Уопсастыба

– Любовь, эн Сайыына уһуйааныгар туох санаанан салайтаран кэлбиккиний?
– Мин 2008 с. Сайыына уһуйааныгар кэлэрбэр туох да улахан эрэлэ, итэҕэлэ суох, хаатыйаланан муунтуйа сылдьар кэмим этэ. Сайыына туһунан эрдэттэн истэрим. «Киниэхэ бара сырыт, туһалыаҕа», – диир дьон баарын үрдүнэн, барытын кулгааҕым таһынан аһаран иһэрим. Билигин санаатахпына, Улуу Сүдү күүстэр сирдээн илдьибиттэр эбит. Онон хас биирдии киһиэхэ хаһан баҕарар үүнүү-сайдыы диэки туһаайар, киһи күүһүрэрин-кыаҕырарын туһугар араастаан эрийэн-мускуйан көмөлөһөр, сырдыкка сирдиир күүстэр чахчы баалларыгар итэҕэйэбин.
– Дьон-сэргэ, чуолаан саха омуга, духуобунаска 1990-с, 2000-с сс. талаһан барбыта. Ити төрүөтэ туохха буолуо дии саныыгын?
– Хас биирдии үйэ киһи аймах үүнүүтүгэр-сайдыытыгар төһүү күүс буолар анал тургутуулардаах. Ааспыт үйэ эмиэ бэйэтэ араас дьайыыларынан – өрөбөлүүссүйэнэн, ону тэҥэ хомуньуус баартыйатынан – тургуппута. Биһиги, сахалар, олус ураты омукпут. Онтубут хайа да кэм ыҥырыытын ылынан, инники кэккэҕэ сылдьан, сырдыкка, кэрэҕэ умсугуйан талаһан иһэрбитигэр сытар. Ити куһаҕан буолбатах. Сыыһалаах, алҕастаах да буоллахпытына, ону өйдүү охсон көннөрүнэн, иннибит хоту дьулуурдаахтык, барыга бары уһаарыллан, өссө күүһүрэн-кыаҕыран, олоҕу кытары тэҥҥэ айаннаан иһэбит. Онон дьон-сэргэ духуобунаска талаһыыта биир түгэҥҥэ баар буолбут көстүү буолбатах, ити барыта өбүгэлэрбит саҕаттан иитиллэн, туох эрэ өйдөбүлгэ тиийэн, таска тахсар быһыы-майгы дии саныыбын. Чуолаан ити 1990-2000 сыллардаахха киһи аймах өркөн өйө чочуллан, саҥаҕа талаһан турбут кэмэ этэ. Үйэ тургутуктара диэн ол курдук дьону-сэргэни үрдэлтэн үрдэлгэ уһуйаллар.
– Сайыынаны кытта хайдах билсибиккитий?

-- Киһи бу олоххо туох сыаллаах-соруктаах олоро кэлэрин, онтон даҕаны атын араас ыйытыктарым элбээн, онно сөптөөх хоруйу булбакка, эрэй-муҥ эҥээрдээх санаалар-оноолор үүйэ-хаайа тутаннар, Сайыынаҕа тиийбитим. Ол эрээри, бастаан: «Оо дьэ, таах сибиэ кэллим, тоҕо кэлбитим буолла? Тугу да туһалаабаттарын билэбин ээ…» – диэн санаабытым. Арай кэннибэр аан арылынна, олус чэпчэкитик үктэнэр атах тыаһа иһилиннэ уонна иннибэр сып-сырдык мичээрдээх Сайыына, наһаа кэрэ көстүү буолан кэлэн, аттыбар олорунан кэбистэ. Онно миигин туох эрэ дьикти күүс бүүс-бүтүннүү кууһан кэбиспитэ… Ис-испиттэн уһуктан, түөспүттэн наһаа улахан үөрүү сулбу ойон тахсыбыта. «Бу баар дии! Бу баар эбит миэнэ!» – диэн, сүрэҕим тугу таайтара этэрин өйдөөбөккө даҕаны олороммун, кутум-сүрүм өрөгөйүн истибитим уонна сонно тута туох эрэ уларыйыы буолбута. Дьикти түгэн этэ… Күн бүгүҥҥэ диэри ол түгэним мин өйбүттэн-санаабыттан ханна даҕаны сүппэккэ, симэлийбэккэ өссө күүһүрэн, арылыйан иһэр.

