Уопсастыба

Дмитрий Герасимович Дыдаев уран тыллаах, сонун уобарастардаа бэйиэт, тылбаасчыт быһыытынан биллибитэ. Тыыннааҕар «Ыллыгым, ыллыкчааным» (1968) уонна «1000 туруйа» (1971) диэн хоһоннорун хомуурунньуктара күн сирин көрбүттэрэ.
Оттон «Өр сыллаах ахтылҕаным» диэн кинигэ бэйиэт суох буолбутун кэнниттэн, 1974 с. ыам ыйыгар тахсыбыта. Манна киирбит «Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга» диэн хоһоонун «сэргэх» дьоннор сымыйанан баайсан, араллааны таһаарбыттара. Ол туһунан саха норуодунай бэйиэтэ, өрөспүүбүлүкэ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата М.Е. Тимофеев төрөппүт кыыһа Айыына Михайловна маннык кэпсиир:
– Аҕам Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн устуоруйаҕа салаатын бүтэрэн баран, аҕыйах сыл оскуолаҕа учууталлаабыта, онтон кинигэ кыһатыгар үлэлээбитэ. Ноҕурууска быһыытынан, ЫБСЛКС обкуомун иһинэн тэриллибит Айар ыччат сэбиэтин салайбыта, улуустарга олорор ааптардары кытары үлэлээбитэ, суруйарга холонор дьону айар үлэ аартыгар киллэрбитэ. Элбэх эдэр бэйиэт хоһоонун «Чэчир» хомуурунньукка уонна туспа кинигэлэринэн таһаарбыта.

Дмитрий Дыдаев «Өр сыллаах ахтылҕаным» диэн кинигэтин аҕам көрөн-истэн таһаарбыта. Дьэ бу кинигэҕэ киирбит «Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга» хоһоонтон сылтаан, 1975 с. тохсунньу 17 күнүгэр ССКП Дьокуускай куораттааҕы кэмитиэтин бүрүөтүн мунньаҕар «Д. Дыдаев «Өр сыллаах ахтылҕаным» диэн хоһооннорун хомуурунньугун бэчээттээн таһаарыыга ССКП чилиэннэрэ Д.И. Пестерев, П.Д. Аввакумов, М.Е. Тимофеев алҕастарын туһунан» боппуруос көрүллүбүтэ. Хомуурунньукка сэбиэскэй чахчыны токурутар, идиэйэ өттүнэн омсолоох «Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга» хоһоон киллэриллибитэ ыйыллыбыта.
Быһаарыы сурук көрдөөбүттэригэр, аҕам ааптар бу хоһоону Патрис Лумумба, Мартин Лютер Кинг өлөрүллүбүттэриттэн, Анджела Дэвис хаайыллыбытыттан долгуйан, хапыталыыс батталыттан, үрүҥ-хара диэн араарыыттан абарбыт ньиэгир уола убайыгар суругун быһыытынан айбытын эппит. Улуу Маяковскай маннык хабааннаах «Блек энд уайт», «Хулиган», «Парижанка», «Сифилис» диэн хоһооннордооҕун санаппыт. Дмитрий Дыдаев интернациональнай тиэмэҕэ биһигиттэн барыбытыттан ордук күүскэ үлэлиир, Эжен Потье, Назым Хикмет уо.д.а. айымньыларын сахалыы саҥардыбыта, «Хиросима ынчыга» поэманы суруйбута диэбит. Ол эрээри, дьүүллээччилэр ону ылымматахтар. Кинигэ кыһатын дириэктэрэ Семен Неустроевка, сүрүн эрэдээктэр Дмитрий Пестеревкэ, эрэдээктэр Михаил Тимофеевка, кэриэктэр Петр Аввакумовка кытаанах бартыыйынай быыгабардары биэрбиттэр.
Бу уураах биһиги дьиэ кэргэҥҥэ ыараханнык дьайбыта, аҕам доруобуйата айгыраан, инбэлиит буолбута. Кинигэ кыһата уонна суруйааччылар өйөөннөр, дьиэтигэр олорон үлэлээбитэ. 1975 сыллаах уураах 15 сыл буолан баран, 1990 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр ССКП рескомун бүрүөтүн уурааҕынан көтүрүллүбүтэ.

Аҕам Дмитрий Дыдаевы бэрт истиҥник-иһирэхтик саныыра, кини айар үлэтин үрдүктүк сыаналыыра. Кини 1968 сыллаахха ыыппыт икки суругун уонна Расул Гамзатов үс хоһоонун сахалыы тылбаастаан ыыппытын («Үрдүк сулустар» диэн кинигэҕэ киирбиттэрэ) харыстаан уура сылдьыбыта, олор билигин да бааллар. Дмитрий Герасимович огдообото Татьяна Петровна кэлин биһиэхэ даачаҕа кэлэ сылдьыбытын өйдүүбүн. 1990 с. аҕам Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата буолбутунан эҕэрдэлээн тэлэгэрээммэ ыыппыта билигин баар.

