Уопсастыба

Олоҥхо ыһыаҕын олохсутуу

Бастакы Олоҥхо ыһыаҕа Сунтаарга ыытыллыбыта. Олоҥхо дьиэтэ тутуллубута, онно улуустартан кэлбит олоҥхоһуттар, тойуксуттар күрэстэрэ тэриллибитэ. Ол гынан баран, ыһыах Саха Сирин норуоттарын спартакиадатын кытары холбуу ыытыллан, спартакиада тэрээһинэ баһыйбыта. Эһиилигэр Олоҥхо ыһыаҕа Тааттаҕа ыытыллыахтааҕа да, халаан буолан, нөҥүө сылга көһөрүллүбүтэ. Мандар Уус салалтатынан Аал Луук мас оҥоһуллубута. Ыһыах аһыллыытыгар Петр Решетников олоҥхотуттан дьүһүйүү туруоруллубута. Онтон атын олоҥхоҕо сыһыаннаах тэрээһин буолбатаҕа, маҥнайгы күҥҥэ оһуокай түһүлгэтэ да тэриллибэтэҕэ. Ити икки ыһыах бастакы холонуулар буолан, атын ыһыахтартан уратыта суох, «олоҥхоҕо анаммыт ыһыахтар» дэтэр курдук тэриллибиттэрэ. Үһүс Олоҥхо ыһыаҕа Александр Жирков туруорсуутунан, Уус Алдаҥҥа ыһыллар буолбута.

Олоҥхо ыһыаҕа туспа ис хоһоонноох буолуохтаах диэн санаа-оноо оҥосто сырыттахпына, Александр Николаевич Бороҕоҥҥо Олоҥхо ыһыаҕар аналлаах билим-быраактыка сэминээрин тэрийэр туһунан вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дьаһалын таһааттарбыта. Сэминээр 2008 с. балаҕан ыйын 17 к. Александр Жирков төрөөбүт түөлбэтигэр, Бэйдиҥэҕэ ыытыллыбыта. Учуонайдар, култуура үлэһиттэрэ кыттыбыттара. Элбэх санаа этиллибитэ. Мин «Олоҥхо уонна ыһыах» диэн дакылааппар хайа да олоҥхо ыһыаҕынан, ыһыах оһуокайынан доҕуһуолланарын Былатыан Ойуунускай уонна Миитэрэй Говоров олоҥхолорунан холобурдаан, «Олоҥхо ыһыаҕа» диэн өйдөбүл киирэрэ наадатын быһаарбытым, ыһыахха Уус Алдан олоҥхото уонна олоҥхоһуттара өрө тутуллуохтаахтарын туһунан эппитим. Дакылаат хайысхатынан, Юрий Васильев-Дьаргыстай, Айталина Кузьмина, Анна Данилова, Надежда Дьяконова, Зоя Мигалкина уо.д.а. санааларын эппиттэрэ, ситэрэн биэрбиттэрэ. Түмүккэ Александр Жирков Олоҥхо ыһыаҕа саҕаланыаҕыттан түмүктэниэр диэри хайдах ыытыллыахтааҕын, ханнык сиэр-туом тутуһуллуохтааҕын, туох тутуу баар буолуохтааҕын, туох күөн-күрэс тэриллиэхтээҕин, үп-харчы хантан көрүллүөхтээҕэр тиийэ Бырабыытылыстыбанан бигэргэтиллибит ирдэбил баар буолуохтааҕын туһунан эппитэ уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Олоҥхо ыһыаҕын тэрийии регламенын» бэлэмнээн Бырабыытылыстыбаҕа киллэрэн, 2009 с. бигэргэттэрбитэ.

Бу регламент Олоҥхо ыһыахтарын улуустарга эрдэттэн былааннаан ыытарга улахан олугу охсубута, салалтаҕа күүстээх ирдэбили туруорбута. Уус Алдаҥҥа Олоҥхо ыһыаҕа регламент быһыытынан ыытыллыбыта. Олоҥхо дьиэтэ тутуллубута, олоҥхоҕо хоһуйуллар дуур булгунньахха Аал Луук мас туруоруллубута, тоҕус курдуулаах моҕол ураһа ыраахтан ыалдьыттары угуйа-ыҥыра турар курдуга, Тойон Мүрү тумустаан киирэр тумулугар ыһыах түһүлгэтэ тардыллыбыта. П.А.Ойуунускай 1937 с. кэлэн ыһыахтаабыт Нэлээйи чараҥар оһуокай түһүлгэтэ тэриллибитэ. Кулантай аатынан литературнай түмэлгэ Уус Алдан олоҥхоһуттарын галереята арыллыбыта, олоҥхоһуттар көмүлүөк иннигэр оллоонноон олорон дуоһуйуохтарыгар диэри олоҥхолообуттара. Атын да араас тэрээһиннэр икки күн устата тиһигин быспакка ыытыллыбыттара. Ыһыаҕы Александр Николаевич тэрийэр хамыыһыйа, национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлин быһыытынан быһаччы салайан тэрийсибитэ.

