Уопсастыба

 Олоҥхону атын омукка таһаарыы

Саха олоҥхото төһө даҕаны ЮНЕСКО таһымыгар билинилиннэр, салгыы харыстанара, үөрэтиллэрэ, тарҕанара ыараан иһэр. Онуоха, соһуйуох да, хомойуох да иһин, сүрүн моһолунан Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу норуоттар проблемаларын үнүстүүтүн билиҥҥи салалтатын өттүттэн мэһэйдэһии буолла. Бу үнүстүүтү 1935 с. улуу Ойуунускай саха уонна хотугу омуктар устуоруйаларын, тылларын, эпостарын чинчийэргэ-үөрэтэргэ, тарҕатарга анаан тэрийбитэ. Уонунан сыллар усталарыгар хас да көлүөнэ учуонайдар сүүһүнэн олоҥхону, фольклору, устуоруйаҕа, култуураҕа сыһыаннаах баай матырыйаалы хомуйан, үнүстүүт архыыбыгар туттарбыттара. 2008 с. үнүстүүтү Саха Өрөспүүбүлүкэтин бас билиититтэн арааран, Арассыыйа Билимин акадьыамыйатыгар биэрбиттэрэ. Утарсыы баарын үрдүнэн. Үнүстүүтү кытары федеральнай бас билиигэ архыып эмиэ барбыта. Онон, билигин үнүстүүт архыыбыгар баар олоҥхолору үнүстүүт салайааччылара талбыттарынан дьаһайаллар, атын тэрилтэлэр, ол иһигэр, ХИФУ, улуустар көрдөһүүлэрин харчыга эрэ толороллор.

Маннык быһыы-майгы буолуохтааҕын өтө таайан, үнүстүүтү федеральнай бас билиигэ биэриини утарсыы кыаллыбатаҕар, Александр Жирков сатаатар, архыыбы өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр хаалларарга, Национальнай архыыпка туспа пуонда тэрийэн, онно көһөрөргө туруорсубута. Кини этиитин оччолорго вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова өйөөбүтэ да, үнүстүүт бэйэтэ уонна үөһээттэн утарсан, архыып федеральнай бас билиигэ бэриллибитэ. Александр Николаевич үнүстүүт архыыбын өрөспүүбүлүкэҕэ төннөрөр туруорсуутун тохтоппот. Эрэлбитин сүтэрбэппит.

Олоҥхону харыстааһын, үөрэтии, тарҕатыы биир сүрүн соругунан Александр Жирков атын омуктарга билиһиннэриини ааҕар. Кырдьык даҕаны, саха олоҥхото эрэ буолбатах, Сибиир олохтоох омуктарын эпическэй айымньылара барыта да ситэ үөрэтиллэ, үгүстэрэ бэчээттэнэ иликтэр. Аны, бэчээттэннэҕинэ да, ааҕыллар эйгэтэ кыараҕас буолар. Онон, Сибиир, Хотугу омуктар эпическэй айымньылара, ол иһигэр, саха олоҥхото атын омукка тарҕаныылара дьиҥинэн сүрдээх кыра.

Ити эйгэни кэҥэтиигэ холонуу Георгий Эргистэн ыла саҕаламмыта. Ордук улахан ситиһиинэн Былатыан Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун 1975 с. нууччалыы тылбаастаан таһаарыы буолар. Кэлин, ХИФУ ректора Евгения Михайлова салалтатынан, бу олоҥхо аангылыйа тылыгар тылбаастаммыта. Мин устудьунум, хомусчут Петр Оготоев аҕатын Петр Оҕотоойоп «Эһэ хара аттаах Элэс Боотур» олоҥхотун тылбаастатан тарҕаппыта. 1990-с сс. Жак Карро диэн Франция учуонайа Константин Оросин «Ньургун Боотурун» тылбаастыы сылдьыбыта. Александр Николаевич бу холонуулары түмэн, олоҥхону атын омуктар тылларыгар тылбааһы ситимнээхтик ыытар соругу туруорбута. Ону толорууга ГЧҮ архыыбыгар баар олоҥхолору төлөбүрэ, атын да мэһэйэ суох кыайан ылбат быһыы-майгы үөскээбитигэр, Александр Николаевич урукку өттүгэр нууччалыы тылбаастаммыт Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун атын омук тылларыгар тылбаастатан, саха олоҥхотун атын омуктарга тарҕатар, билиһиннэрэр соругу туруорбута.

