыгар иһитиннэрэн турар. Кини этэринэн, маннык тэрилтэлэр киин куоракка аҕыйаан эрэллэр, онно мэрия өҥөтө улахан. «Наливайкалары» утары охсуһууну күүһүрдүөххэ наада, ол эрээри, сокуоннай урбааны таарыйбакка.

«Маныаха элбэх киһи көҥүлэ суох чөл олох зонатын оҥоро сатыыр, эрэстэрээннэри сабарга, арыгыны атыылыыры боборго уо.д.а.», — диир Айсен Николаев. Кини итинник сыһыан испиирдээх утах кистэлэҥ эргиэнигэр саҥа долгунугар эрэ тиэрдиэҕэ диэн этэр, тоҕо диэтэххэ, ыарахан түбэлтэлэр бары кэриэтэ сымыйа кафеларга тахсаллар.

«Онон манна биир тэҥниир (баланс) соругу тутуһуохха наада», — диэн Айсен Николаев тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Кини этэринэн, «барытын сабан кэбиһии» кыһалҕаттан тахсар суол буолбатах, ол эрээри, атын өттүттэн көрдөххө, дохуот эрэ инниттэн үлэлиир, сокуону тумнарга дьулуһар, «сокуону токурутар» дьонтон босхолонуохха наада. «Ол дьону, дьэ, судургутук куораттан таһааран быраҕыахха наада. Манна куорат баһылыгын өйүүбүн», — диэн эттэ.

Былаас уонна парламент

Мэрия тустаах киирсиитэ Ил Түмэҥҥэ толору өйөбүлү ылар. Дьокутааттар муниципальнай боломуочуйалар 171 №-дээх федеральнай сокуонунан хааччахтаналларын өйдүүллэр уонна былаас толорор салаатын уонна федеральнай нуормалар ирдэбиллэрин икки ардыларыгар буфер буоларга бэлэмнэр.

Дмитрий Садовников дьокутааттарга сокуону көҕүлүүр этиини таһаарарын номнуо биллэрдэ: «Бүгүҥҥү сокуон "барыта эбэтэр суох" бириинсибинэн үлэлиир. Дьокуускайга албын кафелары эбэтэр “наливайканы” саптарарга икки кэһиини тэҥинэн дакаастыахха наада. Биирэ эрэ сөп түбэстэҕинэ, тугу да гынар кыахпыт суох. Биһиги Ил Түмэҥҥэ сокуону көҕүлүүр этиини таһааран, "уонна" холбоһук тылы "эбэтэр" диэҥҥэ уларытарга үлэлэһиэхпит».

Саҥа нуорма маннык суруллуоҕа: «Олорор дьиэлэргэ уонна сыһыаннаах территорияларга өҥөнү оҥорор саала 75 квадратнай миэтэрэттэн кыра эбэтэр дьиэ эркинигэр 50 миэтэрэттэн чугас буоллаҕына, арыгыны розницанан атыылааһын көҥүллэммэт». Дьаһалта юристарын сабаҕалыылларынан, бу сокуон барбах лазейкаларынан туһанан үлэлиир арыгы атыылыыр “туочукалары” лиссиэнсийэттэн матарыахтаах.

Түмүккэ

«Наливайкалары» утары охсуһуу бу урбааны утары охсуһуу буолбатах, олохтоохторго куттал суох буолуутун хааччыйыынан буолар. Нэһилиэнньэҕэ чэпчэки испиири атыылааһыҥҥа олоҕурбут экэниэмикэ хаһан да табыллыа суоҕа. Бүддьүөккэ нолуок киириитэ муҥутуур кыра, оттон социальнай хоромньу миллиардынан солкуобайынан уонна киһи олоҕунан ааҕыллар.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.