Дмитрий Дыдаев суруктара

* * *
Доҕоор, бу Гамзатов үс хоhоонун эрэ оҥорбуппун ыытабын, эн суруккун көhүтэн көрдүм да, туппатым. Оттон поэманы Моисей Дмитриевич дьаhайыахтын. Били эппиккэ дылы наар эйигин куруусчут оҥостуохпун суобаhым барбат. Оттон суругу суруйса туруохпут буоллаҕа. Поэма тылбааhын хаhыакка эрэ үҥүлүтүhүөм. Хомуурунньукка төhө да дьоҕуһун иhин, миэстэ көстүбэтэ буолуо диэммин, испэр мунньахтаан баран, итинник быhаардым. Ити быhаарыыга эн тугу дииргин нам-нум буолан баран суруйаар, мин бэрт чугас, дьиэбиттэн сүүрбэччэ көстөөх сиргэ эмиэ бардым. Кырата ый кэриҥэ. Мин эйигин сурукпунан-бичикпинэн солуута суох саба сытыахпын баҕарбаппын.
Оттон айар үлэҕэ үөлээннээх быhыытынан көмөлөhөрүҥ сөп. Пушкин, Гоголь улуу «Сэрии уонна эйэ» романы суруйсубуттара, Тургенев Толстойга – букатын эдэр киhиэхэ сүгүрүйүүтэ – кинини Францияҕа албан аатырдарга утуйбатаҕа-олорботоҕо, Репин уонна Айвазовскай доҕордуу үлэлэрэ – бу барыта үтүөкэннээх холобурдар буолалларын эн бэркэ билэҕин уонна кинилэри өйүүгүн. Оттон биhиэхэ? Ити ыйытыыга эдэрбититтэн хоруйдуу үөрэниэххэ, суол былаhын тухары, ханнык баҕарар түбэлтэҕэ доҕордуу буолуохха. Бэйэни харыстаhыахха. Абааhы хобу тарҕатааччылартан, ыттар үгүстэрэ да бэрт, киэр ыстаныахха. Эн биhиэхэ күн-дьыл өрүскэтэ наада, хас хонук биhигини таптыыр дойдубутуттан күрэтэр. О, сүүс сыл! Баҕалаах сүүс улуу хонук! Биирдэ төрөөбүтү мүччү туппатах киhи!
Тоҕо төрүүллэрий куhаҕан дьон?! Биhигини үөрэтээри дуо?.. Куhаҕана суох кыайан үөрэммэппин дуо?.. Эн хайа да хайысхаттан үрэр тыалга кыhаллыма. Охсубутуҥ курдук охсо олор, дайбаатыйыҥ курдук дайбыы тур. Умнума биири ― кирэ-дьайа суох көнө сүрэҕинэн олорор олоҕун. Баҕар, алҕастаах, сыысхаллаах да буоллун. Көннөрү көнө олоҕу.
Үтүөр. Мин эмиэ үтүөрүөм.
Миитэрэй.
7/I – 68 с.
PS: Расул поэмата кыбыллыах курдук буоллаҕына биллэрээр. *

* * *

Михаил, саҥа, сандал сааhынан!
Суруйбатах, сурук туппатах быданнаата. Бачча уhун кэмҥэ саҥарбатахпын, бырастыы гын. Үлэлиир сир уларыйан, Баатаҕайга, хаhыакка дьону солбуйа кэлэммин, үлэҕэ баттатаммын суруйар соло булбатаҕым. Сотору дьиэлиирим биллэр ― ый аҥарынан бука ойохпор, оҕобор тиийэрим буолуо: солбуйар киhим кэлиэхтээх. Онон бу сурук хардатын урукку аадырыска ыытаар.
Истибитиҥ буолуо, арыгыбын эмтэппитим. Дьэ, ол мин кыайыым. Билигин сибэтиэйбин. Син ыраатта. Аат аhын өтөрүнэн көрбөтөх киhи диибин: доруобуйам мөлтөҕө бэрт. Ол эрээри, саха этэринин дьыбардаахха тыынар куhаҕан. Кыалларынан киhи буолар баҕа баар. Күн сырдыга, олох барахсан улуулара бэртэр. Аата уhуннук, дьоллоох баҕайытык, ханнык да ыарыы, санаа баттыга сүгэhэрэ суох олорбут киhи нии?
Съеhи хаhыаттан ааҕан билэбин. Үчүгэй съезд ааспытыттан үөрэбин. Эн кинигэҥ «Ледоход» Баатаҕайга атыыга киирбитэ аҕыйах хонно. Манна саха суруйааччыларын быйылгы кинигэлэрэ уопсайынан бааллар. Ылаллар.
Солуну, атыны кэпсиирим суох. Быйыл сааhын кустаан баран, эмиэ ол хаhыаппар үлэлиэм, күhүнүн учууталга көрдөhүөм.
Доруобуйа, үлэ-хамнас хайдаҕый? Сибээhи быспаккар баҕарабын.
Мин кинигэбин бэркэ таhаарбыккытыбар махтанабын. Ити туhунан эмиэ сурук ыыппытым. Тиийбитэ, туппутуҥ дуу?
Чэ, кытаат, өлүөр буол. Санааҕын түhэрбэккэ үлэлээн ис. Хобу-сиби аахсыма. Ол бука, тыыннаахпыт тухары олорсо сылдьара буолуо. Оннуга суох билиҥҥи кэм сатаммат быhыылаах.
Эрэли кытта доҕоруҥ Миитэрэй.
23/III – 68 с.
Батагай, гостиница. Дыдаеву Дмитрию Герасимовичу.

ДОЛОЛАЙ 
Расул Гамзатов,
Дмитрий Дыдаев тылбааhа

Хайалаах сир уола ыллыыр кыыс туhунан,
Уол кими таптыырын, доҕоор, таай.
Кыыс аатын оннугар иhиллэр дуорайан:
Долалай, долалай, долалай!

Күнүү уот кутаата сүрэҕи уматар,
Кэргэнэ истибит дьэ, арай,
Эрэ ат ыҥыырдыыр, ол кэннэ айаарар:
Долалай, долалай, долалай!

Хараҥа үөhүгэр, хайаҕа умайа
Эн сулус төлөннүр, эн сыдьаай.
Ардыгар ыллыыбын мин хоhоон суруйа:
Долалай, долалай, долалай!

Хаартыскалары, докумуоннар куоппуйаларын  Айыына Тимофеева тиксэрдэ.