1998 с. «Аан дойду эпическэй айымньылара» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы түмсүү вице-бэрэсидьиэнэ буолаат, бу түмсүү бэрэсидьиэнэ, Кыргызстаан Дьоруойа, уопсастыбаннай диэйэтэл, суруйааччы, драматург, Чингиз Айтматов доҕоро Бексултан Жакиевы кытары түүр норуоттарын бастыҥ эпическэй айымньыларын хардарыта тылбаастыырга, оннук ньыманан түүр эпоһын тарҕатарга быһаарыммыттара. Онуоха Александр Жирков этии киллэрэн, эпическэй айымньылары атастаһыыга сүрүн эпоһынан «Дьулуруйар Ньургун Боотур» буолбута. Эпос айымньыларын хардарыта тылбаастаан атастаһыы бастакы холонуута 2014 с. буолбута. Ити сыл кыргыз тылбаасчыта, литературовед, кинигэ таһарааччы Шершеналы Абдылдаев «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону кыргызтыы тылбаастаан, туспа кинигэнэн таһаарбыта. Саха Сиригэр кыргыз улуу «Манааһын» Бексултан Жакиев атын омук ааҕааччытыгар оҥорбут нууччалыы варианын Александр Николаевичка өссө 2007 с. биэрбитэ. Ону Александр Жирков бэйэтэ эрэдээксийэлээбитэ уонна сахалыы тылбааһын оҥорторо ХИФУ-га тылбаас хаапыдыратын төрүттээбит учуонай Тамара Петроваҕа, суруналыыс Афанасий Гуриновка-Арчылаҥҥа, уонна бу иннинэ «Гайават туһунан ырыа» диэн Эмиэрикэ индеецтэрин эпоһын тылбаастаабыт Трофим Кириллиҥҥэ биэрбитэ. Ол иннинэ бэйэтэ «Манаас» сүрүн сюжеттарын тылбаастаан, бу сүдү айымньы сахалыы тылбаастаныахтаах ньыматын булбута, уонна тылбаасчыттартан ону ирдээбитэ. Эрэдээксийэлээбит үлэтин көрбүтүм, кини сөбүлээн туттар кыһыл уруучукатын суола хас сирэй аайы толору этэ.

Кэнники даҕаны тылбаастары бэлэмнээһиҥҥэ Александр Николаевич ирдэбилин уларыппат. Бастаан айымньы сүрүн сюжеттарын бэйэтэ тылбаастаан суолун хайар, онтон идэлээх дьоҥҥо тылбааска биэрэр. Холобур, «Манаас» кэнниттэн алтаайдар «Маадай Хара» эпостарын сахалыы тылбааһын ХИФУ тылбааска хаапыдыратын үлэһиттэрэ, анал исписэлиистэр толорбуттара. Ону Александр Жирков эрэдээксийэлээн баран, ааптардары кытта сөбүлэһиннэрэн бэчээккэ биэрбитин чопчу билэбин. Тылбаасчыттар кини тылы билэр таһымын, тылга ирдэбилин билэр буоланнар, мөккүөрү таһаарбат этилэр. Онон, саха олоҥхотун тас дойдуга таһаарыыга уонна атын омуктар эпостарын сахалыы тылбаастааһыҥҥа өрөспүүбүлүкэ бастыҥ тылбаасчыттара уонна тылга чахчы айылҕаттан этитиилээх Александр Жирков салайар бөлөҕө айымньылаахтык үлэлэһэ сылдьаллар.

Бүгүҥҥү туругунан «Аан дойду эпическэй айымньылара» бырайыак чэрчитинэн, Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотура» кыргыз, алтаай, башкиир тылларыгар тылбаастанна, тыва, хакаас уонна казах тылларыгар тылбаастана сылдьар. Саха тылбаасчыттара кыргызтар «Манаастарын», алтаайдар «Маадай Хараларын», башкиирдар «Ураал баатырдарын», тывалар «Хунан Хараларын», казахтар «Хабыланды баатырдарын» сахалыы тылбаастаан таһаардылар.

«Маннык улахан, түбүктээх үлэни Александр Жирков хайдах кыайа тутарый?» -- диир буоллахха, мин санаабар, кини ханнык баҕарар үлэни далааһыннаахтык тэрийэр дьоҕурдаах. Ол курдук, кыргызтар «Манаастарын», биһиги «Ньургун Боотурбутун» таһаарарга кини оччотооҕу Кыргызстаан Бэрэсидьиэнэ Алмазбек Атамбаевы сирэй көрсөн кэпсэппитэ. Оччолорго Максим Аммосовка пааматынньык туруорар туһугар Кыргызтаан икки бэрэсидьиэнин кытары көрсүспүтэ. Роза Отунбаева да, Алмазбек Атамбаев да кини этиилэрин чугастык ылыммыттара. Башкиирдары кытта өссө 2014 с. Башкортостаан Бэрэсидьиэнэ Рустем Хамитовы кытта кэпсэтэн, кини сөбүлэһэн саҕалаабыппыт диэн Александр Николаевич суруйан турардаах. Салгыы ити үлэни Башкортостаан Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Александр Жирков доҕоро Салават Сагитов салайсыбыта. Салгыы, алтаайдары кытта эмиэ Александр Жирков доҕоро, Алтай Эл Курултайын Бэрэссэдээтэлэ, бэйиэт, суруйааччы Иван Белековтыын үлэлээбиттэрэ. «Дьулуруйар Ньургун Боотур» тылбааһын Тываҕа Үрдүкү Хурал Бэрэссэдээтэлэ Даваа Кан-оол, хакаастарга Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин парламенын Бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Владимир Штыгашев бэйэлэринэн тэрийсэ сылдьаллар. Тус-туспа тыллаах омуктар эпическэй айымньыларын тарҕатыыга, норуоттар икки ардыларыгар хардарыта сыһыаны олохсутууга, Аан дойду эпическэй култууратыгар улахан кылаатын иһин Саха сирин и «Аан дойду эпическэй айымньылара» бырайыага ЮНЕСКО эгидатынан салгыы үлэлиир чиэскэ тиксибитэ.

Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ

Хаартыска: ааптар архыыбыттан.