Уопсастыба

Көс ыал тордоҕуттан
«Айихит Эни» диэни эбэҥки тылыттан сахалыы тылбаастаатахха: үтүө санаалаах Айыы, быыһааччы, үөһээ дойдуттан араҥаччыһыт, ийэккэ диэн суолталаах. Оттон «Буга» диэн тулалыыр эйгэ, киҥкиниир киэҥ халлаан диэн өйдөбүллээх. Инньэ гынан, Энин Буга – ийэккэ, үрдүкү Айыы, Айылҕа, Сир.
Кырдьаҕас ойуун өтө көрөн эппитэ туолбута, кыракый Галя улахан учуонай, тыл билимин дуоктара, суруйааччы буолбута.
Кини Амыр уобалаһын Зея оройуонун Кукушка сэлиэнньэтигэр 1951 с. тохсунньу 18 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Татьяна Николаевна Леханова, аҕата Иван Андреевич Лазарев көс олохтоох эбэҥки дьоно буоланнар, кыысчаан оскуолаҕа киириэр диэри төрөппүттэрин кытары Джелтула өрүһү бата көһө сылдьыбыта. Оччолорго кинилэр курдук, холкуоска киирбэккэ, бэйэлэрин бастарын бэйэлэрэ билинэн, хара тыа тугу уунарынан иитиллэн олорор, «единоличниктар» диэн ааттанар дьон элбэҕэ. Дьэ чуолаан кинилэр үйэттэн үйэҕэ бэриллэн кэлбит көс олох ураты эйгэтин, эбэҥки төрүт тылын, култууратын, үгэстэрин илдьэ сылдьаллара.
Холкуоска киирбэтэх дьону салалта мэлдьи мөҥүттэрэ:
– Тоҕо бөһүөлэккэ киирбэккитий? Эһиэхэ анаан дьиэ бөҕөтүн туттубут. Күн аайы хара тыаны манаан сордонумаҥ, бэлэм аһы-үөлү уонна таҥаһы-сабы маҕаһыынтан атыылаһыҥ. Оҕолоргутун оскуолаҕа үөрэттэриҥ, бэлэм астаах-таҥастаах интэринээккэ биэриҥ!
Хас күһүн ахсын оскуола оҕолору ийэлэриттэн былдььыра. Ол иһин оскуолаҕа киирэр саастарын сиппит оҕолордоох ыаллар балаҕан ыйыгар «абааһы тэмэлдьигэнэ» (бөртөлүөт) тиийбэт сиригэр көһө сатыыллара. Оттон оҕолор бөртөлүөт тыаһын истээт, тыаҕа куоталлара. Хас да хонукка дьиэлэригэр киирбэккэ сылдьаллара.
Сороҕор оскуола дириэктэрэ үөрэнээччилэрин сылгылаан, бэйэтинэн кэлэрэ. Тараччы тутан ылан, сарылаппытынан бөртөлүөккэ уган, күүһүнэн илдьэ барара. Дьонноруттан-сэргэлэриттэн, үөскээбит эйгэлэриттэн арахсыбыт кырачаан оҕолор дьоннорун, табаларын, күөх тыаларын ахталлара, интэринээт олоҕун уонна билбэт тылларын ылыналлара ыарахан этэ.

Билим эйгэтигэр
Орто оскуола кэнниттэн Галя Лазарева Ленинградка, Герцен аатынан педагогическай үнүстүүккэ үөрэнэ барбыта. 1974 с. үнүстүүтү бүтэриэҕиттэн олоҕун билим-чинчийэр үлэҕэ анаабыта.
Саха уолугар кэргэн тахсан, дьылҕатын батыһан, Дьокуускайга кэлбитэ. ССРС Билимҥэ акадьыамыйатын Сибиирдээҕи отделениетын, Саха Сиринээҕи Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа билим-чинчийэр үнүстүүтүн Хотугу филологияҕа салаатыгар бастаан лабараанынан, онтон билим үлэһитинэн киирбитэ. Кэлин салаа сэбиэдиссэйинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1984 с. эбэҥки тылын сомоҕо-домохторун чинчийэн, тыл билимин хандьыдаата, 2002 с. билим дуоктара буолбута.
Төрөөбүт норуотун тылын-өһүн уонна тылынан уус-уран айымньытын дириҥник чинчийэн, элбэх үлэни суруйбута Дьокуускайга итиэннэ Новосибирскайга туспа кинигэнэн бэчээттэммиттэрэ. Олортон чуолаан «Эпические традиции в эвенкийском фольклоре», «Эвенкийский нимнгакан: миф и героические сказания», «Эпические и обрядовые жанры эвенкийского фольклора», «Мировоззрение эвенков: отражение в фольклоре», «Типы героических сказаний эвенков» үлэлэрэ Бүтүн Арассыыйа билимҥэ эйгэтигэр киэҥник биллэллэр.

