Уопсастыба

1987 сыллаахха мин үөрэхпин бүтэрэн «Бордоҥ» сопхуоска үлэлии кэлэрбэр, дьэ киһи саллар суола баараэ. «Бырыы да бадараан, кыыннаах быһах бэтэрээл», -- диэн этиллэринии, кыратык самыыр түстэ да, ооҕуй оҕус батыллар бадараана буолааччы. Сопхуос биир бастыҥ суоппара Андрей Игнатьевтыын Бүлүү эбэ кытылынан, чай таас үрдүнэн, иҥнэри суолунан, Бордоҥтон ыйылыыр эрдэ аттанан, иҥиир тардыар диэри кыҥнары олорон айаннаан, Сунтаарга кэлэҕин, оннук тиэмпэнэн аны ала түүн дьиэҕин булаҕын. Оннооҕор Леня Омуков курдук ас суоппар массыыната Элгээн түгэҕинээҕи иҥнэл-таҥнал суолга түҥнэстэрэ. Ойуур быыһынан маһы солуу-солуу айанныыр түгэннэрбит эмиэ баар буолааччылар. Мин маны тоҕо кэпсиибиний? Билигин Сунтаар суола өрөспүүбүлүкэҕэ биир саамай үчүгэйдэрэ, «ыт төбөтө төкүнүйэр», «ыстакааннаах уу дьалкыйбат» сунтаардар суоллара дуо диэн дэлэҕэ сураҕырыахпыт дуо?! «Айан суол» тэрилтэ туруу үлэһиттэригэр ахсаабат айхал. Онтон бу барыта бастаан хайдах саҕаламмытай? Бу суол оҥоһуутугар бэйэтин кылаатын киллэрсибит, ол дьалхааннаах сылларга биир бөдөҥ тэрилтэ салайааччыта, бэйэтин кэмигэр тус бэйэтин олоҕун да хаарыйыах курдук суолталаах дьайыылары оҥорбут Виталий Кононович Семенов маннык кэпсиир:
– Быйыл ахсынньыга сопхуостар күүстэринэн Уһун Күөл, Маар Күөл, Дьаархан, Тэҥкэ нэһилиэктэригэр диэри кыһыннары-сайыннары сылдьар суоллары оҥорон киллэрии 35 сылын туолла. Ити суоллары Сэбиэскэй былаас бүтэһик сылларыгар биир кумааҕы докумуона суох, биир да солкуобай бүддьүөт харчытын ороскуоттаабакка, сопхуостар бэйэлэрин күүстэринэн, этэргэ дылы бартыһааннаан оҥорбуттара.
Оччолорго мин Сунтаар оройуонун лесхоһун дириэктэринэн үлэлиир этим. Онон суол хайдах балаһыанньаҕа тутуллубутун билэр буолан, бу кэпсээн эрэбин. Урут да, билигин да оройуон (улуус) сирин-уотун, оттуур ходуһалартан атын ойуурдаах сирдэри барытын лесхоз дьаһайан, хонтуруоллаан үлэни ыытара. Сэбиэскэй кэм саҕана сопхуостар сүөһү иитиитинэн дьарыктанар буоланнар, ходуһалары эрэ бас билэллэрэ. Суолу-ииһи оҥоруу кинилэр эбээһинэстэригэр киирбэт этэ. Ол эрээри, 1989 сыл сааһыгар, муус устарга, «Бордоҥ» уонна «Тойбохой» сопхуостар дириэктэрдэрэ Петр Николаевич Степанов уонна Егор Петрович Давыдов бэйэбит нэһилиэктэрбитигэр, сайылыктарбытыгар суол оҥоруохпутун баҕарабыт диэн миэхэ этии киллэрбиттэригэр, дойдуга иэрэҥ-саараҥ кэм кэлэн иһэрин билэр буолан, судаарыстыбаннай тэрилтэлэр кыахтарын туһанан нэһилиэктэр суолларын оҥорторор баҕаттан, оччотооҕу сэбиэскэй сокуоннар ирдэбиллэрин кэһэн, дойдум дьонугар үчүгэй суолланыахтарын баҕаран, суол оҥостоллоругар көҥүл биэрбитим. Инньэ гынан 1989-1990 сс. ити нэһилиэктэргэ диэри 150 км суол оҥоһуллан, барыта алта нэһилиэк – Тойбохой, Уһун Күөл, Дьаархан, Маар Күөл, Бордоҥ, Тэҥкэ -- сылы эргиччи сылдьар үчүгэй, үрдүк суолламмыттара. Онтон 1991 сыллаахха, билэргит курдук, Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ, ону кытары сопхуостар суох буолбуттара.