– Ол күлүм түгэнтэн саҕыллан, бэйэҕэ үлэлэнии, уларыйыы бөҕөтүн аастаҕыҥ. Аан бастаан ылыммыт, сөхпүт-махтайбыт, олоҕуҥ тухары арыалдьыт сулус оҥостубут билииҥ тугуй?
– Оҕо сааспыттан Сайыынаҕа кэлиэхпэр диэри куруутун үүйэ-хаайа тутар санаам биир этэ: бу сиргэ аһыыбын-сиибин, таҥнабын, олоробун уонна сүтэн хаалабын. Ити кэннэ туох да суох, хабыс-хараҥа... Ол өйдөбүлбүнэн үгүс сыллар тухары бэйэм иннибэр кэтит истиэнэ тутан, онно баран иҥнэн, хаайтаран, бүөлэнэн, үөрүүбүн-көтүүбүн таҥнары тардан олороохтообут эбиппин. Сыл-хонук аастаҕын аайы онтум өссө дириҥ дьэбэрэҕэ түһэрэн испитэ, ис күүрүүм, кутталым улаатан, сатаан утуйбат буолбутум.
Сайыынаҕа да ол санаабын илдьэ бардаҕым дии. Арай кини ону истибит курдук: «Киһи ийэ кута бу олоххо кэлэ-бара сылдьар. Эн буор кутуҥ манна хаалар, оттон ийэ кутуҥ бэйэтин айбыт Айыы Таҥара аҕатыгар тиийэр уонна кини көҥүлүнэн эмиэ олоҕун олоро кэлэр», – диэ эрэ кэрэх, сонно тута хараҕым сырдыы түстэ, өйүм-санаам, ийэ кутум кыаһыламмыта босхолонон, сырдыы түстүм. Үс куттаахпын, дьэ, билэммин, өйдөөммүн, туох баар хараҥа кыаһытын сонно туура тэппит эбиппин…