Айар үлэ абылаҥар
Билимҥэ дириҥ иэйиини дьүөрэлээн, айар үлэнэн дьарыктаммыта. Дьоҕус сэһэннэри, кэпсээннэри суруйан 1980-с сыллардаахтан «Полярная звезда», «Розовая чайка» уонна «Северные просторы» сурунаалларга таһаартарбытын өрөспүүбүлүкэ ааҕааччылара биһирии көрсүбүттэрэ. 1989 с. «Имеющая своё имя, Джелтула-река» диэн бастакы кинигэтэ күн сирин көрбүтэ.
Дьэ ити кэмтэн суруйааччы Галина Кэптукэ аата дорҕоонноохтук иһиллибитэ, 1990 с. ССРС Суруйааччыларын сойууһугар ылыллыбыта. Москубаҕа 1991 с. «Современник» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт «Маленькая Америка» кинигэтин иһин, 1993 с. Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах омуктарын ассамблеятын «Звезда утренней зари» бириэмийэтинэн бэлиэтэммитэ!
Тыл билимэ киниэхэ өбүгэлэрин духуобунай эйгэтигэр киэҥ аартыгы арыйбыта, оттон айар үлэ абылаҥа Гунилгэн ырыатынан норуотун дьонугар умнан эрэр ийэ тылларын, төрүт култуураларын сөргүтэр-тилиннэрэр кыаҕы биэрбитэ.

Дойду тардылыга
– Иннигэр улахан суол күүтэр, ол эрээри, дууһаҥ аҥаарын дьиэҕэр, дойдугар хааллараар. Ол эйигин төрдүгүттэн-уускуттан тэйитиэ суоҕа, араҥаччылыы уонна күүскэр күүһү эбэ туруоҕа, – диэн кырдьаҕас ойуун эппит муударай тылларын Галина Кэптукэ умнубат этэ.
Түбүктээх үлэтиттэн быыс булан, дойдутугар бара сылдьыан, хаһааҥҥыта эрэ «единоличниктар» диэн ааттаммыт дьоннор сыдьааннарын көрсүөн баҕарара. «Суол уһун, мөлтөх, үксүн сатыы сылдьыаҥ, көс олохтоох дьону таба тутуоҥ суоҕа уонна олоруҥ билигин эйигин төһө билинэллэрэ, хайдах көрсөллөрө биллибэт», -- диэн үтүөнү баҕарааччылар сэрэтэн дуу, куттаан дуу этэллэрэ. Ол эрээри, «эбэҥки эбэҥкилиин өйдөһөр» диэн өс номоҕун тутуһан, тоҕоостоох түгэн тосхойбутугар, учуонай дьүөгэлэрин Анна Мырееваны уонна Надежда Булатованы илдьэ биир сайын эспэдииссийэҕэ туруммута.
Айан чахчы уустук этэ, курулас ардаҕы аннынан хайа үрэхтэрин туоруур, массыына кыайан сылдьыбат маардарынан көстөөх сири хаамар сыанан аҕаабатаҕа. Ол да буоллар, учуонайдар сыалларын-соруктарын сиппиттэрэ: эбэҥки тыыннаах тылын истибиттэрэ, элбэх матырыйаалы хомуйбуттара. Кулуһун уота, сыккыс ып-ыраас уута, тыытыллыбатах кэрэ айылҕа, табалар... барыта олус чугас, истиҥ уонна оҕо эрдэхтээҕиттэн туох да уларыйбатах курдуга! Кырдьаҕастары кытары сэһэргэһии, кыракый Леле уолчааны кытары кэпсэтии ама, туохха тэҥнэниэй?! Галина Кэптукэ оҕо сылдьан, химическэй харандааһы бултаспытын туһунан кэпсээбитигэр, Леле олус соһуйбута: «Ол тоҕо бултаспыккыный, харандаас диэн эт үһү дуо?». Уолчаан ити ыйытыыга мээнэҕэ буолбатаҕа, баара эрэ 5 саастаах оҕо булда суох, этэ суох киһи түҥ тыаҕа айаҕын кыайан ииттибэтин үчүгэйдик билэрэ. 
Көс эбэҥкилэргэ «булт» уонна «эт» диэн тыллар «олох» диэн суолталаахтара. Киһи-сүөһү уонна тимир көлө үксээн, туора сыт элбээн, сылтан сыл ахсын булт сэдэхсийэн истэр даҕаны, төрөөбүт төрүт түөлбэни быраҕа барар сатамматын кинилэр өйдүүллэрэ.
– Ханна барыахпытый, бу биһиги өбүгэлэрбит дойдулара, бэйэбит манна төрөөбүппүт-үөскээбиппит, хааннаах кииммит манна хараллан сытар. Онон бары бу сири-дойдуну кытары быстыспат ситимнээхпит. Ол иһин, манна олоробут, олоруохтаахпыт, биһиэхэ аһы-үөлү хааччыйар кыылларбыт манна бааллар, биһигини манна Кэптукэ аҕатын ууһун ойууннара туруорбут марыля-бүтэйдэрэ көмүскүү-харыһыйа тураллар, – диэн хаһан эрэ аҕата эппитин Кэптукэ кэриэс курдук ылыммыта. Ол иһин бүтүн олоҕун норуотун төрүт үгэстэрин, култууратын үйэтитэргэ анаабыта. Олохтон 2019 с. бэс ыйын 19 күнүгэр барбыта.

Варвара БЕЛОЛЮБСКАЯ-Аркук, учуонай, суруйааччы

Хаартыска: ааптар архыыбыттан.