Уус Алдан кэнниттэн Александр Жирков этиитинэн, Олоҥхо ыһыаҕын улуустарынан тэрийэн ыытыы бэрээдэгэ олохтоммута. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах уонна бүддьүөттэн өйөбүллээх буолан, Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиэн баҕалаах улуус элбээбитэ. Национальнай кэмитиэккэ сүбэлэһэн, кэлэр ыһыахтары Горнайга, Мирнэйгэ, Ньурбаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка, Хаҥаласка, Чурапчыга тэрийэргэ быһаарбыппыт. Горнайга Олоҥхо ыһыаҕын билим-быраактыка сэминээрин, тэрийэр кэмитиэт мунньахтарын Александр Николаевич бэйэтэ иилээн-саҕалаан ыыппыта. Олоҥхо түһүлгэтин, стадиону тутуу бытаараары гыммытыгар, бэйэтинэн тахсан салайсыбыта. Кылгас кэм иһигэр бэртээхэй ыһыахтыыр түһүлгэ, ипподром, Олоҥхо дьиэтэ, хартыына галереята тутуллубуттара. Онуоха улуус баһылыга Петр Алексеев: «Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ!» – диэн саҥа аллайбыта ыһыахтан ыһыахха уос номоҕо буолбута. Ыһыах түмүгүн таһаарар тэрээһиҥҥэ Александр Жирков Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университет ректорынан саҥа анаммыт Евгения Михайловаҕа олоҥхо уонна оһуохай куонкуруһугар бастаабыт үстүү оҕону кыһыҥҥы уһун өрөбүлгэ Францияҕа дьаарбатар путевканан көмөлөһөргө эппитэ. Мин ону өйөөн, олоҥхону оҕолорго уонна устудьуоннарга кэрэхсэбили үөскэтиигэ тирэх буолуо диэн тыл эппитим. Евгения Исаевна этиибитин ылыммыта, онон, оҕолор олоҥхону кэрэхсээһиннэригэр саҥа олук охсуллубута.

Мирнэй ыһыаҕар Александр Николаевич олоҥхоһуттарга Ил Түмэн аатыттан прием тэрийбитэ. Күөх Ньурба оһуокайын күрэҕэр Бүлүү кырдьаҕас этээччитэ, Семен Иванов бастаабытыттан уонна бирииһигэр «Уаз-Хантер» массыына күлүүһүн туппутугар чахчы астыммыта уонна миэхэ, жюри бэрэссэдээтэлигэр, сөпкө сыаналаабыккын диэн махтаммыта. Онон, Бэйдиҥэҕэ буолбут сэминээртэн ыла Олоҥхо ыһыаҕа олохтоох оннун булбута. Александр Николаевич Олоҥхо ыһыаҕа диэн олоҥхоҕо ананар ыһыах буолбатах, төттөрүтүн, былыргы өбүгэлэрбит ыһыаҕы хайдах ыһалларын олоҥхоттон, фольклортан үөрэтэн, ону батыһан, дьиҥ сахалыы ыһыаҕы тэрийиэхтээхпит, олоҥхоҕо кэпсэнэрин курдук диэн ирдэбили туруорбута. Онон, Олоҥхо ыһыаҕа олоҥхоҕо ананар эрэ буолбакка, олоҥхоҕо хайдах ойууланарынан, кэпсэнэринэн тэриллэр ыһыах быһыытынан олоҕун булбута. Олоҥхо ыһыаҕын Александр Жирков этиитин курдук тэрийии сөптөөҕүн, табатын олох көрдөрдө. Уус Алдаҥҥа 2009 с. дьиҥнээх Олоҥхо ыһыаҕа маннык буолуохтаах диэн бастакы холонуу буолбута. Дьон-сэргэ ылыммыта, сөбүлээбитэ. Онтон ыла Олоҥхо ыһыаҕын сүрүн ирдэбилэ (кэнсиэпсийэтэ) уларыйбакка тутуһуллан кэллэ.