Ити оҥоһуллубут суоллар симиэтэнэн сыаналара билиҥҥи харчынан 75 миллиард солкуобайга тэҥнэһэн тураллар. Билигин итинник үбү, улуус иһинээҕи суолларга, федерация да, өрөспүүбүлүкэ да бүддьүөтэ биэрбэтэ чуолкай. Ол кэмҥэ кытаанах быһаарыыны ылымматаҕым буоллар, билигин да ити нэһилиэктэр суоллара суох олоруо этилэр. Урут да, билигин да суол оҥоһулларыгар, сокуон ирдэбилинэн, бырайыактыыр-тутар симиэтэ оҥоһуллар, ол түмүгүнэн оччолорго бастакы уонна үһүс бөлөх ойуур сирдэрин ойуур судаарыстыбаннай пуондатыттан олохтоох бас билиигэ биэрэргэ РСФСР Миниистэрдэрин Сэбиэтин уурааҕа тахсыахтааҕа. Ол докумуоннары барытын толорууга, үлэҕэ киллэриигэ кырата түөрт-биэс сыл барыахтааҕа. Ону күүтэ сырыттахха, сопхуостар үп-харчы өттүнэн мөлтөөн, улуу уларыйыылар буоланнар нэһилиэктэр суоллара оҥоһуллубакка хаалыахтара диэммин, биир үксүн ол иһин ити үлэни көҥүллээбитим. Ити сокуону кэһэн туран көҥүллээбиппин тустаах уорганнар билбиттэрэ буоллар, миигин уонунан сылларга хаайыыга ыытыа этилэр. Аҥардас маһы туһаныыга көрүллэр попеннай төлөбүрү судаарыстыбаннай бүддьүөккэ, оччотооҕу харчынан 100 тыһыынча (!) солкуобайы түһэрбэтэҕим иһин сууттуо этилэр. Мин көҥүллээн оҥорторбут суолларым олоххо киирэннэр, Сунтаар улууһа өрөспүүбүлүкэҕэ 100 % суоллаах соҕотох улуус буолар. Бу кэлин санаатахха, сөпкө көҥүллээбит эбиппин диэн түмүккэ кэлэбин. Оҥоһуллубут суоллар үйэлэргэ Сунтаар дьонугар-сэргэтигэр сулууспалыахтара, мэлдьитин сэбиэскэй кэми итиэннэ норуот туһугар үлэлээбит оччотооҕу салайааччылары саната туруохтара. Өссө Олох-дьаһах хомунаалынай тэрилтэтигэр экэнэмиистии сылдьан, олус ыарахан үлэлээх хачыгаардар хамнастара олус кыратын иһин, улаханнык туруулаһан туруорсан, өрөспүүбүлүккэ ОДьКХ-тын 20 тыһыынча үлэһитин хамнастарын икки бүк үрдэппитим, онон төһө кыалларынан, сахам дьонугар көмөлөһөн кэллим, -- диэн кырдьаҕас салайааччы кэпсээнин түмүктээтэ.

Билигин Сунтаартан Бордоҥҥо диэри чааһы кыайбатынан сыыйылыннара сылдьаҕын. Урукку суол саллыытын биир өссө маннык түгэнинэн санатан ааһыам. Күһүн аайы сайыны быһа торолуйбут ньирэйдэри субай сүөһү кыстыгар Бордоҥтон Тэҥкэҕэ үүрэр этибит, суол ортотугар Куруҥ Балаҕаҥҥа ньирэйдиин-киһилиин сынньанан, хонон ааһабыт. Бадараана, уута бэрт буолан, бырдылара быстыбыт ороһу ньирэйдэри тимир ньалба сыарҕаларга тиэйэрбит. Арыый да хаппыт буор суолга тимир чиҥии хаппыт буору кытта аалсан буруолаан тахсан ньирэйдэрбит буһа сыһаллара, хата, бадарааҥҥа «ДТ» тыраахтар барахсан ньылбы соһоро.
Виталий Кононович кимтэн кииннээҕин умнубакка сахатын хаанын өрө тутан, сурукка киирэр аатыгар эбии дьаралык гынан төрүттэрин Мундухаан диэн ааттарын көмүскэл-харысхал гынан илдьэ сылдьарын сэргээтим.

Урукку уолаттар аармыйаҕа баҕаран туран сулууспалыыллара, куота-саһа сатааһын суох буолааччы. Ол да курдук, Виталий уолчаан 1975 сыл сааһыгар аармыйаҕа сулууспалыы барбыт. Онно ыам ыйыгар, уу-хаар саамай үгэнигэр Бордоҥтон Сунтаарга диэри түөрт көстөөх сири эрэһиинэ саппыкынан кэлэн, суол суолтатын үчүгэйдик өйдөөбүтэ уустук быһаарыныы ыларыгар олук буолбут буолуохтаах.
Ааспыт сылларга оҥоһуллубут үтүө дьыалалар ааспат үтүө өйдөбүл буолан махталынан ахтылла турдуннар!

Хаартыска: Виталий Семенов архыыбыттан.