– Быйыл «Сайыына» диэн кинигэҕин норуоккар бэлэх ууннуҥ.
– Сайыына туһунан кинигэни хаһан эмэ суруйуом диэн өйбөр да оҕустарбакка сырыттахпына, билигин Сайыына үлэтин салҕааччы, уһуйааны иилээн-саҕалаан үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьар Домна Прокопьевна: «Сайыына туһунан суруй», – диэбитэ. Ону олус соһуйа истибитим эрээри, хайдах эрэ, испэр наһаа күүстээх үөрүү, долгуйуу кэлбитэ. Ону тэҥэ саарбахтааһын, мөккүөр эмиэ баара.
Бу миэхэ сурукка-бичиккэ чугаһым иһин кэлбит сорук буоллаҕа дии… Сайыына өрүү: «Эһиги, кууруска сылдьыбыт дьон, сырдык бухатыырдара буолаҕыт. Өрүү дьон-норуот туһа диэн үүнүҥ-сайдыҥ, үлэлээҥ-хамсааҥ», – диэн этэр этэ.
– Бу кинигэ бэйэҕэр туох саҥа толкуйу сахта?
– Кинигэм суруллан, бэчээттэнэн тахсыбытын да кэннэ, дьикти арыйыылар кэлэ тураллар. Сайыына олоҕо олоҥхону кытары быстыспат сибээстээх эбит. Биһиги үгүспүт олоҥхону айыы уонна абааһы бухатыырдарын туһунан айымньы, артыыстар ону оонньууллара туох эрэ хатыламмат ураты курдук саныыбыт дии. Оттон миэхэ Сайыына тулалыыр эйгэтэ тыыннаах, олус күүстээх эниэргийэлээх олоҥхо курдук буолан көстөн кэллэ! Ол олоҥхо ньэҥирэ сырдыгынан сыдьаайар, күөстүү оргуйар, куйаар ытыгынан күөрчэхтии ытыйар, үрдүкү тапталы көбүтэр, дьалкытар! Ол күүс дьон ийэ кутун уһугуннаран, үрдүктэн үрдүккэ сирдиир сүдү күүс буоларын өйдөөбүтүм.
Онон кинигэни аахпыт дьон, бэйэлэрэ да билбэттэринэн, истэригэр Сайыына сырдыга иҥэн, кинилэр онно олорсон, ийэ куттарыгар өркөн өй-санаа, айар-тутар дьоҕур уһуктан, кэрэтийэн, дьикти санаалар, өйдөбүллэр кэлиэхтэрэ.
Бу кинигэ эт мэйиинэн суруллубут буолбакка, үөһэттэн Сайыына сырдыгар сөрөнөн, кини иэйиитигэр, тапталыгар иитиллибит айымньы. Оннук тыыннаах. Ийэ тыл дьоҥҥо дьайар күүһэ сүдү, ол курдук үрдүкү тапталга иитиллэн, ийэ тылы иҥэриммит айымньы тыына ыраастыыр, арчылыыр, киһи кыаҕын арыйар күүстээх.
– Эн суруйарыҥ таһынан өссө иистэнэргин билэбин. Өссө ситэ арылла илик, арыллыан баҕарар өрүтүҥ баар дуо?
– Уруһуйдуохпун олус диэн баҕарабын. Холустабын иннибэр тардан баран, олоҥхо эниэргийэтигэр түмүллэр дьикти көстүүлэри, ойуулары-мандардары холустаҕа түһэрэн кэбиһиэхпин олус баҕарабын.
Ону тэҥэ бэйэм испэр баар олоҥхобун, холумтаным иннигэр олордум даҕаны, иэйэн-куойан, кэпсээн-ипсээн, ыллаан-туойан, таптал тыынынан тыынан таһаарыахпын олус баҕара саныыбын. Ону ситиспит киһи диибин, оннукка тиийиэм да буоллаҕа диэн баҕа санаалаахпын. Сайыына урут: «Айар-тутар чыпчаал – олоҥхо», – диэбитин истэн баран, мин испэр: «Олоҥхо диэн театральнай шоу ини», – диирим. Онтон билигин олоҥхоһут киһи диэн ып-ыраас курустаал иһит курдук, биир да кыырпах да саҕа хос санаата, өһө-сааһа суох, сүдү айылгылаах киһи буоларын биллим. Оччоҕо эрэ кудул куйаартан олоҥхо эниэргийэтэ оройунан кутуллан түһэн, дьон-сэргэ кутун-сүрүн угуттуур кыахтанар эбит. Мин оннук таһымҥа тахсан, оннук ыраас, сырдык буолуохпун, ол турукка тиийиэхпин баҕарабын.
– Көннөрү ааһар күҥҥэ эйигин саамай туох үөрдэрий?
– Сайыына урут: «Киһи хас биирдии күнүн туохтан эрэ иҥнэн, кыыһыран-тымтан турбакка, уйулҕатын хамсаппакка, биир кэм уу нуһараҥ туруктаах олоруон сөп», – диирэ. Ону мин: «Ама, хайдах оннук олоруохха сөбүй? Киһи буолан баран, хайдах хаһан да санаата түспэт, хайаабат буолуой?» – диирим. Онтон, дьэ, олорон истэҕим аайы Сайыына биэрбит таптала барытын ыраастаан, билиитэ-көрүүтэ эппэр-хааммар иҥэн, хатанан, үлэ бөҕөтүн оҥорон киирэн бардаҕа дии. Билигин санаатахпына, киһи хайдах да оннук олоруон сөп эбит диибин. Хайдах да уустук тургутуулар кэллиннэр, киһи туох баары барытын хайдах баарынан ылынан, холкутук, уйулҕатын хамсаппакка олорор, айар-тутар улуу көҥүллээх эбит. Маннык өйдөбүллэргэ кэлбиппиттэн наһаа үөрэбин...

Вера ПЕТРОВА
Хаартыска: ааптар түһэриитэ.