Тимир уустарыгар болҕомто

Олоҥхо ыһыаҕа саха дьонугар, сахалыы сиэргэ-туомҥа, аһыгар-үөлүгэр, таҥаһыгар-сабыгар, тутта-хапта сылдьарыгар, тылыгар-өһүгэр тиийэ үтүө сабыдыаллаах буолла. Дьон-сэргэ хардарыта көҕүтүһэн, саха таҥаһыгар-сабыгар, аһыгар-үөлүгэр, дьарыгар, тылыгар-өһүгэр, сиэргэ-туомҥа тиийэ болҕомтото улаатта. Атын омуктар саха ыһыаҕын сэргииллэрэ, сэҥээрэллэрэ, маннык үрдүк сиэрдээх-туомнаах саха норуотун ытыгылыыллара сылтан сыл күүһүрэн иһэр.

Уус Алдаҥҥа Олоҥхо ыһыаҕын тэрээһин биир мунньаҕар Александр Николаевич ыһыахха тимир уустарын кытыннарарга этии киллэрбитэ. Улахан мөккүөр буолбута. Үгүстэр сөбүлээбэтэхтэрэ. Александр Жирков: «Ыһыахха үгүс киһи мустуоҕа, ол дьон тимири уһаарыыны көрүөх, сэргиэх тустаахтар, оччоҕо бу саха төрүт дьарыга сайдыа, тарҕаныа этэ», – диэбитэ. Кырдьык, саха тимирдээх буолан бу тыйыс усулуобуйаҕа тыыннаах хаалбыта. Ол гынан баран, Александр Жирков этэринэн, XVII үйэттэн саҕалаан, хаһаахтар кэлиэхтэриттэн, тимири уһаарыы биллэ мөлтөөбүтэ. Тимир куйах, үҥүү-батас, ох саа, оноҕос тимир төбөтүгэр тиийэ кыргыс сэбин курдук көрүллэн, бобуллар буолбута. Сэбиэскэй да кэмҥэ, хата, тимир тиэхиньикэ сапчааһын оҥорор кыһалҕа баар буолан, саха уустара адьас симэлийэн хаалбатахтара.

Дьэ бу, саханы саха гыммыт, үрүҥ тыынын өллөйдөөбүт төрүт дьарыкпытын сөргүтэр, сайыннарар кэскиллээх санааны Александр Жирков утарсыы үрдүнэн, тус бэйэтэ дьулуһан толотторбута. Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров уонча мүнүүтэ көрөн ааһыым диэн бөртөлүөтэ собуоттанан турдаҕына уустарга кэлэн баран, чаастан ордук буолбута. Билигин Олоҥхо ыһыаҕа эрэ буолбакка, улахан ыһыахтар бары даҕаны тимир уустара суох ыһыллыбат буоллулар.

Ох саа төрүт дьарыкпыт

Аны, эмиэ Олоҥхо ыһыаҕар Александр Николаевич туруорсуутунан ат үрдүттэн оҕунан ытыы киирдэ. Эмиэ үөһэттэн-аллараттан улахан утарсыы үрдүнэн. Александр Николаевич этэрэ биир: «Ох саа – саха төрүт дьарыга. Ох саанан ытыы – Олимпийскай күрэс көрүҥэ. Сахаттан кэлэр олимпиада чөмпүйүөнэ оҕунан ытыыга буолар кыахтаах. Ол инниттэн саха оҕото, ыччата оҕунан ытыы бары көрүҥүн дэгиттэр баһылыахтаах. Бу биһиги өбүгэлэрбит умнубут күрэстэрин сөргүтэргэ ыһыах курдук үгүс киһилээх тэрээһин көмө, тирэх буолуохтаах».

Кини туруорсан, ат үрдүттэн оҕунан ытыы хайыы-үйэҕэ "Манчаары оонньууларын" бырагыраамматыгар киирдэ. Эрэнэбин, Александр Николаевич этиитин толорор идэлээх. Олоҥхо ыһыаҕа ити курдук, сүрүн каноннартан тэйбэккэ, өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарын сөргүтэн, байытан иһэр.

Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.

Хаартыска: Ааптар архыыбыттан.