Уопсастыба

Үгэс салҕанар

Көс олохтоох эбээннэр хас эмит сүүһүнэн сылларга Индигиир өрүс кытылларынан таба ииттэн, балыктаан, бултаан-алтаан билиҥҥи үйэҕэ үктэммиттэрэ. Кинилэр Халыманан, Усуйаананан, Булуҥунан, Илиҥҥи уонна Хотугу муоралар кытылларынан тайаан олорбуттара, сайыннары-кыһыннары табанан айан суолун тардан, көһө сылдьыбыттара. Баара-суоҕа 36 сыл анараа өттүгэр элбэх тыһыынча табаны көрө-истэ сылдьыбыттара, саас ахсын мустан, олохторун-дьаһахтарын туһунан санаа атастаһар бырааһынньыктарын ыыталлара.
Ити үтүө үгэс билигин да салҕана турар. Аны Индигиир өрүс устатын тухары тайаан сытар Аллайыаха, Абый, Муома, Өймөкөөн улуустарыгар олорор эбээн норуотун тылын-өһүн, култууратын, төрүт дьарыгын чөлүгэр түһэрэр үлэ эдэр оҕолор, ыччаттар түмсүүлэриттэн саҕаламмыта кэрэхсэбиллээх. Ол курдук, былырыын саас Муома улууһун Улахан Чыыстай национальнай нэһилиэгэр олохтоох оскуола дириэктэрэ Максим Дмитриевич Корякин, эбээн тылын учууталлара Евдокия Соловьева, Анна Корякина, Анфиса Громова, Аксиния Тарабукина көҕүлээһиннэринэн, тэрээһиннэринэн Улуу Кыайыы 80 сылыгар аналлаах «Тэгэлээририньөлтэн» («Ыраах ыҥырар күн») диэн, Муома уонна Абый улуустарын оскуолаларын эрэгийиэннээҕи кэмпириэнсийэтэ буолбута.
Оттон быйыл саас Бакалдыдяк (Көрсүһүү) бырааһынньыга Абый улууһун Майыар национальнай нэһилиэгэр, Кэбэргэнэ бөһүөлэгэр «Төрөөбүт тылым -- мин күүһүм, мин дьолум» диэн аатынан, Майыар оскуолатыгар эбээн тылын үөрэтии 35 сылыгар ананан тэрилиннэ. Бакалдыдяк бырааһынньыга 1991 сыллаахха эбээн тылын Абый улууһун оскуолаларыгар үөрэтиини саҕалаабыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна Аида Афанасьевна Скрябина, Евдокия Алексеевна Степанова тэрийиилэринэн, бэрт киэҥ хабааннаах, баай ис хоһоонноох бырагырааманан ыытылынна.

Хоту дойду дьонун сиэринэн

Айан ырааҕын, кэлии-барыы уустугун аахсыбакка, үс улуустан барыта сүүсчэкэ оҕо кытынна. Улахан Чыыстай оҕолоро Максим Корякин салалтатынан үс массыынанан кэлэ-бара 200 көһү, биир дойдулаахтара, ырыаҕа ылламмыт Долгунча курдук Абый, Муома быыстарынан айаннаан сырыттылар. Биһиги – Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын үнүстүүтүн билимҥэ үлэһитэ Борис Осипов уонна мин улуус кииниттэн, Хонуу бөһүөлэгиттэн, кинилэргэ олорсон тиийбиппит. Аллайыаха улууһун Оленегорскайыттан Анна-Александра Сивцева уонна Виктория Трофимова үөрэнээччилэрин кытары массыынанан Индигиири өксөйөн кэлбиттэрэ.
Кэбэргэнэ олохтоохторо ыалдьыттары хоту дойду дьонун сиэринэн үөрэ-көтө, ытыстарын үөһэ түһэрэн көрсөн, оскуолаҕа астарын-таҥастарын бэлэмнээн тоһуйбуттара. Онон, үс улуус оскуолатын үөрэнээччилэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытары билсэн, сорохтор аймахтарын булан, былааннаммыт бары дьаһалларга көхтөөхтүк кыттан, түөрт күнү биллэрбэккэ аһарбыттара.

Эдэр балыксыттар

Бастакы күҥҥэ «Индигиир балыксыттара» диэн күрэхтэһии буолла. Оҕолор өбүгэлэрин үгэстэринэн, сарсыарда эрдэ туран өрүскэ киирэн, балааккаларын тардан, ойбоннорун алларан, чыҥыыттарын (күөгүлэрин) ууга түһэртээтилэр. Этэргэ дылы, төбөлөрүн ойбоҥҥо угуох курдук ууларыгар-хаардарыгар киирэн, тыыммакка даҕаны олордулар. Кинилэр бу саастарыттан балыктыыр үгэһи салгыы сайыннарар кыахтаахтарын киһи эрэ сэргии көрөр. Балыктыы үөрүйэх киһи ханнык баҕарар балаһыанньаҕа дьонун-сэргэтин иитэрэ-аһатара, ону таһынан тулалыыр айылҕатын, иитиллэн олорор улуу өрүстэрин, күөллэрин харыстыыра саарбаҕа суох. Бастакы балыгы Улахан Чыыстай онус кылааһын үөрэнээччитэ Катя Слепцова хаптарда! Күрэхтэһиигэ балык ахсаана, ыйааһына, төһө улахана, кырата, уһуна, кылгаһа барыта аахсылынна. Саамай улахан күстэҕи Дарина Новикова тутан үөрдэ. Оттон Богдан Слепцов оһоҕун оттон, балыгын астаан, буһара охсон, дьону күндүлээн сөхтөрдө.
Күрэхтэһии иккис түһүмэҕэ эбээн омук үгэс буолбут аһыгар-үөлүгэр ананна. Хас балаакка ахсын оҕолор аҕалбыт бүлүүдэлэрин туһунан кэпсии-кэпсии, ыалдьыттары күндүлээтилэр.
Салгыы успуорт төрүт көрүҥнэригэр күрэхтэһии тэрилиннэ. Ону кытта сэргэ «Осикат» («Сулус») уонна «Нөлтэк» («Күннэй») диэн хамаандаларынан төрөөбүт тылга, тылынан уус-уран айымньыга тургутуһуу буолла.

Ураты сээдьэ
Иккис күн Абый улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, эбээн норуотун Ытык кырдьаһаҕа, биллиилээх сээдьэһит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин туйгуна Акулина Слепцова ыалдьыттары көрсүһүү сиэрин-туомун толоруутуттан саҕаланна. Акулина Дмитриевна толоруута ураты буолааччы. Кини сээдьэтэ арыт уучах таба намылдьытар хаамыытынан, арыт уу долгуннура устуутунан сэгэлдьитэ барарын киһи эрэ кэрэхсиир. Бу да сырыыга оҕолор өбүгэлэрин үгэс буолбут сээдьэлэрин учууталларын кытта үөрэ-көтө толордулар.
Бу күн Аида Афанасьевналаах өссө элбэх тэрээһини бэлэмнээбиттэр, хомойуох иһин, биһиги онно кыттар кыахпыт суох буолла, тоҕо диэтэххэ, жюри эбээһинэһин толорор эрэ турукка киирдибит. Ол туһунан салгыы санаатын Борис Яковлевич бу курдук үллэһиннэ:

-- Бакалдыдяк (көрсүһүү) бырааһынньыгын бырагыраамата киэҥинэн сөхтөрдө. Билим-быраактыка кэнпириэнсийэтэ, араас тиэмэлэринэн уонна успуорт төрүт көрүҥэригэр куоталаһыылар Абый, Муома уонна Аллайыаха оҕолорун түмтүлэр. Оҕолор эбээн сээдьэтин араас барыйааннарын эҥкилэ суох толорбуттара олус үөртэ. Кинилэр эрчимнээх хамсаныылара, ырыаларын дьүрүлэ, тэтимэ, ис хоһооно төрөөбүт норуоттарын ис туругун, инники кэскилин туоһулуурун көрдөрдө. Биһиги норуоппут төһө даҕаны аҕыйах ахсааннаах буолбутун иннигэр, бу уһук Хотугу сир үс нэһилиэгиттэн мустубут оҕолору иитэн-үөрэтэн, кинилэр ийэ тыллара, төрүт култууралара чөл сылдьарын туһугар сыралаһан үлэлии-хамсыы сылдьар учууталларга, улуустар, нэһилиэктэр, оскуолалар салалталарыгар махталым улахан. Тус бэйэм Индигиир эбэ кытылыгар олохтоох биир уустаахтарбын көрсөн, үтүө дойдуга сылдьан, бэрт элбэҕи биллим-көрдүм.

Эһиил – Аллайыахаҕа

Бу улахан сонун тэрээһин «Индигиир эбээннэрин инники кэскилин түстээччилэрин көрсүһүүтэ» диэн ааттанна. Кэлэр 2027 сылга көрсүһүүнү Аллайыаха сиригэр тэрийэргэ быһаарынан, көрсүһүү бэлиэтин (Табалаах оҕону) Оленегорскай хамаандата илдьэ барда. Онно Усуйаана, Өймөкөөн, Абый, Муома, Булуҥ уонна Томпо улуустарын оҕолоро кыттыыны ылыахтара.
Биһиги, эбээн тылын-өһүн, төрүт култууратын сайыннарыыга үлэлии-хамсыы сылдьар учууталлар, оскуолалар салайааччылара, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнүбүрсүөт (ректор, Ил Түмэн дьокутаата Анатолий Николаев) Хотугу норуоттар тылларын үөрэтэр хаапыдыратын үлэһиттэрэ успуонсардар улахан көмөлөрүн бэлиэтиибит. Абый улууһун баһылыга Владимир Новиковка, «Якутскэнерго» хампаанньа генеральнай дириэктэрэ, норуот дьокутаата Гавриил Алексеевка, култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Афанасий Ноевка, Майыар национальнай нэһилиэгин баһылыга Иван Атласовка уонна нэһилиэк урбаанньыттарыгар барыларыгр ис сүрэхпититтэн махтанабыт.
Эһиги көмөҕүтүнэн Бакалдыдякка кэлбит оҕо барыта дойдутугар илии тутуурдаах, өттүк харалаах, үөрэн-көтөн барда, Грамоталарынан бэлиэтэннэ. Кинилэр үөрүүлэрэ эһигини өрүү арыаллаатын! Эһиил саас Индигиир кытылыгар эмиэ көрсүөххэ диэри.

Варвара Белолюбская-Аркук, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ дассыана, тыл билимин хандьыдаата, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Хаартыска: Ааптар архыыбыттан.